ശ്വഃ കാര്യമദ്യ കുര്വീത പൂര്വാഹ്നേ ചാപരാഹ്നികമ് । ന ഹി മൃത്യുഃ പ്രതീക്ഷേത കൃതം വാപ്യഥ വാകൃതമ് ॥ ൨,൪൯.
നാളെ ചെയ്യേണ്ടത് ഇന്നേ ചെയ്യണം, രാവിലെ ചെയ്യേണ്ടത് ഉച്ചയ്ക്ക് തന്നെ ചെയ്യണം; കാരണം, മരണൻ കാത്തുനിൽക്കില്ല — ചെയ്താലോ, ചെയ്യാതിരിയാലോ.
ജരാദര്ശിതപന്ഥാനം പ്രചണ്ഡവ്യാധിസൈനികമ് । അധിഷ്ഠിതോ മൃത്യുശത്രും ത്രാതാരം കിം ന പശ്യതി ॥ ൨,൪൯.
വയസ്സിന്റെ വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്ന, ഭയങ്കരമായ രോഗങ്ങളുടെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന മരണശത്രുവിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നവനെ മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ട് കാണുന്നില്ല?
തൃഷ്ണാസൂചീവിനിര്ഭിന്നം സിക്തം വിഷയസര്പിഷാ । രാഗദ്വേഷാനലേ പക്വം മൃത്യുരശ്രാതി മാനവമ് ॥ ൨,൪൯.
മനുഷ്യനെ തൃശ്യയുടെ സൂചി കുത്തി, വിഷയങ്ങളുടെ നെയ്യിൽ നനയിച്ചു, രാഗദ്വേഷങ്ങളുടെ തീയിൽ വേവിച്ച്, മരണമാണ് വിഴുങ്ങുന്നത്.
ബാലാംശ്ച യൌവനസ്ഥാംശ്ച വൃദ്ധാന ഗര്ഭഗതാനപി । സര്വാനാവിശതേ മൃത്യുരേവമ്ഭൂമിദം ജഗത് ॥ ൨,൪൯.
മരണം കുട്ടികളെയും, യുവാക്കളെയും, വൃദ്ധരെയും, ഗർഭസ്ഥരെയും പോലും എത്തിപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഈ ലോകം.
സ്വദേഹമപി ജീവോഽയം മുക്ത്വാ യാതി യമാലയമ് । സ്ത്രീമാതൃപിതൃപുത്ത്രാദിസമ്ബന്ധഃ കേന ഹേതുനാ ॥ ൨,൪൯.
ഈ ജീവൻ തന്റെ ശരീരവും ഉപേക്ഷിച്ച് യമലോകത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ, ഭാര്യ, അമ്മ, അച്ഛൻ, മകൻ തുടങ്ങിയവരോടുള്ള ബന്ധത്തിന് എന്താണ് കാരണം?
ദുഃ ഖമൂലം ഹി സംസാരഃ സ യസ്യാസ്തി സ ദുഃ ഖിതഃ । തസ്യ ത്യാഗഃ കൃതോ യേന സ സുഖീ നാപരഃ ക്വചിത് ॥ ൨,൪൯.
സംസാരം ദു:ഖത്തിന്റെ മൂലമാണ്; അതുള്ളവൻ ദു:ഖിതനാകും. അതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചവൻ മാത്രമാണ് സന്തോഷമുള്ളത്; മറ്റാരും അല്ല.
പ്രഭവം സര്വദുഃ ഖാനാമാലയം സകലാപദാമ് । ആശ്രയം സര്വപാപാനാം സംസാരം വര്ജയേത്ക്ഷണാത് ॥ ൨,൪൯.
എല്ലാ ദു:ഖങ്ങൾക്കും കാരണം, എല്ലാ അപകടങ്ങൾക്കും ആധാരം, എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും ആശ്രയം ആകുന്ന സംസാരം ഉടൻ ഉപേക്ഷിക്കണം.
ലോഹദാരുമയൈഃ പാശൈഃ പുമാന്ബദ്ധോ വിമുച്യതേ । പുത്ത്രദാരമയൈഃ പാശൈര്മുച്യതേ ന കദാചന ॥ ൨,൪൯.
ഇരുമ്പോ കട്ടയോ കൊണ്ടുള്ള കെട്ടുകളിൽ പെട്ടവനെ മോചിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ മകനോ ഭാര്യയോ ഉള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ പെട്ടവനെ ഒരിക്കലും മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
യാവതഃ കുരുതേ ജന്തുഃ സമ്ബന്ധാന്മനസഃ പ്രിയാന് । താവന്തോഽസ്യ നിഖന്യന്തേ ഹൃദയേ ശോകശങ്കവഃ ॥ ൨,൪൯.
