യാഹം രാജ്ഞാ പുരാ ദൃഷ്ടാ സര്വാഭരണഭൂഷിതാ । സാ സ്വേദമലദിഗ്ധാങ്ഗീ കഥം യാസ്യാമി ഭൂപതിമ് । അപകൃഷ്ടാസ്മി തേനാഹം ത്രപയാ രഘുനന്ദന । ശ്രീഭാഗവാനുവാച ॥ ൨,൧൦.
പണ്ടു രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞവളായി ഞാൻ കണ്ടിരുന്നു. ഇപ്പോൾ വിയർപ്പും മലിനതും പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ എങ്ങനെ ഭൂപതിയുടെ അടുത്ത് പോകും? അതുകൊണ്ടാണ്, രഘുനന്ദനാ, ലജ്ജയിൽ ഞാൻ മാറിനിന്നത്.
ഇതി ശ്രുത്വാ പ്രിയാവാക്യം രാമോ വിസ്മിതമാനസഃ ॥ ൨,൧൦.
പ്രിയപ്പെട്ടവളുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ അത്ഭുതത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
ആശ്ചര്യമിതി തജ്ജ്ഞാത്വാ തദാ സ്വസ്ഥാനമാഗമത് । സീതയാ പിതരോ ദൃഷ്ടാ യഥാ തത്തേ നിവേദിതമ് ॥ ൨,൧൦.
ഇത് അത്ഭുതമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി അവൻ തന്റെ സ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി. സീത പറഞ്ഞതുപോലെ അവൾ പിതാക്കളെ കണ്ടു.
അപരം ശ്രാദ്ധമാഹാത്മ്യം കിഞ്ചിച്ഛൃണു സമാസതഃ । അമാവസ്യാദിനേ പ്രാപ്തേ ഗൃഹദ്വാരേ സമാസ്ഥിതാഃ ॥ ൨,൧൦.
ഇനി ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മറ്റൊരു മഹത്വം ചുരുക്കത്തിൽ കേൾക്കൂ: അമാവാസ്യ ദിവസം വീട്ടുവാതിലിൽ പിതാക്കന്മാർ വായുവുപോലെ നില്ക്കുന്നു.
വായുഭൂതാഃ പ്രവാഞ്ഛന്തി ശ്രാദ്ധം പിതൃഗണാ നൃണാമ് । യാവദസ്തമയം ഭാനോഃ ക്ഷുത്പിപാസാസമാകുലാഃ ॥ ൨,൧൦.
വായുവുപോലെ മാറിയ പിതൃഗണം ആൺമക്കളുടെ ശ്രാദ്ധം ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരിക്കുന്നു; സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുവോളം അവർ വിശപ്പിലും ദാഹത്തിലും കഷ്ടപ്പെടുന്നു.
തതശ്ചാസ്തം ഗതേ സൂര്യേ നിരാശാ ദുഃഖസംയുതാഃ । നിഃശ്വസന്തശ്ചിരം യാന്തി ഗര്ഹയന്തസ്തു വംശജമ് ॥ ൨,൧൦.
പിന്നീട് സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ, പ്രതീക്ഷയില്ലാതെ ദുഃഖത്തോടെ, ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട്, തങ്ങളുടെ സന്തതിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി അവർ പോകുന്നു.
തസ്മാച്ഛ്രാദ്ധം പ്രയത്നേന അമായാം കര്തുമര്ഹതി । യദി ശ്രാദ്ധം പ്രകുര്വന്തി പുത്രാദ്യാസ്തസ്യ ബാന്ധവാഃ ॥ ൨,൧൦.
അതിനാൽ, അമാവാസ്യയിൽ ശ്രാദ്ധം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യേണ്ടതാണ്; മക്കളോ ബന്ധുക്കളോ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ—
ഉദ്ധൃതാ യേ ഗയാശ്രാദ്ധേ ബ്രഹ്മലോകഞ്ച തൈഃ സഹ । ഭജന്തേ ക്ഷുത്പിപാസാ വാ ന തേഷാം ജായതേ ക്വചിത് ॥ ൨,൧൦.
ഗയയിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് ഉയർത്തപ്പെട്ടവർ, അവരുടെ പിതാക്കന്മാരോടൊപ്പം ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അവർക്കു എവിടെയും വിശപ്പോ ദാഹമോ ഉണ്ടാകില്ല.
തസ്മാച്ഛ്രാദ്ധം പ്രയത്നേന സമ്യക്കുര്യാദ്വിചക്ഷണഃ । തസ്മാച്ഛ്രാദ്ധം ചരേദ്ഭക്ത്യാ ശാകൈരപി യഥാവിധി ॥ ൨,൧൦.
അതിനാൽ, ബുദ്ധിമാന്മാർ ശ്രാദ്ധം ശ്രദ്ധയോടെ ശരിയായി ചെയ്യണം; അതുപോലെ, ഭക്തിയോടെ, പച്ചക്കറികളാലും നിയമപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നടത്തണം.
കുര്വീത സമയേ ശ്രാദ്ധം കുലേ കശ്ചിന്ന സീദതി । ആയുഃ പുത്രാന്യശഃ സ്വര്ഗം കീര്തിം പുഷ്ടിം ബലം ശ്രിയമ് ॥ ൨,൧൦.
ശ്രാദ്ധം ശരിയായ സമയത്ത് ചെയ്താൽ കുടുംബത്തിൽ ആരും ദുർഭാഗ്യത്തിൽ ആകില്ല; ദീർഘായുസ്, മക്കൾ, പ്രശസ്തി, സ്വർഗം, കീർത്തി, പോഷണം, ബലം, ഐശ്വര്യം എന്നിവ ലഭിക്കും.
പശൂന്സൌഖ്യം ധനം ധാന്യം പ്രാപ്നുയാത്പിതൃപൂജനാത് । ദേവകാര്യാദപി സദാ പിതൃകാര്യം വിശിഷ്യതേ ॥ ൨,൧൦.
പിതൃപൂജനത്തിലൂടെ മനുഷ്യന് പശുക്കളും സന്തോഷവും സമ്പത്തും ധാന്യവും ലഭിക്കും. ദേവന്മാർക്കുള്ള കര്മ്മങ്ങളേക്കാളും പിതൃകര്മ്മം എപ്പോഴും മേന്മയുള്ളതാണ്.
ദേവതാഭ്യഃ പിതൄണാം ഹി പൂര്വമാപ്യായനം ശുഭമ് । യേ യജന്തി പിതൄന്ദേവാന്ബ്രാഹ്മണാംശ്ച ഹുതാശനമ് ॥ ൨,൧൦.
ദേവന്മാരെക്കാൾ മുമ്പ് പിതാക്കന്മാർക്ക് അർപ്പിക്കുന്നതാണ് ആദ്യം ചെയ്യേണ്ട നല്ല കര്മ്മം. പിതാക്കന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും അഗ്നിയെയും ആരാധിക്കുന്നവർ—
സര്വഭൂതാന്തരാത്മാനം മാമേവ ഹി യജന്തി തേ । സ്മാര്തേന വിധിനാ ശ്രാദ്ധം കൃത്വാ സ്വവിഭവോചിതമ് ॥ ൨,൧൦.
അവരൊക്കെയും എല്ലാ ജീവികളുടെയും അകത്തുള്ള ആത്മാവായ എന്നെ തന്നെ, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ശ്രാദ്ധം നടത്തി ആരാധിക്കുന്നു.
ആബ്രാഹ്മസ്തമ്ബപര്യന്തം ജഗത്പ്രീണാതി മാനവഃ । അന്നപ്രകിരണം യത്തു മനുഷ്യൈഃ ക്രിയതേ ഭുവി ॥ ൨,൧൦.
ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യർ അന്നം വിതറുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പുല്ല് വരെ ഈ ലോകം മുഴുവൻ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.
