സ്ഥാവരാഃ കൃമയശ്ചാജാഃ പക്ഷിണഃ പശവോ നഗഃ । ധാര്മികാസ്ത്രിദശാസ്തദ്വന്മോക്ഷിണശ്ച യഥാക്രമമ് ॥ ൨,൪൯.
സ്ഥാവരങ്ങൾ, കീടങ്ങൾ, ആടുകൾ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ധാർമ്മികർ, ദേവതകൾ, മോക്ഷം നേടിയവർ—ഇവയാണ് ക്രമമായി വരുന്നത്.
ചതുര്വിധശരീരാണി ധൃത്വാ മുക്ത്വാ സഹസ്രശഃ । സുകൃതാന്മാ നവോ ഭൂത്വാ ജ്ഞാനീ ചേന്മോക്ഷമാപ്നുയാത് ॥ ൨,൪൯.
നാലുതരത്തിലുള്ള അനേകം ശരീരം സ്വീകരിച്ച് ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം, ഒരാൾ പുണ്യവാനായും ജ്ഞാനിയുമായാൽ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിയും.
ചതുരശീതിലക്ഷേഷു ശരീരേഷു ശരീരിണാമ് । ന മാനുഷം വിനാന്യത്ര തത്ത്വജ്ഞാനന്തു ലഭ്യതേ ॥ ൨,൪൯.
എൺപത്തിനാലു ലക്ഷം ജീവികളുടെ ശരീരങ്ങളിൽ, മനുഷ്യശരീരം ഒഴികെ മറ്റൊന്നിലും സത്യജ്ഞാനം ലഭ്യമല്ല.
അത്ര ജന്മസഹസ്രാണാം സഹസ്രൈരപി കോടിഭിഃ । കദാചില്ലഭതേ ജന്തുര്മാനുഷ്യം പുണ്യസഞ്ചയാത് ॥ ൨,൪൯.
ഇവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം, ഒരിക്കൽ ഒരുവൻ പുണ്യസഞ്ചയത്താൽ മനുഷ്യജന്മം നേടുന്നു.
സോപാനഭൂതം മോക്ഷസ്യ മാനുഷ്യം പ്രാപ്യ ദുര്ലഭമ് । യസ്താര യതി നാത്മാനം തസ്മാത്പാപതരോഽത്ര കഃ ॥ ൨,൪൯.
മോക്ഷത്തിന് പടിക്കല്ലായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും, ആരെങ്കിലും താനെ രക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവനേക്കാൾ പാപി ആരുണ്ട്?
നരഃ പ്രാപ്യേതരജ്ജന്മ ലബ്ധ്വാ ചേന്ദ്രിയസൌഷ്ഠവമ് । ന വേത്ത്യാത്മഹിതം യസ്തു സ ഭവേദ്ബ്രഹ്മഘാതകഃ ॥ ൨,൪൯.
മറ്റൊരു ജന്മം ലഭിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉത്തമമായിട്ടും, തനിക്കു ഉപകാരപ്പെടുന്നതെന്തെന്ന് അറിയാത്തവൻ ബ്രഹ്മഹത്യക്കാരനാണ്.
വിനാ ദേഹേന കസ്യാപി പുരുഷാര്ഥോ ന വിദ്യതേ । തസ്മാദ്ദേഹം ധനം രക്ഷേത്പുണ്യകര്മാണി സാധയേത് ॥ ൨,൪൯.
ശരീരം ഇല്ലാതെ ആര്ക്കും യാതൊരു ലക്ഷ്യവും സാധ്യമല്ല; അതുകൊണ്ട് ശരീരം ധനമായി സംരക്ഷിച്ച്, പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം.
രക്ഷേച്ചസര്വദാത്മാനമാത്മാ സര്ബ്വസ്യ ഭാജനമ് । രക്ഷണേ യത്നമാതിഷ്ഠേജ്ജീവന് ഭദ്രാണി പശ്യതി ॥ ൨,൪൯.
എപ്പോഴും താനെ സംരക്ഷിക്കണം, കാരണം ആത്മാവാണ് എല്ലാറ്റിനും ആധാരം; സംരക്ഷണത്തിൽ ശ്രമിച്ചാൽ, ജീവിച്ച് നല്ലതെല്ലാം കാണാം.
