ശ്ലേഷ്മാണശ്ച ഷഡൂര്ധ്വഞ്ച വിണ്മൂത്രം തത്പ്രമാണതഃ । അസ്ഥ്നാം ഹി ഹ്യധികം പ്രോക്തം ഷഷ്ട്യുത്തരശതത്രയാത് ॥ ൨,൩൨.
അറു അളവു ശ്ലേഷ്മവും, അതിനനുസരിച്ച് വിറകും മൂത്രവും; അസ്ഥികൾ കൂടുതലായി മൂന്ന് നൂറ് അറുപത് എണ്ണം ഉണ്ട്.
ഏവം പിണ്ഡഃ സമാഖ്യാതോ വൈഭവം സമ്പ്രചക്ഷ്മഹേ । സുഖം ദുഃ ഖം ഭയം ക്ഷേമം കര്മണൈവ ഹി പ്രാപ്യതേ ॥ ൨,൩൨.
ഇങ്ങനെ ശരീരം വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഇനി അതിന്റെ ഐശ്വര്യം പറയാം. സുഖം, ദുഃഖം, ഭയം, സുരക്ഷ — എല്ലാം കർമ്മഫലമാണ്.
അധോമുഖം ചോര്ധ്വപാദം ഗര്ഭാദ്വായുഃ പ്രകര്ഷതി । തലേ തു കരയോര്ന്യസ്യ വര്ധതേ ജാനുപാര്ശ്വയോഃ ॥ ൨,൩൨.
തല താഴ്ത്തിയും കാലുകൾ മേലോട്ടും വെച്ചും ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് വായു ശിശുവിനെ ആകർഷിക്കുന്നു; കൈകൾ തലയ്ക്ക് കീഴിൽ വയ്ക്കുമ്പോൾ, മുട്ടിന്റെ ഇരുവശത്തും വളർച്ചയുണ്ടാകും.
അങ്ഗുഷ്ഠൌ ചോപരി ന്യസ്തൌ ജാന്വോരഥ കരാങ്ഗുലീ । ജാനുപൃഷ്ഠേ തഥാ നേത്രേ ജാനുമധ്യേ ച നാസികാ ॥ ൨,൩൨.
വിരൽത്തുമ്പുകൾ മുകളിൽ വയ്ക്കുന്നു; കൈവിരലുകൾ മുട്ടിനരികിൽ; കണ്ണുകൾ മുട്ടിന്റെ പുറകിൽ, മൂക്ക് മുട്ടിന്റെ നടുവിൽ.
ഏവം വൃദ്ധിം ക്രമാദ്യാതി ജന്തുഃ സ്ത്രീഗര്ഭസംസ്ഥിതഃ । കാഠിന്യമസ്ഥീന്യായാന്തി ഭുക്തപീതേന ജീവതി ॥ ൨,൩൨.
ഇങ്ങനെ സ്ത്രീയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജീവി ക്രമമായി വളരുന്നു; അസ്ഥികൾക്ക് കാഠിന്യം വരുന്നു; അമ്മ കഴിക്കുന്നതും കുടിക്കുന്നതുമാണ് ജീവനെ നിലനിർത്തുന്നത്.
നാഡീ വാപ്യായനീ നാമ നാഭ്യാം തത്ര നിബധ്യതേ । സ്ത്രീണാം തഥാന്ത്രസുഷിരേ സ നിബദ്ധഃ പ്രജായതേ ॥ ൨,൩൨.
വാപ്യായനീ എന്നൊരു നാഡി ഉണ്ട്, അത് നാഭിയിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; സ്ത്രീകളിൽ അത് ആന്ത്രത്തിലെ പൊക്കിലാണു ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; അവിടെ നിന്നാണ് ജനനം നടക്കുന്നത്.
ക്രാമന്തി ഭുക്തപീതാനി സ്ത്രീണാം ഗര്ഭോദരേ തഥാ । തൈരാപ്യായിതദേഹോഽസൌ ജന്തുര്വൃദ്ധിമുപൈതി ച ॥ ൨,൩൨.
സ്ത്രീകള് കഴിക്കുന്ന ഭക്ഷണവും പാനീയവും ഗര്ഭത്തില് പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിനാല് അവയുടെ ശരീരത്തില് വളരുന്ന ജീവന് ആഹാരം ലഭിച്ച് വളര്ന്നു പോവുന്നു.
സ്മൃത്യസ്തത്ര പ്രയാന്ത്യസ്യ ബഹ്വ്യഃ സംസാരഭൂതയഃ । തതോ നിര്വേദമായാതി പീഡ്യമാന ഇതസ്തതഃ ॥ ൨,൩൨.
