मूत्राच्या विकारांचे वर्णन अत्यंत तपशीलाने येथे केले आहे. जेव्हा मूत्रमार्ग खुला असतो, तेव्हा मूत्र विपुल प्रमाणात बाहेर पडते; पण मार्ग अडलेला असला, तर मूत्र अत्यंत कष्टाने, गोंमेदा रत्नासारखा स्वच्छ दिसतो. अस्वस्थतेमुळे मूत्रमार्गात वेदना निर्माण होते, रक्त आणि मांसही बाहेर पडते; वायूच्या विकाराने रोगी दात घट्ट चावतो आणि त्याचा शरीर थरथरतो. तो आपला लिंग आणि नाभी पकडतो, अत्यंत वेदना सहन करतो; वायूच्या प्रभावाने तो मल त्याग करतो आणि वारंवार, थेंबथेंब मूत्र विसर्जन करतो. त्याचा दगड काळा व खरडा असतो, कधी काट्यासारखा धारदार; पित्तामुळे मूत्राशय जणू काही उष्णतेने शिजत आहे, अशी जळजळ होते. दगड भल्लातकाच्या बीजासारखा, लाल, पिवळा किंवा पांढरा असतो; कफामुळे मूत्राशय थंड आणि जड वाटतो. मुलांमध्ये मोठा, गुळगुळीत, मधाच्या रंगाचा किंवा पांढरा दगड आढळतो, आणि त्यांच्यात हे अधिक प्रमाणात दिसून येते. मूत्रमार्ग छोटा असल्याने, पकडून काढणे सोपे असल्याने, व्यक्तीला आराम मिळतो; पण वीर्य साठवले गेले, तर मोठा वीर्याचा दगड तयार होतो. वीर्य त्याच्या जागेतून हलले किंवा बाहेर पडले नाही, तर वायू दोन अंडकोषांमध्ये शिरतो, वीर्याला वाळवतो, आणि ते वाळलेले वीर्य दगड बनते. यामुळे मूत्राशयात वेदना, मूत्र विसर्जनात अडचण आणि सूज निर्माण होते; हा दगड तयार होताच, तो वाळतो आणि विरघळतो. रोगग्रस्त झाल्यावर ताप आणि खोकला येतो, आणि या अवस्थेत दगड गोट्यांसारखा असतो; किंवा वायूने तुटून उलट दिशेने हालचाल करतो. तो मूत्रासोबत बाहेर पडतो, किंवा प्रवाहाविरुद्ध जाऊन पचतो; मूत्राशयाच्या तोंडावर वायू अस्वस्थ झाल्यावर मूत्र अडून राहते. मूत्र अडते, वेदना, खाज आणि कधी सूज येते; मूत्राशय झाकून, मोठा आणि हललेला दगड गुदाच्या जवळच्या भागात उंचावतो. तेथे तो वेदना, जळजळ, धडधड आणि मुरड निर्माण करतो; मूत्राशय दाबल्यावर, मूत्र फक्त थेंबथेंब बाहेर पडते. या प्रवाहाच्या अडथळ्याला 'मूत्राशयातील वायू' म्हणतात; हे दूर करणे कठीण आहे, आणि दुसरा, अधिक बलवान वायू आणखी कठीण असतो. वायू गुद आणि मूत्राशयाच्या मध्ये जागा व्यापतो, तेव्हा कठीण, गाठीसारखा, उंचावलेला गाठ तयार होतो, जो मुसळासारखा दिसतो. याला 'वायू-मुसळ' म्हणतात; हा विष्णूच्या मार्गातील वायूने तयार होतो; दोषयुक्त, वळलेला आणि तीव्र वायू मूत्राशयात तीव्र वेदना निर्माण करतो. मूत्र अडवून, वायू फिरतो, त्यामुळे जडपणा, मुरड आणि stiffness येतो; मूत्र थोडे थोडे किंवा कधी कधीच बाहेर पडते. याला 'वायू-वळण' म्हणतात; मूत्र थोड्या वेळासाठी अडवले गेले, तर ते बाहेर येत नाही किंवा अडते, आणि मूत्र विसर्जनानंतर थोडी वेदना राहते. मूत्र अडवून वायू अडला आणि फिरू लागला, तर नाभीखालील खालचा भाग मूत्राने भरतो. त्यामुळे तीव्र वेदना, फुगवटा, अशक्तपणा आणि मलाचा साठा होतो; हे मूत्र पोटाच्या तोंडातील दोषामुळे किंवा वायूमुळे होते. मूत्र थोडे जबरदस्तीने मूत्राशय किंवा नाभीमध्ये अडवले गेले, तेथे तरंगते, बाहेर पडण्याची इच्छा होते, आणि नंतर