ശൂദ്രം വപുഃ പ്രാപ്യ യശസ്കരം സദാ ദാനം ദ്വിജേഭ്യോ ന കൃതം ദ്വിജാര്ചനമ് । ച്ദൃദദ്യത്ദദ്വഡ്ഢ ഢദ്ധദൃഥ്ര്ദദൃധ്ഡ്ഢഥ്ര്ഡഡ്ഢദ്ധ ജലാശയോ നൈവ കൃതോ ധരാതലേ അസംസ്കൃതോ വിപ്രവരോ ന സംസ്കൃതഃ ॥ ൨,൪൮.
ശൂദ്രന്റെ ശരീരം ലഭിച്ചിട്ടും, എപ്പോഴും ദ്വിജന്മാർക്ക് ദാനം ചെയ്യാതെയും അവരെ ആദരിക്കാതെയും ഭൂമിയിൽ വെള്ളം സംഭരിക്കുന്ന കുളം നിർമ്മിക്കാതെയും, യാതൊരു ശുദ്ധിക്രമവും ചെയ്യാതെയും, അങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നവൻ യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണനല്ല.
ത്യക്ത്വാ സ്വകര്മാണി മദേന സുസ്ഥിതം മയാ സുതീര്ഥേ സ്വവപുര്ന ചോജ്ഝിതമ് । ധര്മോര്ജിതോ നൈവ ന ദേവപൂജനം കൃതം മയാ ചൈവ വിമുക്തിഹേതവേ ॥ ൨,൪൮.
അഹങ്കാരത്തിൽ ആസ്വദിച്ച്, എന്റെ കര്ത്തവ്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചു, ഒരു വിശുദ്ധ സ്ഥലത്ത് സുഖമായി താമസിച്ചു, പക്ഷേ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല; ധർമ്മം പാലിച്ചില്ല, മോക്ഷത്തിനായി ദേവന്മാരെ പൂജിച്ചുമില്ല.
ദേഹം സമാസാദ്യ തഥൈവ പിണ്ഡജം വര്ണാംസ്തഥൈവാന്ത്യജമ്ലേച്ഛസംജ്ഞിതാന് । മരുന്മയം ദേഹമിമേ വിശന്തി നൈവേഹമാനാഃ പഥി ധര്മസംകുലേ ॥ ൨,൪൮.
അന്നത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ ശരീരം ലഭിച്ച ശേഷം, ഞാൻ ചൂറ്റുപറയപ്പെടുന്ന ചണ്ഡാളന്മാരുടെയും മ്ലേച്ഛന്മാരുടെയും കൂട്ടത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; വായുവിൽ നിന്നുള്ള ശരീരം ഉള്ളവർക്ക് ഈ ധർമ്മപഥത്തിൽ പ്രവേശനം ഇല്ല.
പരസ്പരം ധര്മകൃന്തം സ്വകീയം സമ്പാദ്യ ലക്ഷ്യം പഥി സഞ്ചരന്ത്സ്വമ് । പക്ഷീന്ദ്ര വാക്യാനി ശൃണുഷ്വ താനി മനോരമാണി പ്രവദന്തി യാനി ॥ ൨,൪൮.
ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം ധർമ്മപഥത്തിൽ നേടിയ ശേഷം മുന്നോട്ട് പോകുന്നു; പക്ഷീന്ദ്രാ, അവർ പറയുന്ന ആ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ നീ കേൾക്കണം.
സാരാ ഹി ലോകേഷു ഭവേത്ത്രിലോകീ ദ്വീപേഷു സര്വേഷു ച ജമ്ബുകാഖ്യമ് । ദേശേഷു സര്വേഷ്വപി ദേവദേശഃ ജീവേഷു സര്വേഷു മനുഷ്യ ഏവ ॥ ൨,൪൮.