അവിടെ, അവന് അനേകം ഓര്മ്മകള് ഉണരുന്നു, അവയാണ് ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ അടിത്തറ. അങ്ങനെ പലവിധം വേദന അനുഭവിച്ച്, അവന് വിരക്തി അനുഭവിക്കുന്നു.
പുനര്നൈവം കരിഷ്യാമി ഭുക്തമാത്ര ഇഹോദരാത് । തഥാതഥാ യതിഷ്യാമി ഗര്ഭം നാപ്നോമ്യഹം യഥാ ॥ ൨,൩൨.
ഗര്ഭത്തില് ഭക്ഷണം ലഭിച്ച ഉടനെ, "ഇനി ഇങ്ങനെ ചെയ്യില്ല," എന്ന് അവന് ചിന്തിക്കുന്നു. "എന്തു വഴിയാലും വീണ്ടും ഗര്ഭത്തില് ജനിക്കാതിരിക്കാന് ശ്രമിക്കണം," എന്നും തീരുമാനിക്കുന്നു.
ഇതി സഞ്ചിന്തയഞ്ജീവോ സ്മൃത്വാ ജന്മശതാനി വൈ । യാനി പൂര്വാനുഭൂതാനി ദേവഭൂതാത്മജാനി വൈ ॥ ൨,൩൨.
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, ആ ആത്മാവ് ദേവന്മാരായോ, ഭൂതങ്ങളായോ, മനുഷ്യരായോ ആയിരുന്നു മുന്പ് അനുഭവിച്ച അനേകം ജന്മങ്ങള് ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
തതഃ കാലക്രമാജ്ജന്തുഃ പരിവര്ത്യത്വധോമുഖഃ । നവമേ ദശമേ വാപി മാസി സംജായതേ തതഃ ॥ ൨,൩൨.
ശേഷം, സമയക്രമത്തില് ആ ജീവന് തലകീഴായി തിരിയുന്നു. ഒമ്പതാം അല്ലെങ്കില് പത്താം മാസത്തില് അവന് ജനനം ലഭിക്കുന്നു.
നിഷ്ക്രമ്യമാണോ വാതേന പ്രാജാപത്യേന പീഡ്യതേ । നിഷ്ക്രമതേ ച വിലപംസ്തദാ ദുഃഖനിപീഡിതഃ ॥ ൨,൩൨.
ജനനകാലത്ത്, പ്രജാപതിയുടെ വായുവാല് അവന് വേദന അനുഭവിക്കുന്നു. വേദനയാല് കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവന് പുറത്തേക്ക് വരുന്നു.
നിഷ്ക്രാമംശ്ചോദരാന്മൂര്ഛാമസഹ്യാം പ്രതിപദ്യതേ । പ്രാപ്നോതി ചേതനാം ചാസൌ വായുസ്പര്ശസുഖാന്വിതഃ ॥ ൨,൩൨.
ഗര്ഭത്തില് നിന്ന് പുറത്തുവരുമ്പോള് അത്യന്തം സഹിക്കാനാവാത്ത മയക്കം അനുഭവപ്പെടുന്നു. വായുവിന്റെ സ്പര്ശം ലഭിച്ചപ്പോള് അവന് ബോധം തിരികെ ലഭിച്ച്, അല്പം ആശ്വാസം അനുഭവിക്കുന്നു.
തതസ്തം വൈഷ്ണവീ മായാ സമാസ്കന്ദതി മോഹിനീ । തയാ വിമോഹിതാത്മാസൌ ജ്ഞാനഭ്രംശമവാപ്നുതേ ॥ ൨,൩൨.
അതിനുശേഷം, വിഷ്ണുവിന്റെ മായ എന്ന മോഹിനി അവനെ ആവൃതമാക്കുന്നു. അവളുടെ മായയില് പെട്ട്, അവന്റെ ജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
ഭ്രഷ്ടജ്ഞാനം ബാലഭാവേ തതോ ജന്തുഃ പ്രപദ്യതേ । തതഃ കൌമാരകാവസ്ഥാം യൌവനം വൃദ്ധതാമപി ॥ ൨,൩൨.
ജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ട ജീവന് ബാല്യത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. പിന്നീട് ബാല്യം, കൗമാരം, യൌവനം, വൃദ്ധാവസ്ഥ എന്നിവയിലേക്കും എത്തുന്നു.
പുനശ്ച തദ്വന്മരണം ജന്മ പ്രാപ്നോതി മാനവഃ । തതഃ സംസാരചക്രേഽസ്മിന് ഭ്രാമ്യതേ ഘടയന്ത്രവത് ॥ ൨,൩൨.
