धन्वंतरी भगवान सुष्रुताला म्हणाले, “हे सुष्रुत, आता मूत्रावरोधाच्या कारणांचे वर्णन ऐक. वात, मूत्राशयातील खडे, कुष्ठ, मधुमेह, पोट फुगणे, दुर्गंध, अर्श आणि ग्रहणी—ही आठ मोठी व्याधी अत्यंत कठीण आहेत आणि सहजपणे जिंकता येत नाहीत. मूत्राशय, मूत्राशयाचा गळा, लिंग, कंबरेचा भाग, वृषण आणि गुद—हे सर्व एकेक वाहिन्यांनी आधारलेले आहेत, आणि या वाहिन्या गुद आणि हाडांच्या कप्प्यात आहेत. मूत्राशयाचा तोंड खालीच्या दिशेने असतो आणि मूत्रवाहिन्यांची छिद्रे त्यात उघडतात. दोन्ही बाजूंनी सूक्ष्म प्रवाह त्यात सतत प्रवेश करतात आणि यामुळे वीस प्रकारचे व्याधी निर्माण होतात. मूत्रावरोध आणि मधुमेह हे दोन्ही तीव्र आजार आहेत, जे शरीरातील अत्यंत महत्त्वाच्या ठिकाणी वेदना निर्माण करतात—मूत्राशय, कंबर आणि लिंग याठिकाणी वारंवार पण सौम्य वेदना जाणवतात. वातप्रकृतीत मूत्र कमी प्रमाणात येते; पित्तप्रकृतीत ते पिवळ्या रंगाचे आणि नेहमी जळजळ करणारे असते; कफप्रकृतीत मूत्र रक्तमिश्रित, जड आणि मूत्राशय व लिंग फुगलेले असते. मूत्र चिकट, अडथळाग्रस्त आणि अशुद्ध पदार्थांनी भरलेले असते. जेव्हा वात मूत्राशयाच्या तोंडाला अडथळा आणतो आणि ते कोरडे होते, तेव्हा मूत्र पित्त, कफ किंवा शुक्र यांच्याशी मिसळून हळूहळू भयंकर खडा तयार करतो, जो गायीच्या पित्तासारखा पिवळा दिसतो. हे सर्व विकार कफावर आधारित असतात. त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे मूत्राशय फुगणे आणि त्या भागात तीव्र वेदना होणे. मूत्राशयात मूत्र साठून राहते, मूत्रविसर्जन वेदनादायक होते, ताप येतो आणि भूक मंदावते. या अवस्थेत नाभी, गुदप्रदेश, मूत्राशय आणि डोक्यात वेदना जाणवतात. जेव्हा मूत्रमार्ग मोकळा असतो तेव्हा मूत्र भरपूर येते; पण अडथळा आल्यास ते कठीणतेने, पारदर्शक आणि गोमेदासारखे दिसते. अस्वस्थतेमुळे मूत्रमार्गात रक्त व मांस मिसळून वेदना होतात, आणि वाताच्या त्रासाने रुग्ण दात घट्ट चावत असतो व थरथरतो. तो लिंग व नाभी पकडून मोठ्या वेदनेने ग्रस्त होतो; वातामुळे मलविसर्जन होते आणि तो वारंवार, थेंबथेंब मूत्र विसर्जन करतो. त्याचा खडा काळा, खरबरीत किंवा काटेरी असतो; पित्तामुळे मूत्राशय जणू काही तापात शिजतोय असे वाटते. खडा भल्लातकाच्या बीजासारखा, कधी लाल, कधी पिवळा, कधी पांढरा असतो; कफामुळे मूत्राशय थंड व जड वाटते. मुलांमध्ये मोठा, गुळगुळीत, मधासारखा किंवा पांढरा खडा दिसतो आणि त्यांच्यात अशा खड्यांची संख्या जास्त असते. वाहिन्या लहान असल्याने आणि सहज पकडता व बाहेर टाकता येत असल्याने व्यक्तीला त्रास कमी होतो; पण शुक्र धारण झाल्यास मोठा शुक्रखडा तयार होतो. जर शुक्र त्याच्या जागेवरून हलला किंवा बाहेर पडला नाही, तर वात वृषणांमध्ये प्रवेश करतो, शुक्र कोरडे करतो आणि तेच द्रव खडा बनते. यामुळे मूत्राशयात वेदना, मूत्रविसर्जनात अडचण आणि सूज येते; हे उत्पन्न होताच ते कोरडे पडते आणि विरघळते. या अवस्थेत ताप व खोकला येतो, आणि खडा खडबडीत किंवा वाऱ्याने