ലോകങ്ങളിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത്; ദ്വീപുകളിൽ ജംബുദ്വീപം പ്രശസ്തമാണ്; ദേശങ്ങളിൽ ദേവഭൂമി പ്രധാനമാണ്; എല്ലാ ജീവികളിലും മനുഷ്യൻ ഉത്തമനാണ്.
വര്ണാശ്ച ചത്വാര ഇഹ പ്രശസ്താഃ വര്ണേഷു ധര്മിഷ്ഠനരാഃ പ്രശസ്താഃ । ധര്മേണ സൌഖ്യം സമുപൈതി സര്വം ജ്ഞാനം സമാപ്നോതി മഹാപഥേ സ്ഥിതഃ ॥ ൨,൪൮.
ഇവിടെ നാലു വർണ്ണങ്ങൾ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു; വർണ്ണങ്ങളിൽ ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരമായിരിക്കുന്നവരാണ് പ്രശസ്തർ; ധർമ്മം പാലിച്ചാൽ എല്ലാ സുഖവും ലഭിക്കും, മഹാപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ജ്ഞാനം നേടും.
ദേഹം പരിത്യജ്യ യദാ ഗതായുഃ പക്ഷിന് സ്ഥിതോഽഹം കൃമികീടസംസ്ഥിതഃ । സരീസൃപോഽഹം മശകോ വിനിര്മിതശ്ചതുഷ്പദോഽഹം വനസൂകരോഽഹമ് ॥ ൨,൪൮.
ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ജീവൻ പോയാൽ, പക്ഷീ, ഞാൻ കൃമിയായി, കീടമായി, പാമ്പായി, കൊതുകായി, നാലുകാലിയുമായി, കാട്ടുപന്നിയായി ജനിച്ചു.
സര്വം വിജാനാതി ഹി ഗര്ഭസംസ്ഥിതോ ജാതശ്ച സദ്യസ്തദിദഞ്ച വിസ്മരേത് । യച്ചിന്തിതം ഗര്ഭസമാഗതേന വൈ ബാലോ യുവാ വൃദ്ധവയാ ബഭൂവ ॥ ൨,൪൮.
ഗർഭത്തിൽ കഴിയുമ്പോൾ എല്ലാം അറിയാം; ജനിച്ചയുടൻ അതെല്ലാം മറന്നുപോകുന്നു; ഗർഭത്തിൽ ചിന്തിച്ചതുപോലെ കുട്ടിയും യുവാവും വൃദ്ധനും ആകുന്നു.
മോഹാദ്വിനാഷ്ടം യദി ഗര്ഭചിന്തിതം സ്മൃതം പുനര്മൃത്യുഗതേ ചദേഹേ । തസ്മിന്പ്രനഷ്ടേ ഹൃദി ചിന്തിതം ഗതം സ്മൃതം പുനര്ഗര്ഭഗതേ ച ദേഹേ ॥ ൨,൪൮.
മൂഢത്വം മൂലം ഗർഭത്തിൽ ചിന്തിച്ചതു മറന്നാൽ, മരണം വന്നപ്പോൾ വീണ്ടും മറക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചതും നഷ്ടമാകും; പിന്നെ വീണ്ടും ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതെല്ലാം വീണ്ടും ഓർമ്മ വരും.
തസ്മിന്പ്രനഷ്ടേ ഹൃദി ചിന്തിതം പുനര്മയാ സ്വകോശേ പരവഞ്ചനം കൃതമ് । ദ്യൂതൈശ്ഛലേനാപി ച ചൌര്യവൃത്ത്യാ ധര്മം വ്യതിക്രമ്യ ശരീരരക്ഷണേ ॥ ൨,൪൮.
അത് നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചതു വീണ്ടും മറന്നു; എന്റെ സ്വന്തം ധനത്തിൽ വഞ്ചന നടത്തി; ചതിയും ചൂതാട്ടവും മോഷണവും കൊണ്ട് ശരീരം രക്ഷിക്കാൻ ധർമ്മം ലംഘിച്ചു.