തേന തൃപ്തിമുപായാന്തി യേ പിശാചത്വമാഗതാഃ । യച്ചാമ്ബുഃ സ്നാനവസ്ത്രേഭ്യോ ഭൂമൌ പതതി ഖേചര ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് പിശാചുകളായി ജനിച്ചവർക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നത്. കിഴക്കൻവാനേ, കുളിയിലോ വസ്ത്രം കഴുകുമ്പോലോ ഭൂമിയിൽ വീഴുന്ന വെള്ളം—
തേന യേ തരുതാം പ്രാപ്താസ്തേഷാം തൃപ്തിഃ പ്രജായതേ । യാനി ഗന്ധാമ്ബൂനി ചൈവ പതന്തി ധരണീതലേ ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് മരങ്ങളായി ജനിച്ചവർക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നത്. ഭൂമിയിൽ വീഴുന്ന സുഖവാസനയുള്ള വെള്ളവും—
തേന ചാപ്യായനം തേഷാം യേ ദേവത്വമുപാഗതാഃ । യേ ചാപി സ്വകുലാദ്ബാഹ്യാഃ ക്രിയായോഗ്യാ ഹ്യസംസ്കൃതാഃ ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് ദൈവരൂപം പ്രാപിച്ചവർക്കും പുനര്ജീവനം ലഭിക്കുന്നത്. തങ്ങളുടെ കുടുംബത്തിന് പുറത്തുള്ളവരും കര്മ്മയോഗ്യരല്ലാത്തവരും സംസ്കാരം ലഭിക്കാത്തവരും—
വിപന്നാസ്തേ തു വികിരസംമാര്ജനജലാശിനഃ । ഭുക്ത്വാ ചാചമനം യച്ച ജലം യച്ചാഹ്നി സേവിതമ് ॥ ൨,൧൦.
അവരിൽ ചിലർ ചിതറിച്ച അന്നം, ചവറ്റുകുട്ടയിൽ നിന്നുള്ളത്, വെള്ളം എന്നിവയിലാണു ജീവിക്കുന്നത്. ഭക്ഷണശേഷം കൈവെള്ളം, ദിവസത്തിൽ ഉപയോഗിച്ച വെള്ളം—
ബ്രാഹ്മണാനാം തഥൈവാന്യത്തേന തൃപ്തിം പ്രയാന്തി വൈ । പിശാചത്വമനുപ്രാപ്താഃ കൃമികീടത്വമേവ യേ ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റ് ജനങ്ങളും, പിശാചുകളായവരും കീടങ്ങളായവരും തൃപ്തി നേടുന്നത്.
ഉദ്ധൃതേഷ്വന്നപിണ്ഡേഷു ഭുവി യേ ചാന്നകാങ്ക്ഷിണഃ । തൈരേവാപ്യായനം തേഷാം യേ മനുഷ്യത്വമാഗതാഃ ॥ ൨,൧൦.
അന്നപിണ്ടങ്ങൾ അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഭൂമിയിൽ ഭക്ഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ആ അർപ്പണങ്ങളാൽ മനുഷ്യരായി ജനിച്ചവർക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു.
ഏവം വൈ ക്രിയമാണാനാം തേഷാം ചൈവ ദ്വിജന്മനാമ് । കശ്ചിജ്ജലാന്നവിക്ഷേപഃ ശുചിരുച്ഛിഷ്ട ഏവ വാ ॥ ൨,൧൦.
ഇങ്ങനെ ദ്വിജന്മാർക്കായി ഈ കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ, ശുദ്ധമായതോ ശേഷിച്ചതോ ആയ വെള്ളം അഥവാ അന്നം ചിതറുമ്പോൾ—
തേനാന്നേന കുലേ തേഷാം യേ വൈ ജാത്യന്തരം ഗതാഃ । ഭവത്യാപ്യായനം തേഷാം സമ്യക്ശ്രാദ്ധേ കൃതേ സതി ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് കുടുംബത്തിൽ മറ്റു ജന്മം പ്രാപിച്ചവർക്കും, ശ്രാദ്ധം ശരിയായി ചെയ്താൽ, പുനര്ജീവനം ലഭിക്കുന്നത്.