वेदनेने किंवा वेदना न येता बाहेर पडते. मूत्राचा प्रवाह अडलेला असतो; मोठ्या जननेंद्रिय असलेल्या व्यक्तींमध्ये हे थोडे चांगले असते; आतल्या मूत्राशयाच्या तोंडावर तहान लागते, आणि प्रवाह सतत, पण कमी आणि अचानक असतो. गाठीसारखी वेदना असलेली गाठ 'मूत्रगाठ' म्हणतात; ज्याने मूत्र विसर्जन केले किंवा स्त्रीसह संभोग केला, त्याच्या वीर्याला वायू वर ओढतो. मूत्र विसर्जनानंतर, वीर्य जागेतून हलले, ते कधी आधी, कधी नंतर बाहेर पडते; हे वीर्य मूत्रात राखेच्या पाण्यासारखे दिसते. वायू दुर्बल आणि खरड व्यक्तींवर परिणाम करून, मल उलटवतो, आणि मूत्रमार्ग अडला, तर मल मिसळून बाहेर पडतो. अडथळा ओळखावा, जेव्हा मूत्राच्या थेंबाला तसाच वास असतो; हे पित्त, श्रम, तीक्ष्ण आणि आम्ल पदार्थ, फुगवटा वगैरेमुळे होते. वायू वाढला, तर मूत्राशय आणि मूत्रात जळजळ निर्माण होते, आणि मूत्र प्रथम रक्ताळ किंवा पूर्णपणे रक्ताच्या रंगाचे दिसते. वारंवार, मूत्र गरम आणि कष्टाने बाहेर पडते; याला 'गरम वायू' म्हणतात, जेव्हा पित्त आणि वायू मूत्राशयात असतात, आणि शरीर थकलेले व खरड असते. हे मूत्र कमी होते आणि तीव्र जळजळ निर्माण करते, त्याला तसाच नाव दिला आहे; पित्त, कफ किंवा दोन्ही असले, तरी वायूने ते दूर होते. मग, कष्टाने, मूत्र पिवळे, लाल, पांढरे किंवा घट्ट, नेहमी जळजळीसह बाहेर पडते; त्याचा रंग रोचना, शंख किंवा पावडरासारखा असतो. मूत्र कोरडे किंवा सर्व रंगांचे असले, तर याला 'मूत्र दुर्बलता' म्हणतात; अशा प्रकारे मूत्रातून उत्पन्न होणारे रोग विस्ताराने सांगितले आहेत. धन्वंतरी म्हणाले: आता मी प्रमेहाच्या कारणांची माहिती देतो, सुष्रुत! प्रमेहाचे वीस प्रकार आहेत: दहा कफामुळे, आणि पित्तामुळे. चार आणि सहा वायूमुळे उत्पन्न होतात, आणि ते मेद, मज्जा आणि कफामुळेही होतात. हरिद्रमेही तीक्ष्ण असतो, हळदीसारखा दिसतो, आणि मलही तसाच असतो. विस्र आणि मांजिष्ठमेही: मांजिष्ठा पाण्यासारखी असते; विस्र गरम, खारट आणि लालसर असते, आणि रक्तमेहात मूत्र रक्तासारखा दिसतो. वसामेही मूत्रात मेद मिसळून, मेदासारखा, वारंवार बाहेर पडतो; मज्जामेही मूत्रात मज्जा मिसळून, मज्जेसारखा, पुन्हा पुन्हा बाहेर पडतो. हस्तीमत्त प्रमेही: मूत्र जोर न देता, घट्ट आणि चिकट बाहेर पडतो, म्हणून याला हस्तीमत्त (हत्तीप्रमाणे) म्हणतात. मधुमेही: मूत्र मधासारखे होते, आणि हे दोन प्रकारचे असते, तत्वांच्या रागामुळे, धातूंच्या क्षयामुळे किंवा वायूने मार्ग अडवल्यामुळे. मार्ग अडला की दोषांचे लक्षणे कारणाशिवाय दिसतात; कधी क्षय, कधी पूर्णता, उपचार कठीण आणि धीमे होते. वेळेवर उपचार न केल्यास, सर्व प्रमेह मधुमेहात रूपांतरित होतात; प्रमेहांमध्ये मूत्र सामान्यतः मधासारखे गोड असते. या सर्वांना मधुमेह म्हणतात, कारण शरीरात गोडपणा असतो; अपचन, स्वादहर, उलटी, निद्राहीनता, खोकला आणि नाक बंद होणे निर्माण होते. अशा प्रकारे मूत्राशी संबंधित विविध विकार आणि प्रमेहाचे प्रकार, त्यांची लक्षणे आणि परिणाम, येथे धन्वंतरी यांनी सुष्रुताला सांगितली आहेत.