കൃച്ഛ്രേണ ലക്ഷ്മീഃ സമുപാര്ജിതാ സ്വയം മയാ ന ഭുക്തം മനസേപ്സിതം ധനമ് । താമ്ബൂലമന്നം മധുരം സഗോരസം ദത്ത്വാഗ്നിദേവാതിഥിബന്ധുവര്ഗേ ॥ ൨,൪൮.
വളരെ പ്രയാസപെട്ട് സമ്പത്ത് സമ്പാദിച്ചെങ്കിലും, മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായത് ആസ്വദിച്ചില്ല; താമ്പൂലവും അന്നവും പാൽകൂടിയ മധുരവും അഗ്നിക്കും ദേവന്മാർക്കും അതിഥികൾക്കും ബന്ധുക്കൾക്കും നൽകി.
സോമഗ്രഹേ സൂര്യസമാഗമേപി വാ ന സേവിതം തീര്ഥവരിഷ്ഠമുത്തമമ് । കോശം സ്വകീയം മലമൂത്രപൂരിതം ദേഹിന്ക്വചിന്നിസ്തര യത്ത്വയാ കൃതമ് ॥ ൨,൪൮.
പൗർണമിയും സൂര്യചന്ദ്രയോഗവും വന്നപ്പോൾ പോലും, ഏറ്റവും ഉത്തമമായ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഞാൻ കുളിച്ചില്ല; എന്റെ സ്വന്തം ധനശേഖരം മലവും മൂത്രവും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു, ശരീരധാരി, നീ ചെയ്തതൊന്നും അതിനെ ശുദ്ധീകരിച്ചില്ല.
മയാ ന ദൃഷ്ടാ ന നതാ ന പൂജിതാ ത്രൈവിക്രമീ മൂര്തിരിഹ സ്ഥിതാ ഭുവി । പ്രഭാസനാഥോ ന ച ഭക്തിസംസ്തുതോ ദേഹിന്ക്വചിന്നിസ്തര യത്ത്വയാ കൃതമ് ॥ ൨,൪൮.
ത്രിവിക്രമന്റെ ഭൂപ്രതിഷ്ഠിതമായ രൂപം ഞാൻ കണ്ടില്ല, വണങ്ങിയില്ല, പൂജിച്ചുമില്ല; പ്രഭാസനാഥനെ ഭക്തിയോടെ സ്തുതിച്ചുമില്ല, ശരീരധാരി, നീ ചെയ്തതൊന്നും.
ഗത്വാ വരിഷ്ഠേ ഭുവി തീര്ഥസന്നിധൌ ധനം ന ദത്തം വിദുഷാം കരേ മയാ । ആപ്ലുത്യ ദേഹം വിധിനാ ദ്വിജേ ഗുരൌ ദിഹിന്ക്വചിന്നിസ്തര യത്ത്വയാ കൃതമ് ॥ ൨,൪൮.
ഭൂമിയിലെ ഉത്തമ തീർത്ഥങ്ങളിൽ പോയിട്ടും, പണ്ഡിതന്മാരുടെ കൈയിൽ സമ്പത്ത് നൽകിയില്ല; വിധിപ്രകാരം കുളിച്ചിട്ടും, ദ്വിജന്മാരെയും ഗുരുവിനെയും ആദരിച്ചില്ല, ശരീരധാരി, നീ ചെയ്തതൊന്നും.
ന മാതൃപൂജാ ന ച വിഷ്ണുശങ്കരൌ ഗണേശചണഡ്യൌ ന ച ഭാസ്കരോഽപി വാ । യഞ്ചോപചാരൈര്ബലിയുക്തചന്ദനൈര്ദേഹിന്ക്വചിന്നിസ്തര യത്ത്വയാ കൃതമ് ॥ ൨,൪൮.
