യമദൂതോദിതം വാക്യം പക്ഷിന്നൈവം ത്വയാ ശ്രുതമ് । ഏവമുക്തസ്തതഃ സര്വൈര്ഹന്യമാനഃ സ മുദ്ഗരൈഃ ॥ ൨,൧൬.
യമദൂതന്മാർ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ, പക്ഷീ, നീ ഇങ്ങനെ കേട്ടു. അങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, അവനെ എല്ലാവരും വലിയ കുരുക്കളാൽ അടിക്കുന്നു.
അത്ര ദത്തം സുതൈഃ പാത്രേ (ത്രൈഃ) സ്നേഹാദ്വാ കൃപയാഥ വാ । മാസികം പിണ്ഡമശ്രാതി തതഃ സൌരിപുരം വ്രജേത് ॥ ൨,൧൬.
ഇവിടെ മക്കൾ സ്നേഹത്താലോ കാരുണ്യത്താലോ യോഗ്യനായവർക്കു മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ പിണ്ടം സമർപ്പിച്ചാൽ, അവൻ സൌരിപുരം എന്ന നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
തത്ര നാമ്നാ തു രാജാ വൈ ജങ്ഗമഃ കാലരൂപധൃക് । തം ദൃഷ്ട്വാ ഭയഭീതസ്തു വിശ്രാമേ കുരുതേ മതിമ് ॥ ൨,൧൬.
അവിടെ ജംഗമൻ എന്ന രാജാവാണ് കാലത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭയപ്പെട്ടവൻ മനസ്സിൽ ആശ്വാസം തേടുന്നു.
ഉദകം ചാന്നസംയുക്തം ഭുങ്ക്തേ തസ്മിന്പുരേ ഗതഃ । ത്രൈപക്ഷികേ തു യദ്ദത്തം തത്പുരം സ വ്യതിക്രമേത് ॥ ൨,൧൬.
ആ നഗരത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ, അവൻ അന്നം കലർന്ന വെള്ളം കഴിക്കുന്നു. മൂന്ന് മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ നൽകിയതുകൊണ്ട്, അവൻ ആ നഗരം കടന്ന് പോകുന്നു.
നഗേന്ദ്രനഗരേ രമ്യേ പ്രേതോ യാതി ദിവാനിശമ് । ഗച്ഛന്വനാനി രൌദ്രാണി ദൃഷ്ട്വാ ക്രന്ദതി തത്ര സഃ ॥ ൨,൧൬.
നഗേന്ദ്രനഗരത്തിൽ മനോഹരമായ നഗരത്തിൽ, പ്രേതാത്മാവ് പകൽ രാത്രിയില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഭയാനകമായ കാടുകൾ കണ്ടപ്പോൾ അവിടെ അവൻ കരയുന്നു.
ഭീഷണൈഃ ക്ലിശ്യമാനസ്തു രുദതേ ച പുനഃ പുനഃ । മാസദ്വയാവസാനേ തു തത്പുരം സോഽതിഗച്ഛതി ॥ ൨,൧൬.
ഭയങ്കരന്മാരാൽ പീഡിക്കപ്പെട്ട്, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും കരയുന്നു. രണ്ട് മാസം കഴിഞ്ഞാൽ, അവൻ ആ നഗരം കടന്ന് പോകുന്നു.
ഭുക്ത്വാ ചാന്നം ജലം പീത്വാ യദ്ദത്തം വാന്ധവൈരിഹ । ക്ലിശ്യമാനസ്തതഃ പാശൈര്നോയതേ യമകിങ്കരൈഃ ॥ ൨,൧൬.
ബന്ധുക്കൾ ഇവിടെ നൽകിയ അന്നവും വെള്ളവും കഴിച്ച ശേഷം, യമദൂതന്മാർ പാശങ്ങളാൽ അവനെ പിടിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നു.
തൃതീയേ മാസി സമ്പ്രാപ്തേ ഗന്ധര്വനഗരം ശുഭമ് । തൃതീയം മാസികം ഭുക്ത്വാ തത്ര ഗച്ഛത്യസൌ പുരഃ ॥ ൨,൧൬.