അന്യായോപാര്ജിതൈര്ദ്രവ്യൈര്യച്ഛ്രാദ്ധം ക്രിയതേ നരൈഃ । തകൃപ്യന്തി തേന ചണ്ഡാലാഃ പുക്കസാദ്യുപയോനിഷു ॥ ൨,൧൦.
അന്യായമായി സമ്പാദിച്ച സമ്പത്തുപയോഗിച്ച് മനുഷ്യർ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ, ചണ്ടാളന്മാരും താഴ്ന്ന ജന്മം പ്രാപിച്ചവരും അതിൽ തൃപ്തി നേടുന്നു.
ഏവം സംപ്രാപ്യതേ പക്ഷിന് യദ്ദത്തമിഹ ബാന്ധവൈഃ । ശ്രാദ്ധം കുര്വദ്ഭിരന്നാമ്വുശാകൈസ്തൃപ്തിര്ഹി ജായതേ ॥ ൨,൧൦.
പക്ഷീ, ബന്ധുക്കൾ ഇവിടെ അർപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം—അന്നവും പച്ചക്കറികളും ഉപയോഗിച്ച് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ—തൃപ്തി നൽകുന്നു.
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യന്മാം ത്വം പരിപൃച്ഛസി । സദ്യോ ദേഹാന്തരപ്രാപ്തിര്വിലംബേനാവനീതലേ ॥ ൨,൧൦.
നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞുതന്നു; ഉടനെയോ വൈകിയോ ഭൂമിയിൽ മറ്റൊരു ശരീരം ലഭിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച്.
പൃഷ്ടവാനസി തത്തേഽഹം പ്രവക്ഷ്യാമി സമാസതഃ । സദ്യോ വിലമ്ബതഞ്ചൈവോഭയഥാപി കലേവരമ് ॥ ൨,൧൦.
നീ ചോദിച്ചതിനാൽ, ഉടനെയോ വൈകിയോ ശരീരം മാറുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ചുരുക്കമായി പറയാം.
യതോ ഹി മര്ത്യഃ പ്രാപ്നോതി തദ്വിശേഷഞ്ച മേ ശൃണു । അധൂമകജ്യോതിരിവാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രഃ പുമാംസ്തതഃ ॥ ൨,൧൦.
മരണശേഷം മനുഷ്യന് എന്താണ് പ്രത്യേകമായി ലഭിക്കുന്നത് എന്ന് ഞാൻ പറയാം; പുകരഹിതമായ ഒരു ജ്വാല പോലെ, അംഗുലിയോളം വലിപ്പമുള്ള ഒരു രൂപം പുറത്തു വരുന്നു.
ദേഹമേകം സദ്യ ഏവ വായവീയം പ്രപദ്യതേ । യഥാ നൃണജലൌകാ ഹി പശ്ചത്പാദം തദോദ്ധരേത് ॥ ൨,൧൦.
അവൻ ഉടനെ ഒരു വായുവിൽ നിന്നുള്ള ശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു; ഒരു ജലൗക ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിന് ശേഷം പിന്നിലെ ഭാഗം പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ.
സ്ഥിതിരഗ്ര്യസ്യ പാദസ്യ യദാ ജാതാ ദൃഢാ ഭവേത് । ഏവം ദേഹീ പൂര്വദേഹം സമുത്സൃജതി തം യദാ ॥ ൨,൧൦.
ശ്രേഷ്ഠമായ കാലിന്റെ ഉറച്ച നിലയുണ്ടാകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ജീവൻ പഴയ ശരീരം വിട്ട് പോകുന്നു.
ഭോഗാര്ഥമഗ്രേ സ്യാദ്ദേഹോ വായവീയ ഉപസ്ഥിതഃ । വിഷയഗ്രാഹകം യദ്വന്മ്രിയമാണസ്യ ചേന്ദ്രിയമ് ॥ ൨,൧൦.
ഭോഗത്തിനായി ആദ്യം വായുവിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ശരീരം ഉണ്ടാകുന്നു; മരിക്കുന്നവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.