അമ്മയെ പൂജിച്ചില്ല, വിഷ്ണുവിനെയും ശങ്കരനെയും ഗണപതിയെയും ചണ്ഡികയെയും ഭാസ്കരനെയും പൂജിച്ചില്ല; യാഗോപചാരങ്ങൾക്കും ചന്ദനത്തിനും യുക്തമായ വിധിയും പാലിച്ചില്ല, ശരീരധാരി, നീ ചെയ്തതൊന്നും.
ലബ്ധാ മയാ മാനവദേവതോപമാ മോഹാദ്ഗതാ സര്വമിദഞ്ച പാര്ഥിവ । ഗതിം ന വീക്ഷേത സ വൈ വിമൂഢധീര്ദേഹിന്ക്വചിന്നിസ്തര യത്ത്വയാ കൃതമ് ॥ ൨,൪൮.
ദൈവത്തോട് തുല്യമായ മനുഷ്യശരീരം ലഭിച്ചിട്ടും, അജ്ഞത്വം മൂലം എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഭൂമിപുത്രാ; ഭ്രാന്തനായവൻ മാർഗം അന്വേഷിക്കില്ല, ശരീരധാരി, നീ ചെയ്തതൊന്നും.
ഏതാനി പക്ഷിന്മനസാ വിചിന്ത്യ വാക്യാനി ധര്മാര്ഥയശസ്കരാണി । മുക്തിം സമായാന്തി മനുഷ്യലോകേ വസന്തി യേ ധര്മരതാഃ സുദേശേ ॥ ൨,൪൮.
പക്ഷീ, ഈ ധർമ്മവും സമ്പത്തും യശസ്സും നൽകുന്ന വാക്കുകൾ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, നല്ല ദേശത്ത് ധർമ്മത്തിൽ ആസ്വാദനം ചെയ്യുന്നവർ മനുഷ്യലോകത്ത് മോക്ഷം നേടുന്നു.
ഇതി ബ്രുവാണൈര്യമധൂതവര്ഗൈര്വിഹന്യതേ കാലമയൈശ്ച മുദ്ഗരൈഃ । ഹാ ദൈവ ഹാ ദൈവ ഇതി സ്മരന് വൈ ധനം ന ദത്തം സ്വയമര്ജിതം യത് ॥ ൨,൪൮.
ഇങ്ങനെ യമദൂതന്മാർ പറയുമ്പോൾ, കാലത്തിന്റെ ദണ്ഡം കൊണ്ട് അടിക്കപ്പെടുന്നു; 'ഹാ ദൈവം, ഹാ ദൈവം' എന്ന് ഓർത്തു, സ്വയം സമ്പാദിച്ച ധനം നൽകാതിരുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അനുതപിക്കുന്നു.
ന ഭൂമിദാനം ന ച ഗോപ്രദാനം ന വാരിദാനം ന ച വസ്ത്രദാനമ് । ഫലം സതാമ്ബൂലവിലേപനം വാ ത്വയാ ന ദത്തം ഭുവി ശോചസേ കഥമ് ॥ ൨,൪൮.
നീ ഭൂമിയിൽ ഭൂമി, പശു, വെള്ളം, വസ്ത്രം, പഴം, പാന്സുപാരി, സുഗന്ധം എന്നിവ ഒന്നും ദാനം ചെയ്തിട്ടില്ല. അങ്ങനെ ആയപ്പോൾ നീ എന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്?
പിതാ മൃതസ്തേ ച പിതാമഹഃ സാ യയാ ധൃതോ വാപ്യുദരേ സ്വകീയേ । മൃതോഽപ്യസൌ ബന്ധുജനഃ സമസ്തോ ദൃഷ്ടം ത്വയാ സര്വമിദം ഗതായഃ ॥ ൨,൪൮.
നിന്റെ അച്ഛനും അപ്പൂപ്പനും നിന്നെ ഗർഭത്തിൽ ധരിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന അമ്മയും മരിച്ചുപോയി. നിന്റെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളും പോയി. ഇതെല്ലാം നീ കണ്ടു. ഇപ്പോൾ നിന്റെ സമയം എത്തിയിരിക്കുന്നു.