ഒരു ജീവി മനസ്സിൽ എത്ര പ്രിയബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നുവോ, അത്രയും ദു:ഖത്തിന്റെ അമ്പുകൾ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കയറിയിരിക്കും.
വഞ്ചിതാശേഷവിത്തൈസ്തൈര്നിത്യം ലോകോ വിനാശിതഃ । ഹാ ഹന്ത വിഷയാഹാരൈര്ദേഹസ്ഥോന്ദ്രിയതസ്കരൈഃ ॥ ൨,൪൯.
എല്ലാവരെയും സമ്പത്തുകൊണ്ട് വഞ്ചിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്ന കള്ളന്മാർ ശരീരത്തിൽ ഇരുന്നു വിഷയങ്ങൾ ആസ്വദിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ലോകം എപ്പോഴും നശിക്കുന്നു; അയ്യോ!
മാംസലുബ്ധോ യഥാ മത്സ്യോ ലോഹശങ്കും ന പശ്യതി । സുഖലുബ്ധസ്തഥാ ദേഹീ യമവാധാം ന പശ്യതി ॥ ൨,൪൯.
മാംസത്തിന് താൽപര്യമുള്ള മീൻ ഇരുമ്പ് കൊക്ക് കാണുന്നില്ലാത്തതുപോലെ, സുഖത്തിന് ആഗ്രഹമുള്ളവൻ യമന്റെ വല കാണുന്നില്ല.
ഹിതാഹിതം ന ജാനന്തോ നിത്യമുന്മാര്ഗഗാമിനഃ । കുക്ഷിപൂരണനിഷ്ഠാ യേ തേ നരാ നാരകാഃ ഖഗ ॥ ൨,൪൯.
എന്ത് നല്ലതോ ദോഷമോ എന്നറിയാതെ, എപ്പോഴും തെറ്റുവഴിയിലായും, വയറു നിറയ്ക്കുന്നതിൽ മാത്രം താൽപര്യമുള്ളവരാണ്, പക്ഷീ, നരകത്തിലേക്കുള്ളവർ.
നിദ്രാഭീമൈഥുനാഹാരാഃ സര്വേഷാം പ്രാണിനാം സമാഃ । ജ്ഞാനവാന്മാനവഃ പ്രോക്തോ ജ്ഞാനഹീനഃ പശുഃ സ്മൃതഃ ॥ ൨,൪൯.
ഉറക്കം, ഭയം, ലൈംഗികത, ഭക്ഷണം — ഇവ എല്ലാപ്രാണികൾക്കും ഒരുപോലെയാണ്; ജ്ഞാനം ഉള്ളവൻ മനുഷ്യൻ, ജ്ഞാനം ഇല്ലാത്തവൻ മൃഗം.
പ്രഭാതേ മലമൂത്ത്രാഭ്യാം ക്ഷുത്തൃഡ്ഭ്യാം മധ്യഗേ രവൌ । രാത്രൌ മദനനിദ്രാഭ്യാം ബാധ്യന്തേ മൂഢമാനവാഃ ॥ ൨,൪൯.
പ്രഭാതത്തിൽ മലമൂത്രം, മധ്യാഹ്നത്തിൽ വിശപ്പും ദാഹവും, രാത്രി കാമവും ഉറക്കവും — ഇതൊക്കെയാണ് മണ്ടന്മാർക്ക് വേദന.
സ്വദേഹധനദാരാദിനിരതാഃ സര്വജന്തവഃ । ജായന്തേ ച മ്രിയന്തേ ച ഹാ ഹന്താജ്ഞാനമോഹിതാഃ ॥ ൨,൪൯.
തങ്ങളുടെ ശരീരം, സമ്പത്ത്, ഭാര്യ തുടങ്ങിയവയിൽ മുഴുകിയ എല്ലാ ജീവികളും അജ്ഞാനത്തിന്റെ മായയിൽ ജനിച്ച് മരിക്കുന്നു; അയ്യോ!
തസ്മാത്സങ്ഗഃ സദാ ത്യാജ്യഃ സചേത്ത്യക്തും ന ശക്യതേ । മഹദ്ഭിഃ സഹ കര്തവ്യഃ സന്തഃ സങ്ഗസ്യ ഭേഷജമ് ॥ ൨,൪൯.