മൂന്നാം മാസം എത്തിയപ്പോൾ, അവൻ ഗന്ധർവനഗരം എന്ന ശുഭമായ നഗരത്തിൽ എത്തുന്നു. അവിടെ മൂന്നാം മാസശ്രാദ്ധം കഴിച്ച്, ആ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
ശൈലാഗമം ചതുര്ഥേ സ മാസേ പ്രാപ്നോതി വൈ പുരമ് । പാഷാണാസ്തത്ര വര്ഷന്തി പ്രേതസ്യോപരി സംസ്ഥിതാഃ ॥ ൨,൧൬.
നാലാം മാസത്തിൽ, അവൻ ശൈലാഗമം എന്ന നഗരത്തിൽ എത്തുന്നു. അവിടെ, അവിടെ നില്ക്കുന്ന പ്രേതന്റെ മേൽ കല്ലുകൾ മഴപോലെ വീഴുന്നു.
ചതുര്ഥമാസികേ ശ്രാദ്ധം ഭുക്തേ തത്ര സുഖീ ഭവേത് ॥ ൨,൧൬.
നാലാം മാസശ്രാദ്ധം അവിടെ കഴിച്ച ശേഷം, അവൻ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നു.
തതോ യാതി പുരം പ്രേതഃ ക്രൂരം മാസേ തു പഞ്ചമേ । ഇഹ ദത്തം സുതൈര്ഭുങ്ക്തേ പ്രേതോ വൈ തത്പുരേ സ്ഥിതഃ । ഷഷ്ഠേ മാസി തതഃ പ്രേതോ യാതി ക്രൌഞ്ചാബിധം പുരമ് ॥ ൨,൧൬.
അതിനുശേഷം, അഞ്ചാം മാസത്തിൽ, പ്രേതൻ ക്രൂരമായ ഒരു നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ, മക്കൾ നൽകിയതെല്ലാം അവൻ ആ നഗരത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ കഴിക്കുന്നു. ആറാം മാസത്തിൽ, പ്രേതൻ ക്രൗഞ്ചം എന്ന നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
തത്ര ദത്തേന പിണ്ഡേന ശ്രാദ്ധേനാപ്യായിതഃ പുരേ । മുഹൂര്താര്ധം തു വിശ്രമ്യ കമ്പമാനഃ സുദുഃ ഖിതഃ ॥ ൨,൧൬.
അവിടെ, പിണ്ഡവും ശ്രാദ്ധവും കഴിച്ച്, ആ നഗരത്തിൽ അൽപസമയം വിശ്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൻ നടുങ്ങിയും വളരെ ദുഃഖിതനുമായി ഇരിക്കുന്നു.
തത്പുരം സ വ്യതിക്രമ്യ തര്ജിതോ യമകിങ്കരൈഃ । പ്രയാതി ചിത്രനഗരം വിചിത്രോ യത്ര പാര്ഥിവഃ ॥ ൨,൧൬.
ആ നഗരം കടന്ന്, യമദൂതന്മാർ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അവൻ ചിത്രനഗരം എന്ന നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു, അവിടെ രാജാവ് അത്ഭുതകരനാണ്.
യമസ്യൈവാനുജഃ സൌരിര്യത്ര രാജ്യം പ്രശാസ്തി ഹി । മാസൈസ്തു പഞ്ചഭിഃ സാര്ധൈരൂപഷാണ്മാസികം ഭവേത് ॥ ൨,൧൬.
അവിടെ, യമന്റെ സഹോദരനായ സൌരി രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു. അഞ്ചര മാസം കഴിഞ്ഞ് ആറാം മാസശ്രാദ്ധം അവിടെ നടത്തപ്പെടുന്നു.
ഊനഷാണ്മാസികം തത്ര ഭുങ്ക്തേ യാമ്യസമാഹതഃ । മാര്ഗേ പുനഃ പുനസ്തസ്യ ബുഭുക്ഷാ പീഡയത്യലമ് ॥ ൨,൧൬.
അവിടെ, യമദൂതന്മാർ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അവൻ പൂർണ്ണമല്ലാത്ത ആറാം മാസശ്രാദ്ധം കഴിക്കുന്നു. യാത്രയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വിശപ്പ് അവനെ വളരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു.
സന്തിഷ്ഠതേ മൃതേ കോഽപി മദീയഃ സുതബാന്ധവഃ । സൌഖ്യം യോ മേ ജനയതി പതതഃ ശോകസാഗരേ ॥ ൨,൧൬.
മരണത്തിനു ശേഷം എന്റെ മക്കളോ ബന്ധുക്കളോ ആരെങ്കിലും ശേഷിച്ചാൽ, ഞാൻ ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ വീഴുമ്പോൾ അവർ എനിക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നു.