तुटून उलट दिशेने हालचाल करतो. तो मूत्रासोबत बाहेर पडतो किंवा विरघळतो; पण वात मूत्राशयाच्या तोंडाशी अस्वस्थ झाल्यास मूत्रावरोध होतो. मूत्र अडते, वेदना, खाज, कधी सूज येते; खडा मूत्राशय झाकून मोठा व विस्थापित होऊन गुदाच्या जवळ पोचतो. त्या ठिकाणी तो वेदना, जळजळ, कंप व वळवळ निर्माण करतो; मूत्राशय दाबल्यावर मूत्र थेंबथेंब बाहेर पडते. या प्रवाहातील अडथळ्याला ‘वातमूत्राशय’ म्हणतात, ते जिंकणे कठीण आहे, आणि दुसरे, अधिक तीव्र वात आणखी कठीण. जेव्हा वात गुद व मूत्राशयाच्या मधल्या जागेत प्रवेश करतो, तेव्हा तो मुसळासारखा कठीण, गाठीदार आणि उंचवटा तयार करतो. याला ‘वातमुसळ’ म्हणतात; हे विष्णुच्या वाहिनीतून वातामुळे होते. दोषयुक्त, वेटोळ्यासारखा आणि तीव्र असलेला वात मूत्राशयात तीव्र वेदना देतो. तो मूत्र रोखून ठेवतो, शरीरात जडपणा, वळवळ, जडत्व आणतो; मूत्र थोडेथोडे किंवा क्वचितच येते. याला ‘वातवेटोळा’ म्हणतात; मूत्र थोडावेळ रोखले गेले की ते बाहेर येत नाही किंवा अडते, आणि विसर्जनानंतर थोडीच वेदना राहते. जेव्हा मूत्र रोखल्यामुळे वात अडथळा निर्माण करतो आणि वाऱ्यासारखा फिरतो, तेव्हा नाभीखालील पोटात मूत्र साठते. त्यामुळे तीव्र वेदना, फुगवटा, अशक्तपणा व मलाचा साठा होतो; हे मूत्र पोटाच्या तोंडातील दोष किंवा वातामुळे होते. मूत्राशय किंवा नाभीवर थोडे मूत्र रोखल्यास ते तिथे तरंगते, विसर्जनाची इच्छा होते, आणि मग ते वेदनेसह किंवा वेदना नसतानाही बाहेर पडते. मूत्रप्रवाह मध्येच तुटतो; ज्यांचे लिंग मोठे आहे त्यांना हा त्रास कमी; मूत्राशयाच्या आतील तोंडाशी तहान लागते, प्रवाह कमी पण झटक्यात येतो. खड्यासारख्या वेदनेने गाठी निर्माण होते, याला ‘मूत्रगाठ’ म्हणतात; ज्याने मूत्रविसर्जन किंवा स्त्रीसंग केला, त्याच्यात वात शुक्र वर खेचतो. मूत्रविसर्जनानंतर शुक्र आपल्या जागेवरून हलल्याने ते आधी किंवा नंतर बाहेर पडते; हे मूत्रातील शुक्र राखपाण्यासारखे दिसते. जेव्हा वात दुर्बल व खरबरीत लोकांवर परिणाम करतो आणि मल उलट फिरतो, मूत्रमार्ग अडतो, तेव्हा मल एकत्र येतो. मूत्राच्या थेंबाला सारखीच दुर्गंध येते, हे पित्त, श्रम, तिखट-आंबट खाणे, फुगवटा इत्यादींमुळे होते. वात वाढल्यावर मूत्राशय व मूत्रात जळजळ होते, मूत्र सुरुवातीला रक्तमिश्रित किंवा पूर्णपणे रक्तासारखे दिसते. वारंवार मूत्र गरम आणि कठीणतेने बाहेर पडते; याला ‘गरम वात’ म्हणतात, जेव्हा पित्त आणि वात मूत्राशयात, अशक्त व कोरड्या शरीरात राहतात. हे मूत्र कमी करते आणि तीव्र जळजळ निर्माण करते, म्हणून त्याला ते नाव दिले जाते; पित्त, कफ किंवा दोन्ही असले तरी, वात त्यावर विजय मिळवतो. मग मूत्र कष्टाने, पिवळे, लाल, पांढरे किंवा घट्ट, नेहमी जळजळीसह, आणि त्याचा रंग रोचना, शंख किंवा चूर्णासारखा दिसतो. अशा प्रकारे धन्वंतरींनी मूत्रावरोध, मूत्राशयातील खडे आणि त्यांचे प्रकार, लक्षणे व त्यांचा वात, पित्त, कफाशी असलेला संबंध यांचे सविस्तर वर्णन सुष्रुताला सांगितले.