പിന്നീട് വീണ്ടും അതുപോലെ മരണമോ ജനനമോ മനുഷ്യന് അനുഭവിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഈ ജന്മമരണചക്രത്തില് അവന് യന്ത്രത്തില് ചുറ്റുന്ന ചക്രംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
കദാചിത്സ്വര്ഗമാപ്നോതി കദാചിന്നിരയം നരഃ । സ്വര്ഗം ച നിരയം ചൈവ സ്വകര്മഫലമശ്നുതേ ॥ ൨,൩൨.
ഒരിക്കല് സ്വര്ഗ്ഗത്തിലേക്കും, മറ്റൊരിക്കല് നരകത്തിലേക്കും മനുഷ്യന് പോകുന്നു. സ്വയം ചെയ്ത കര്മ്മഫലങ്ങള് അനുസരിച്ച് സ്വര്ഗ്ഗവും നരകവും അനുഭവിക്കുന്നു.
കദാചിദ്ഭുക്തകര്മാ ച ഭുവം സ്വല്പേന ഗച്ഛതി । സ്വര്ലോകേ നരകേ ചൈവ ഭുക്തപ്രായേ ദ്വിജോത്തമാഃ ॥ ൨,൩൨.
ചിലപ്പോള് ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങള് തീര്ന്നാല് കുറച്ചു കാലം ഭൂമിയില് ജനിക്കുന്നു. സ്വര്ഗ്ഗത്തിലും നരകത്തിലും അനുഭവങ്ങള് തീരുമ്പോള് വീണ്ടും ഭൂമിയില് തിരിച്ചെത്തുന്നു.
നരകേഷു മഹദ്ദുഃഖമേതദ്യത്സ്വര്ഗവാസിനഃ । ദൃശ്യതേ നാത്ര മോദന്തേ പാത്യമാനാസ്തു നാരകൈഃ ॥ ൨,൩൨.
നരകങ്ങളില് വലിയ വേദനയാണുള്ളത്, ഇത് സ്വര്ഗ്ഗവാസികള് കാണുന്നു. അവിടെ ആരും സന്തോഷിക്കുന്നില്ല, നരകവാസികളോടൊപ്പം തള്ളപ്പെടുമ്പോള്.
സ്വര്ഗേഽപി ദുഃ ഖമതുലം യദാരോഹണകാലതഃ । പ്രഭൃത്യഹം പതിഷ്യാമീത്യേതന്മനസി വര്തതേ ॥ ൨,൩൨.
സ്വര്ഗ്ഗത്തിലും, ഉയരുന്ന സമയത്ത് തന്നെ, അതുല്യമായ വേദനയുണ്ട്. "ഇവിടെ നിന്ന് എപ്പോഴെങ്കിലും വീഴും" എന്ന ചിന്ത മനസ്സില് നിലനില്ക്കുന്നു.
നാരകാംശ്ചൈവ സമ്പ്രേക്ഷ്യ മഹദ്ദുഃഖമവാപ്യതേ । ഏവം ഗതിമഹം ഗന്തേത്യഹര്നിശമനിര്വൃതഃ ॥ ൨,൩൨.
നരകവാസികളെ കണ്ടാല് വലിയ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു. "ഞാനും അവിടെ പോകും" എന്ന ഭയം കൊണ്ട്, അവന് പകലും രാത്രിയും മനസ്സിലൊരു ശാന്തതയില്ലാതെ കഴിയുന്നു.
ഗര്ഭവാസേ മഹദ്ദുഃഖം ജായമാനസ്യ യോനിജമ് । ജാതസ്യ ബാലഭാവേഽപി വൃദ്ധത്വേ ദുഃഖമേവ ച ॥ ൨,൩൨.
ഗര്ഭത്തില് ജനിക്കാനിരിക്കുന്നവന് വലിയ വേദനയുണ്ട്. ജനിച്ചശേഷം ബാല്യത്തിലും വൃദ്ധാവസ്ഥയിലും വേദന മാത്രമേയുള്ളൂ.
കാമേര്ഷ്യാക്രോധസമ്ബന്ധാദ്യൌവനേഽപി ച ദുഃ സഹമ് । ദുഃസ്വപ്നം യാ വൃദ്ധതാ ച മരണേ ദുഃഖമുത്കടമ് ॥ ൨,൩൨.