ഏവം മാര്ഗേ വിലപതി വാര്യമാണശ്ച കിങ്കരൈഃ । ആയാന്തി സംമുഖാസ്തത്ര കൈവര്താസ്തു സഹസ്രശഃ ॥ ൨,൧൬.
അങ്ങനെ, വഴിയിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദൂതന്മാർ തടയുമ്പോൾ, ആയിരക്കണക്കിന് കപ്പൽക്കാരൻമാർ അവിടെ അവന്റെ മുന്നിൽ എത്തുന്നു.
വയം തേ തര്തുകാമായ മഹാവൈതരണീം നദീമ് । ശതയോജനവിസ്തീര്ണാം പൂയശോണിതസംകുലാമ് ॥ ൨,൧൬.
നാം നിന്നെ വലിയ വൈതരണി നദി കടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ നദി നൂറു യോജന വീതിയുള്ളതും, പുഴു നിറഞ്ഞ രക്തവും പുഴുവുമാണ്.
നാനാഝഷസമാകീര്ണാം നാനാപക്ഷിഗണൈര്വൃതാമ് । വയം ത്വാം താരയിഷ്യാമഃ സുഖേനേതി വദന്തി തേ ॥ ൨,൧൬.
വിവിധതരം മീനുകൾ നിറഞ്ഞതും, പലതരം പക്ഷികൾ ചുറ്റിയതുമായ ഈ നദി, നമുക്ക് എളുപ്പത്തിൽ കടത്താമെന്ന് അവർ പറയുന്നു.
അന്തരം ദേഹി ഭോ പാന്ഥ ബഹുലാ ചേദ്രുചിസ്തവ । തേന തത്ര പ്രദത്താ ഗൌസ്തയാ നാവാ പ്രസര്പതി । മനുജാനാം ഹിതം ദാനമന്തേ വൈതരണീ സ്മൃതാ ॥ ൨,൧൬.
യാത്രക്കാരാ, നിന്റെ പാപം വലിയതാണെങ്കിൽ ഞങ്ങൾക്ക് വഴിവിടു; അതിനാലാണ് അവിടെ ഒരു പശുവിനെ നൽകുന്നത്, ആ പശുവിന്റെ സഹായത്താൽ നാവു മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ഭലത്തിനായി നൽകിയ ഈ ദാനം വൈതരണി എന്ന പേരിൽ അവസാനം ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
പരാപാപം ദഹേത്സര്വം വിഷ്ണുലോകം ച സാ നയേത് । ന ദത്താ ചേത്ഖഗശ്രേഷ്ഠ താം സമേത്യ സമജ്ജതി ॥ ൨,൧൬.
അത് മറ്റുള്ളവരുടെ പാപങ്ങൾ മുഴുവനും ദഹിപ്പിക്കുകയും വിഷ്ണുലോകത്തേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പക്ഷേ, ദാനം നൽകാത്തപക്ഷം, പക്ഷിരാജാവേ, ആ പശുവിനെ കണ്ടാൽ അവൻ മുങ്ങിപ്പോകും.
സ്വസ്ഥാവസ്ഥേ ശരീരേഽത്ര വൈതരണ്യാ വ്രതം ചരേത് । ദേയാ ച വിദുഷേ ധേനുസ്താം നദീം തര്തുമിച്ഛതാ ॥ ൨,൧൬.
ഈ ലോകത്ത് ശരീരം ആരോഗ്യമുള്ളപ്പോഴേ വൈതരണി വ്രതം ആചരിക്കണം; ആ നദി കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഒരു പണ്ഡിതനു പശു നൽകണം.
അവദന്മജ്ജമാനസ്തു നിന്ദത്യാത്മാനമാത്മനാ । പാഥേയാര്ഥം മയാ കിഞ്ചിന്ന പ്രദത്തം ദ്വിജായച ॥ ൨,൧൬.
എന്നാൽ, മുങ്ങുമ്പോൾ അവൻ തന്നെ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു: 'ഞാൻ യാത്രയ്ക്കായി ഒന്നും നൽകിയില്ല, ബ്രാഹ്മണനു പോലും ഒന്നും നൽകിയില്ല.'