അതിനാൽ സ്നേഹം എപ്പോഴും ഉപേക്ഷിക്കണം; ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ മഹാന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുക. നല്ലവരോടുള്ള സ്നേഹമാണ് മരുന്ന്.
സത്സങ്ഗശ്ച വിവേകശ്ച നിര്മലം നയനദ്വയമ് । യസ്യ നാസ്തി നരഃ സോഽന്ധഃ കഥം ന സ്യാദമാര്ഗഗഃ ॥ ൨,൪൯.
നല്ലവരോടുള്ള സ്നേഹവും വിവേകവും ശുദ്ധമായ കാഴ്ചയും ഇല്ലാത്തവൻ കുരുടനാണ്; അങ്ങനെ ആൾ തെറ്റുവഴിയിലാവുന്നത് അത്ഭുതമല്ല.
സ്വസ്വവര്ണാശ്രമാചാരനിരതാഃ സര്വമാനവാഃ । ന ജാനന്തി പരം ധര്മം വൃഥാ നശ്യന്തി ദാമ്ഭികാഃ ॥ ൨,൪൯.
തങ്ങളുടെ വർണ്ണാശ്രമചാരങ്ങളിൽ മാത്രം മുഴുകിയ മനുഷ്യർ പരമധർമ്മം അറിയുന്നില്ല; അഹങ്കാരികൾ വെറുതെ നശിക്കുന്നു.
കിമായാസപരാഃ കേചിദ്വ്രതചര്യാദിസംയുതാഃ । അജ്ഞാനസംവൃതാത്മാനഃ സഞ്ചരന്തി പ്രചാരകാഃ ॥ ൨,൪൯.
ചിലർ വ്രതചരണങ്ങളിലും കഠിനതയിലും മുഴുകി, അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങി, ലോകത്ത് അലഞ്ഞുതിരിയുന്നത് എന്തിനാണ്?
നാമമാത്രേണ സന്തുഷ്ടാഃ കര്മകാണ്ഡരതാ നരാഃ । മന്ത്രോച്ചാരണഹോമാദ്യൈര്ഭ്രാമിതാഃ ക്രതുവിസ്തരൈഃ ॥ ൨,൪൯.
പേരിൽ മാത്രം തൃപ്തരായി, കര്മകാണ്ഡങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവർ, മന്ത്രോച്ചാരണവും ഹോമാദികളും യാഗങ്ങളുടെ വിശദാംശങ്ങളും കൊണ്ടു ഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഏകഭുക്തോപവാസാദ്യൈര്നിയമൈഃ കായശോഷണൈഃ । മൂഢാഃ പരോക്ഷമിച്ഛന്തി മമ മായാവിമോഹിതാഃ ॥ ൨,൪൯.
എന്റെ മായയിൽ മയങ്ങുന്ന മണ്ടന്മാർ, ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കൽ, ഉപവാസം, ശരീരം ക്ഷയിപ്പിക്കൽ തുടങ്ങിയ നിയമങ്ങൾ പാലിച്ച്, കാണാനാവാത്തതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ദേഹദണ്ഡനമാത്രേണ കാ മുക്തിരവിവേകിനാമ് । വല്മീകതാഡനാദേവ മൃതഃ കിന്നു മഹോരഗഃ ॥ ൨,൪൯.
ശരീരം ശിക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ട് വിവേകമില്ലാത്തവർക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കുമോ? ഉഴുവിന്റെ അടിയേറ്റ് വലിയ പാമ്പ് മരിച്ചാൽ അതിന് മോക്ഷം കിട്ടുമോ?
ജടാഭാരാജിനൈര്യുക്താ ദാമ്ഭികാ വേഷധാരിണഃ । ഭ്രമന്തി ജ്ഞാനിവല്ലോകേ ഭ്രാമയന്തി ജനാനപി ॥ ൨,൪൯.
ജടയും മയിലുരിയും ധരിച്ച്, ഭക്തരെന്ന വേഷം കെട്ടി, കപടന്മാർ ലോകത്ത് ജ്ഞാനികൾപോലെ ചുറ്റി നടക്കുന്നു; അവർ മറ്റുള്ളവരെയും വഴിതെറ്റിക്കുന്നു.
സംസാരജസുഖാസക്തം ബ്രഹ്മജ്ഞോഽസ്മീതിവാദിനമ് । കര്മബ്രഹ്മോഭയഭ്രഷ്ടം തം ത്യജേദന്ത്യജം യഥാ ॥ ൨,൪൯.
ലോകസുഖങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവനും, ഞാൻ ബ്രഹ്മജ്ഞാനിയാണെന്ന് പറയുന്നവനും, neither കര്മ്മത്തിൽ nor ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിൽ നിലനിൽക്കാത്തവനും, അങ്ങനെ ഒരാളെ ചൂണ്ടുപറഞ്ഞവനെപ്പോലെ ഉപേക്ഷിക്കണം.
ഗൃഹാരണ്യസമാ ലോകേ ഗതവ്രീഡാ ദിഗമ്ബരാഃ । ചരന്തി ഗര്ദഭാദ്യാശ്ച വിരക്താസ്തേ ഭവന്തി കിമ് ॥ ൨,൪൯.
ലജ്ജയില്ലാതെ, വീടോ കാടോ എന്നതില്ലാതെ നഗ്നരായി നടക്കുന്നവർ, കഴുതകളും മറ്റും പോലുള്ള ജീവികൾ, ഇവർക്ക് വൈരാഗ്യം ഉണ്ടെന്നു പറയാനാവുമോ?
മൃദ്ഭസ്മോദ്ധൂലനാദേവ മുക്താഃ സ്യുര്യദി മാനവാഃ । മൃദ്ഭസ്മവാസീ നിത്യം ശ്വാ സ കിം മുക്തോ ഭവിഷ്യതി ॥ ൨,൪൯.
കല്ല് ചാർത്തി അകത്ത് മണ്ണ് അകത്തും ചാരവും പുരട്ടിയാൽ മനുഷ്യർക്ക് മോക്ഷം കിട്ടുന്നുവെങ്കിൽ, എല്ലായ്പ്പോഴും മണ്ണിലും ചാരത്തിലും കഴിയുന്ന നായ്ക്കൾക്ക് മോക്ഷം കിട്ടുമോ?
തൃണപര്ണോദകാഹാരാഃ സതതം വനവാസിനഃ । ജമ്ബൂകാഖുമൃഗാദ്യാശ്ച താപസാസ്തേ ഭവന്തി കിമ് ॥ ൨,൪൯.
കാടിൽ സ്ഥിരമായി താമസിച്ച്, പുല്ലും ഇലയും വെള്ളവും മാത്രം ഭക്ഷ്യമായി ഉപയോഗിക്കുന്നവർ, അങ്ങനെ ജീവിക്കുന്ന നരികൾ, എലികൾ, മാൻ എന്നിവരൊക്കെ തപസ്സുകാരാണോ?
ആജന്മമരണാന്തഞ്ച ഗങ്ഗാദിതടിനീസ്ഥിതാഃ । മണ്ഡൂകമത്സ്യപ്രമുഖാ യോഗിനസ്തേ ഭവന്തി കിമ് ॥ ൨,൪൯.
ജനനം മുതൽ മരണം വരെ ഗംഗാദി നദികളുടെ തീരങ്ങളിൽ കഴിയുന്നവരായ തവളകളും മീനുകളും മുതലായവ, അങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നത് കൊണ്ടു അവർ യോഗികളാകുമോ?
പാരാവതാഃ ശിലാഹാരാഃ കദാചിദപി ചാതകാഃ । ന പിബന്തി മഹീതോയം വ്രതിനസ്തേ ഭവന്തി കിമ് ॥ ൨,൪൯.
കല്ല് ഭക്ഷ്യമായി കഴിക്കുന്ന പാരാവതങ്ങളും, ഭൂമിയിലെ വെള്ളം ഒരിക്കലും കുടിക്കാത്ത ചാതകപ്പക്ഷികളും, ഇവർ വ്രതം പാലിക്കുന്നവരാണെന്നു പറയാനാവുമോ?
തസ്മാന്നിത്യാദികം കര്മ ലോകരഞ്ജനകാരകമ് । മോക്ഷസ്യ കാരണം സാക്ഷാതത്ത്വജ്ഞാന ഖഗേശ്വര ॥ ൨,൪൯.
അതുകൊണ്ട്, ലോകത്തെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ചെയ്യുന്ന ദിവസേനയും മറ്റു കര്മ്മങ്ങളും മോക്ഷത്തിന് നേരിട്ട് കാരണമല്ല, യഥാർത്ഥ സത്യം അറിയുന്നതാണ് മോക്ഷത്തിന് കാരണമെന്ന്, പക്ഷിരാജാ.