കാമം, അസൂയ, കോപം എന്നിവ കാരണം യൌവനത്തിലും വേദനയുണ്ട്. വൃദ്ധാവസ്ഥ ദുർസ്വപ്നംപോലെയാണ്; മരണസമയത്ത് വേദന അത്യന്തം ശക്തമാണ്.
കൃഷ്യമാണശ്ച യാമ്യൈഃ സ നരകേഽപി ച യാത്യധഃ । പുനശ്ച ഗര്ഭാജ്ജന്മ സ്യാന്മരണം ദുഷ്കരം തഥാ ॥ ൨,൩൨.
യമന്റെ ദൂതന്മാര് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോള് ജീവന് കൂടുതല് താഴെയുള്ള നരകങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു. പിന്നെയും ഗര്ഭത്തില് ജനനം, അതുപോലെ സഹിക്കാനാവാത്ത മരണം വീണ്ടും നേരിടുന്നു.
ഏവം സംസാരചക്രേഽസ്മിജ്ജന്തവോ ഘടയന്ത്രവത് । ഭ്രാമ്യന്തേ പ്രാക്തനൈര്ബധൈര്ബദ്ധാ വിധ്യന്തി ചാസകൃത് ॥ ൨,൩൨.
ഇങ്ങനെ ഈ ജനനമരണചക്രത്തില് ജീവികള് പഴയ ബന്ധനങ്ങളില് കുടുങ്ങി, യന്ത്രത്തിന്റെ ചക്രം പോലെ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് കറങ്ങി വലഞ്ഞ്, വീണ്ടും വീണ്ടും കഷ്ടപ്പെടുന്നു.
നാസ്തി പക്ഷിന്സുഖം കിഞ്ചിത്ക്ഷേത്രേ ദുഃ ഖശതാകുലേ । വിനതാസുത മോക്ഷായ യതിതവ്യം തതോ നരൈഃ ॥ ൨,൩൨.
ദുഃഖവും വിഷമവും നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്ത് പക്ഷികള്ക്ക് സന്തോഷം ഒന്നുമില്ല; അതിനാല് വിനതയുടെ മകനേ, മനുഷ്യര് മോക്ഷത്തിനായി പരിശ്രമിക്കണം.
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യഥാ ഗര്ഭസ്യ സംസ്ഥിതിഃ । കഥയാമി ക്രമപ്രശ്രം പൃഷ്ടം വാ വര്തതേ സ്പൃഹാ ॥ ൨,൩൨.
ഗര്ഭത്തിലെ നിലയെക്കുറിച്ച് എല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞുതന്നു; ഇനി നീ ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നതോ, അല്ലെങ്കില് ക്രമമായി തുടർന്നുള്ളതോ ഞാൻ പറഞ്ഞുതരാം.
ഗരുഡ ഉവാച । മധ്യേ കൃതമഹാപ്രശ്നദ്വയസ്യാപ്തം മയോത്തരമ് । പ്രശ്നസ്യാപി തൃതീയസ്യ ഉത്തരം ച വിധീയതാമ് ॥ ൨,൩൨.
ഗരുഡന് പറഞ്ഞു: നിന്റെ രണ്ട് വലിയ ചോദ്യങ്ങള്ക്കുള്ള ഉത്തരം ഞാൻ ലഭിച്ചു; മൂന്നാമത്തെ ചോദ്യത്തിനും ഉത്തരം പറയണമെന്നു ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു.
ശ്രീകൃഷ്ണ ഉവാച । മ്രിയമാണസ്യ കിം കൃത്യമിതി ത്വം പൃഷ്ടവാനസി । ശൃണു തത്രോത്തരം തൂക്തം കഥയാമി സമാസതഃ ॥ ൨,൩൨.
ശ്രീകൃഷ്ണന് പറഞ്ഞു: "മരിക്കാനിരിക്കുന്നവന് എന്ത് ചെയ്യണം?" എന്നതാണു നീ ചോദിച്ചത്. അതിന്റെ ഉത്തരം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി പറയാം, ശ്രദ്ധിക്കു.
ആസന്നമരണം ജ്ഞാത്വാ പുരുഷം സ്നാപയേത്തതഃ । ഗോമൂത്രഗോമയസുമൃത്തീര്ഥോദകകുശോദകൈഃ ॥ ൨,൩൨.
മരണം അടുത്തുവന്നെന്ന് അറിഞ്ഞാൽ, ആ മനുഷ്യനെ പശുവിന്റെ മൂത്രം, പശുവിന്റെ ചാണകം, ശുദ്ധമായ മണ്ണ്, തീര്ത്ഥജലം, ദര്ഭജലം എന്നിവകൊണ്ട് കുളിപ്പിക്കണം.