പുനര്ഗ്രാമഃ പുനഃ ക്ഷേത്ര പുനര്വിത്തം പുനര്ഗൃഹമ് । പുനഃ ശുഭാശുഭം കര്മ ന ശരീരം പുനഃ പുനഃ ॥ ൨,൪൯.
ഗ്രാമം, വയൽ, ധനം, വീട്, നല്ലതും ചീത്തയും കർമ്മം—ഇവയെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും ലഭിക്കാം, പക്ഷേ ശരീരം വീണ്ടും കിട്ടില്ല.
ശരീരരക്ഷണോപായാഃ ക്രി യന്തേ സര്വദാ ബുധൈഃ । നേച്ഛന്തി ച പുനസ്ത്യാഗമപി കുഷ്ഠാദിരോഗിണഃ ॥ ൨,൪൯.
പണ്ഡിതന്മാർ എല്ലായ്പ്പോഴും ശരീരം സംരക്ഷിക്കാൻ മാർഗങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; കുഷ്ഠരോഗം പോലുള്ള രോഗികൾ പോലും ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
തദ്ഗോപിതം സ്യാദ്ധര്മാര്ഥം ധര്മോ ജ്ഞാനാര്ഥമേവ ച । ജ്ഞാനം തു ധ്യാനയോഗാര്ഥമചിരാത്പ്രവിമുച്യതേ ॥ ൨,൪൯.
ശരീരം ധർമ്മത്തിനും സമ്പത്തിനും വേണ്ടി സംരക്ഷിക്കണം; ധർമ്മം ജ്ഞാനത്തിനും, ജ്ഞാനം ധ്യാനയോഗത്തിനും വേണ്ടിയാണ്; അതിലൂടെ ഉടൻ മോക്ഷം ലഭിക്കും.
ആത്മൈവ യദി നാത്മാനമഹീതേഭ്യോ നിവാരയേത് । കോഽന്യോ ഹിതകരസ്തസ്മാദാത്മാനം സുഖയിഷ്യതി ॥ ൨,൪൯.
താനെത്തന്നെ തനിക്കു ഹാനികരമായതിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, മറ്റാരാണ് തനിക്കു സുഖം നൽകുക?
ഇഹൈവ നരകവ്യാധേശ്ചികിത്സാം ന കരോതി യഃ । ഗത്വാ നിരൌഷധം ദേശം വ്യാധിമ്ഥഃ കിം കരിഷ്യതി ॥ ൨,൪൯.
ഇവിടെ തന്നെ നരകരോഗത്തിന് ഔഷധം തേടാത്തവൻ, മരുന്നില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് രോഗം പിടിച്ചാൽ എന്ത് ചെയ്യും?
വ്യാഘ്രീവാസ്തേ ജരാ ചായുര്യാതി ഭിന്നഘടാമ്ബുവത് । നിഘ്നന്തി രിപുവദ്രോഗാസ്തസ്മാച്ഛ്രേയഃ സമഭ്യസേത ॥ ൨,൪൯.
പുലിയെപ്പോലെ വൃദ്ധാവസ്ഥ വരുന്നു, ജീവൻ തകർന്ന കുഴൽപോലെ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു, രോഗങ്ങൾ ശത്രുവിനെപ്പോലെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ നല്ലതെല്ലാം അഭ്യസിക്കണം.
യാവന്നാശ്രയതേ ദുഃ ഖം യാവന്നായാന്തി ചാപദഃ । യാവന്നേന്ദ്രിയവൈകല്യം താവച്ഛ്രേയഃ സമഭ്യസേത് ॥ ൨,൪൯.
ദു:ഖം വരുന്നതുവരെ, ദുർഭാഗ്യം സംഭവിക്കുന്നതുവരെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷയിക്കാത്തതുവരെ, മനുഷ്യൻ നന്മയ്ക്കായി പരിശ്രമിക്കണം.
യാവത്തിഷ്ഠതി ദേഹോഽയം താവത്തത്ത്വം സമഭ്യസേത് । സന്ദീപ്തകോശഭവനേ കൂപം ഖനതി ദുര്മതിഃ ॥ ൨,൪൯.