ന ദത്തം ന ഹുതം ജപ്തം ന സ്നാതം ന കൃതം സ്തുതമ് । യാദൃശം കര്മ ചരിതം മൂഢ ഭുങ്ക്ഷ്വേതി താദൃശമ് ॥ ൨,൧൬.
'ഞാൻ ദാനം നൽകിയില്ല, ഹോമം ചെയ്തില്ല, ജപം ചെയ്തില്ല, സ്നാനം ചെയ്തില്ല, സ്തുതി ചെയ്തില്ല; ഞാൻ ചെയ്ത പ്രവൃത്തികൾ എന്താണോ, അതിന്റെ ഫലം നീ അനുഭവിക്കണം, മണ്ടനേ.'
തദൈവ ഹൃദി സംമൂഢസ്താഡിതോ ഭാഷതേ ഭടൈഃ । വൈതരണ്യാഃ പരതടേ ഭുങ്ക്തേ ദത്തം ഘടാദികമ് ॥ ൨,൧൬.
അപ്പോൾ, മനസ്സിൽ തികഞ്ഞ ആശങ്കയോടെ, യമദൂതന്മാർ അടിച്ചപ്പോൾ, അവൻ സംസാരിക്കുന്നു; വൈതരണിയുടെ അപ്പുറത്തേ കരയിൽ, ഒരു പാത്രം പോലുള്ള ചെറിയതെങ്കിലും അവൻ നൽകിയതിന്റെ ഫലം അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു.
ഊനഷാണ്മാസികശ്രാദ്ധം ഭുക്ത്വാ ഗച്ഛതി ചാഗ്രതഃ । താര്ക്ഷ്യ തത്ര വിശേഷേണ ഭോജയീത ദ്വിജാഞ്ഛുഭാന് ॥ ൨,൧൬.
ആറ് മാസം പൂർണ്ണമല്ലാത്ത ശ്രാദ്ധം കഴിച്ചശേഷം അവൻ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു; താർക്ഷ്യ, അവിടെ പ്രത്യേകമായി, നല്ല ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഭക്ഷണം കൊടുക്കണം.
ചത്വാരിംശത്തഥാ സപ്ത യോജനാനി ശതദ്വയമ് । പ്രയാതി പ്രത്യഹം താര്ക്ഷ്യ അഹോരാത്രേണ കര്ശിതഃ ॥ ൨,൧൬.
താർക്ഷ്യ, അവൻ ഓരോ ദിവസവും നാല്പത്തേഴും ഇരുനൂറും യോജന ദൂരം യാത്ര ചെയ്യുന്നു, പകലും രാത്രിയും ക്ഷീണിച്ച്.
സപ്തമേ മാസി സമ്പ്രാപ്തേ പുരം ബഹ്വാപദം വ്രജേത് । തത്ര ഭുക്ത്വ പ്രദത്തം യച്ഛ്രാദ്ധം സപ്തമമാസികമ് ॥ ൨,൧൬.
ഏഴാമത്തെ മാസം എത്തിയപ്പോൾ, അവൻ അനേകം കഷ്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നഗരത്തിൽ എത്തുന്നു; അവിടെ ഏഴാം മാസ ശ്രാദ്ധം കഴിച്ചശേഷം മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
അഷ്ടമേ മാസി സമ്പ്രാപ്തേ നാനാക്രന്ദപുരം വ്രജേത് । നാനാക്രന്ദഗണാന്ദൃഷ്ട്വാ ക്രന്ദമാനാന്സുദാരുണമ് ॥ ൨,൧൬.
എട്ടാം മാസം എത്തിയപ്പോൾ, അവൻ പലവിധ നിലവിളികൾ നിറഞ്ഞ നഗരത്തിൽ എത്തുന്നു; അവിടെ ഭയാനകമായി കരയുന്ന അനേകം പ്രേതങ്ങളെ കാണുന്നു.
സ്വയം ച ശൂന്യഹൃദയഃ സമാക്രന്ദതി ദുഃ ഖിതഃ । തന്മാസികം ച യച്ഛ്രാദ്ധം ഭുക്ത്വാ തത്ര സുഖീ ഭവേത് ॥ ൨,൧൬.
അവൻ തന്നെ, മനസ്സിൽ ശൂന്യതയോടെ, ദു:ഖത്തിൽ കരയുന്നു; എന്നാൽ അവിടെ മാസ ശ്രാദ്ധം കഴിച്ചാൽ സന്തോഷം ലഭിക്കും.