കോശം ത്വദീയം ജ്വലിതഞ്ച വഹ്നിനാ പുത്ത്രൈര്ഗൃഹീതോ ധനധാന്യ സഞ്ചയഃ । സുഭാഷിതം ധര്മചയം കൃതഞ്ച യത്തദേവ ഗച്ഛേത്തവ പൃഷ്ഠസംസ്ഥമ് ॥ ൨,൪൮.
നിന്റെ സ്വർണ്ണവും ധനവും ധാന്യവും മക്കൾ എടുത്തു, അഗ്നിയിൽ കത്തിച്ചു പോയി. നല്ല വാക്കുകളും ധർമ്മകൃത്യങ്ങളും മാത്രമേ നിന്റെ പിന്നാലെ വരികയുള്ളൂ.
ന ദൃശ്യതേ കോഽപി മൃതഃ സമാഗതോ രാജാ യതിര്വാ ദ്വിജപുങ്ഗവോഽപി വാ । യോ വൈ മൃതഃ സാഹസികഃ സ മര്ത്യകോ നാശം യോഽപി ധരാതലേ സ്ഥിതഃ ॥ ൨,൪൮.
മരിച്ചവരിൽ ആരെയും തിരിച്ച് വന്നതായി കണ്ടിട്ടില്ല. രാജാവായാലും, സന്യാസിയായാലും, മഹാനായ ബ്രാഹ്മണനായാലും. ധൈര്യശാലിയായാലും സാധാരണക്കാരനായാലും, മരിച്ചവൻ ഇല്ലാതാവും; ഭൂമിയിൽ ജീവിക്കുന്നവനും അങ്ങനെ തന്നെ.
ഏവം ഗണാസ്തേ ബ്രുവതേ സകിന്നരാ ധൈര്യം സമാലമ്ബ്യ വിപാദപൂരിതഃ । ശ്രുത്വാ ഗണാനാം വചനം മഹാദ്ഭുതം ബ്രവീതി പക്ഷീന്ദ്ര മനുഷ്യതാം ഗതഃ ॥ ൨,൪൮.
അങ്ങനെ ആ സംഘങ്ങളും കിന്നരന്മാരും ധൈര്യത്തോടെ ആകാശം നിറച്ച് സംസാരിച്ചു. അവരുടെ അത്ഭുതകരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു, പക്ഷിരാജാവ് മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ദാനപ്രഭാവേണ വിമാനസംസ്ഥിതോ ധര്മഃ പിതാ മാതൃദയാനുരൂപിണീ । വാണീ കലത്രം മധുരാര്ഥഭാഷിണീ സ്നാനം സുതീര്ഥേ ച സുബന്ധവര്ഗഃ ॥ ൨,൪൮.
ദാനശക്തിയാൽ സ്വർഗ്ഗവിമാനം ലഭിക്കും. ധർമ്മം അച്ഛനുപോലെയാണ്, കാരുണ്യം അമ്മയെപ്പോലെയാണ്, മധുരമായ വാക്കുകൾ സുഖമുള്ള ഭാര്യയെപ്പോലെയാണ്, തിരുത്തീരങ്ങളിൽ സ്നാനം നല്ല സുഹൃത്തുക്കളെപ്പോലെയാണ്.
കരാര്പിതം യത്സുകൃതം സമസ്തം സ്വര്ഗസ്തദാ സ്യാത്തവ കിങ്കരോപമഃ । യോ ധര്മവാന് പ്രാപ്സ്യതി സോഽതിസൌഖ്യം പാപീ സമസ്തം വിവിധഞ്ച ദുഃഖമ് ॥ ൨,൪൮.