ഈ ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നവരെ, സത്യത്തെ അന്വേഷിക്കണം. അഗ്നി കത്തുമ്പോൾ മാത്രമേ മണ്ടൻ വീട്ടിൽ കിണർ കുഴിക്കൂ.
കാലോ ന ജ്ഞായതേ നാനാകാര്യൈഃ സംസാരസമ്ഭവൈഃ । സുഖം ദുഃഖം ജനോ ഹന്ത ന വേത്തി ഹിതമാത്മനഃ ॥ ൨,൪൯.
അനവധി ലോകകാര്യങ്ങളിൽ കാലം എങ്ങനെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല; സന്തോഷത്തിലും ദു:ഖത്തിലും മനുഷ്യർക്ക് യഥാർത്ഥമായ നന്മ തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാറില്ല.
ജാതാനാര്താന്മൃതാനാപദ്ഭഷ്ടാന്ദൃഷ്ട്വാ ച ദുഃ ഖിതാന് । ലോകോ മോഹസുരാം പീത്വാ ന ബിഭേതി കദാചന ॥ ൨,൪൯.
ജന്മത്തിൽ തന്നെ ദു:ഖിതരായവരെയും, മരിച്ചവരെയും, ദുരന്തത്തിൽ വീണവരെയും, വേദന അനുഭവിക്കുന്നവരെയും കണ്ടിട്ടും, മായയുടെ മദ്യം കുടിച്ച ലോകം ഒരിക്കലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല.
സമ്പദഃ സ്വപ്നസംകാശാ യൌവനം കുസുമോപമമ് । തഡിച്ചപലമായുഷ്യം കസ്യ സ്യാജ്ജാനതോ ധൃതിഃ ॥ ൨,൪൯.
സമ്പത്ത് സ്വപ്നംപോലെയാണ്, യൗവനം പൂവുപോലെ ക്ഷണികം, ആയുസ്സ് മിന്നൽപോലെ അസ്ഥിരം — ഇതൊക്കെയും അറിഞ്ഞാൽ ആരാണ് മനസ്സുറപ്പിച്ച് നിൽക്കുക?
ശതം ജീവിതമത്യല്പം നിദ്രാലസ്യൈസ്തദര്ധകമ് । ബാല്യരോഗജരാദുഃ ഖൈരല്പം തദപി നിഷ്ഫലമ് ॥ ൨,൪൯.
നൂറ്റാണ്ട് ആയുസ്സ് വളരെ കുറവാണ്; മടിയരും ഉറക്കം കൂടുതലുള്ളവർക്കും അതിന്റെ പാതി മാത്രം. ബാല്യം, രോഗം, വയസ്സായിത്തീരുന്ന ശേഷിച്ച കുറച്ച് കാലവും ഫലപ്രദമല്ല.
പ്രാരബ്ധവ്യേ നിരുദ്യോഗീ ജാഗര്തവ്യേ പ്രസുപ്തകഃ । വിശ്വസ്തശ്ച ഭയസ്ഥാനേ ഹാ നരഃ കോ ന ഹന്യതേ ॥ ൨,൪൯.
ആരംഭിക്കേണ്ടപ്പോൾ പ്രവർത്തനമില്ല, ഉണരേണ്ട സമയത്ത് ഉറങ്ങുന്നു, ഭീഷണിയിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു — അയ്യോ, ഇങ്ങനെ ആരാണ് നശിക്കാത്തത്?
തോയഫേനസമേ ദേഹേ ജീവേനാക്രമ്യ സംസ്ഥിതേ । അനിത്യാപ്രയസവാസേ കഥ തിഷ്ഠതി നിര്ഭയഃ ॥ ൨,൪൯.
ജലം നിറഞ്ഞ ഒരു ഫേനപോലെയുള്ള ശരീരത്തിൽ ജീവൻ തങ്ങുമ്പോഴും, അസ്ഥിരമായ വാസസ്ഥലത്തിൽ ജീവിക്കുമ്പോഴും, ആരാണ് ഭയമില്ലാതെ കഴിയുക?
അഹിതേ ഹിതസംജ്ഞഃ സ്യാദധ്രുവേ ധ്രുവസംജ്ഞകഃ । അനര്ഥേ ചാര്ഥവിജ്ഞാനഃ സ്വമര്ഥം യോ ന വേത്തി സഃ ॥ ൨,൪൯.
ഹാനികരമായത് നന്മയെന്ന്, അസ്ഥിരം സ്ഥിരമാണെന്ന്, അർത്ഥമില്ലാത്തത് മൂല്യമാണെന്ന് കരുതുന്നവൻ, തന്റെ യഥാർത്ഥ നന്മ അറിയുന്നില്ല.
പശ്യന്നപി പ്രസ്ഖലതി ശൃണ്വന്നപി ന ബുധ്യതി । പഠന്നപി ന ജാനാതി ദേവമായാവിമോഹിതഃ ॥ ൨,൪൯.
കാണുമ്പോഴും തെറ്റുന്നു, കേൾക്കുമ്പോഴും മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല, വായിക്കുമ്പോഴും അറിയുന്നില്ല — ദൈവമായയിൽ മയങ്ങിയവൻ.
തന്നിമജ്ജജ്ജഗദിദം ഗമ്ഭീരേ കാലസാഗരേ । മൃത്യുരോഗജരാഗ്രാഹൈര്ന കശ്ചിദപി ബുധ്യതേ ॥ ൨,൪൯.
ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം മുഴുവൻ ആഴമുള്ള കാലസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നു; മരണവും രോഗവും വയസ്സും എന്നിങ്ങനെയുള്ള मगरങ്ങൾ പിടിച്ചിട്ടും ആരും ബോധം നേടുന്നില്ല.
പ്രതിക്ഷണഭയം കാലഃ ക്ഷീയമാണോ ന ലക്ഷ്യതേ । ആമകുംഭ ഇവാംഭഃ സ്ഥോ വിശീര്ണോ ന വിഭാവ്യതേ ॥ ൨,൪൯.
പ്രതി നിമിഷം ഭയം ഉണ്ടാക്കുന്ന കാലം കുറയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു, എങ്കിലും അതു ആരും ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല; ചോർന്നുള്ള കുഴിയിലുണ്ടായിരുന്ന വെള്ളം പോവുന്നത് പോലെ.
യുജ്യതേ വേഷ്ടനം വായോരാകാശസ്യ ച ഖണ്ഡനമ് । ഗ്രഥനഞ്ച തരങ്ഗാണാമാസ്ഥാ നായുഷി യുജ്യതേ ॥ ൨,൪൯.
കാറ്റിനെ കെട്ടിയിടാമോ, ആകാശത്തെ തകർക്കാമോ, തിരകളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കാമോ? അതുപോലെ ആയുസ്സിൽ ആശ്രയം വെക്കുന്നത് യുക്തിയല്ല.
പൃഥിവീ ദഹ്യതേ യേന മേരുശ്ചാപി വിശീര്യതേ । ശുഷ്യതേ സാഗരജലം ശരീരസ്യ ച കാ കഥാ ॥ ൨,൪൯.
ഭൂമിയെ കത്തിക്കുന്നതും, മേറു പർവതത്തെയും തകർക്കുന്നതും, സമുദ്രജലം ഉണക്കുന്നതും അതേ — ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് പറയേണ്ടതുണ്ടോ?
അപത്യം മേ കലത്രം മേ ധനം മേ ബാന്ധവാശ്ച മേ । ജല്പന്തമിതി മര്ത്യാജം ഹന്തി കാലവൃകോ ബലാത് ॥ ൨,൪൯.
"എന്റെ മകൻ, എന്റെ ഭാര്യ, എന്റെ സമ്പത്ത്, എന്റെ ബന്ധുക്കൾ" എന്നിങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ തന്നെ, കാലത്തിന്റെ പുലി അവനെ ബലമായി പിടിച്ചെടുക്കുന്നു.
ഇദം കൃതമിദം കാര്യമിദമന്യത്കൃതാകൃതമ് । ഏവമീഹാസമായുക്തം കൃതാന്തഃ കുരുതേ വശമ് ॥ ൨,൪൯.
"ഇത് ചെയ്തു, അത് ചെയ്യാനുണ്ട്, മറ്റൊന്ന് ചെയ്തു, ചെയ്യാത്തത്" എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകളിൽ മുഴുകുമ്പോൾ, മരണൻ അവനെ കീഴടക്കുന്നു.