നിന്റെ കൈകൊണ്ട് ചെയ്ത എല്ലാ നല്ല പ്രവൃത്തികളും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്റെ സേവകരാകും. ധർമ്മശീലികൾ വലിയ സുഖം അനുഭവിക്കും; പാപികൾക്ക് എല്ലാത്തരം ദു:ഖവും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
യോ ധര്മശീലോ ജിതമാനരോഷോ വിദ്യാവിനീതോ ന പരോപതാപീ । സ്വദാരതുഷ്ടഃ പരദാരദൂരഃസ വൈ നരോ നോ ഭുവി വന്ദനീയഃ ॥ ൨,൪൮.
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും, അഹങ്കാരവും കോപവും ജയിച്ചവനും, വിജ്ഞാനമുള്ളവനും, മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കാത്തവനും, സ്വന്തം ഭാര്യയിൽ സന്തോഷമുള്ളവനും, പരസ്ത്രീകളിൽ നിന്ന് അകലെ നിൽക്കുന്നവനും, അങ്ങനെയുള്ളവനാണ് ഭൂമിയിൽ സത്യത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടത്.
മിഷ്ടാന്നദാതാ ചരിതാഗ്നിഹോത്രോ വേദാന്തവിച്ചന്ദ്രസഹസ്രജീവീ । മാസോപവാസീ ച പതിവ്രതാ ചഷഡ്ജീവലോകേ മമ വന്ദനീയാഃ ॥ ൨,൪൮.
രുചികരമായ അന്നം നൽകുന്നവൻ, അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവൻ, വേദാന്തം അറിയുന്നവൻ, ചന്ദ്രനും ആയിരം സൂര്യന്മാരും ജീവിക്കുന്നത്ര കാലം ജീവിക്കുന്നവൻ, മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവൻ, ഭർത്താവിനോടു ഭക്തിയുള്ള ഭാര്യ—ഇവരാണു ലോകത്തിൽ എനിക്ക് ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവർ.
ഏവം സമാചാരയുതോ നരോഽപി വാപീം സകൂപാം സജലം തഡാഗമ് । പ്രപാശുഭം ഹൃദ്ഗൃഹദേവമന്ദിരം കൃതം നരേണൈവ സ ധര്മൌത്തമഃ ॥ ൨,൪൮.
ഇങ്ങനെ നന്മയോടെ പെരുമാറുന്നവൻ കിണറോടുകൂടിയ കുളം, വെള്ളമുള്ള തടാകം, വിശ്രമശാല, വീട്ടിലെ ദേവാലയം എന്നിവ നിർമിച്ചാൽ, അത്തരം മനുഷ്യനാണ് ഉത്തമധർമ്മവാൻ.
വര്ഷാശനം വേദവിദേ ച ദത്തം കന്യാവിവാഹസ്ത്വൃണമോചനം ദ്വിജേ । ഭൂമിഃ സുകൃഷ്ടാപി തൃഷാര്തിഹേതോസ്തദേവമേതം സുകൃതത്സമസ്തമ് ॥ ൨,൪൮.
മഴക്കാലത്ത് വേദം അറിയുന്നവനു അന്നം നൽകൽ, മകളുടെ വിവാഹം നടത്തൽ, ബ്രാഹ്മണനെ കടംമോചനം ചെയ്യൽ, ദാഹം തീർക്കാൻ നല്ല നിലം ദാനം ചെയ്യൽ—ഇവയെല്ലാം ഉത്തമമായ നല്ല പ്രവൃത്തികളാണ്.
അധ്യായമേനം സുകൃതസ്യ സാരം ശൃണോതി ഗായത്യപി ഭാവശുദ്ധ്യാ । സ വൈ കുലീനഃ സ ച ധര്മയുക്തോ വിശ്വാലയം യാതി പരം സ നൂനമ് ॥ ൨,൪൮.
നല്ല പ്രവൃത്തികളുടെ സാരം ഉള്ള ഈ അധ്യായം ശുദ്ധഹൃദയത്തോടെ കേൾക്കുന്നവനും പാടുന്നവനും ഉന്നതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും ആകുന്നു. അവൻ നിർബന്ധമായും പരമലോകം പ്രാപിക്കും.