ഗുല്മൈരാച്ഛാദ്യ ചാത്മാനം നിഗൂഢം സാ സ്ഥിതാ തദാ । ഏകാന്തേ തു തദാ സീതാം ജ്ഞാത്വാ രാഘവനന്ദനഃ ॥ ൨,൧൦.
താനെതാൻ കാടിന്റെ തടങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒളിപ്പിച്ച്, സീതാ അപ്പോൾ മറഞ്ഞുനിന്നു. അപ്പോൾ രാഘവപുത്രൻ, സീതാ ഒറ്റയ്ക്കാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി—
വിമൃശ്യ സുചിരം കാലമിദം കിമിതി സത്വരമ് । കിഞ്ചിത്ക്വചിദ്ഗതാ സാധ്വീ ത്രപായാഃ കാരണേന ഹി ॥ ൨,൧൦.
നേരംകൊണ്ടു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഇത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്ന് രാമൻ വിചാരിച്ചു. സീതാ ലജ്ജയുടെ കാരണത്താൽ എവിടെയോ പോയിരുന്നതായിരുന്നു.
കിം വാ ന ഭോജയന്വിപ്രാന്സീ താമന്വേഷയാമ്യഹമ് । വിമൃശന്നേവമേവം സ സ്വയം വിപ്രാനഭോജയത് ॥ ൨,൧൦.
എന്തുകൊണ്ട് ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഭക്ഷിപ്പിക്കരുത്? ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് ഞാൻ അവളെ അന്വേഷിച്ചു തുടങ്ങി. അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഭക്ഷിപ്പിക്കാതിരുന്നത്.
ഗതേഷു ദ്വിജമുഖ്യേഷു പ്രിയാം രാമോഽബ്രവീദിദമ് । കഥം തലാസു ലീനാ ത്വം മുനീന്ദൃഷ്ട്വാ സമാഗതാന് ॥ ൨,൧൦.
പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാർ പോയതിനു ശേഷം രാമൻ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളോട് പറഞ്ഞു: 'മഹർഷിമാർ ഒത്തുചേർന്നതിനെ കണ്ടപ്പോൾ നീ എങ്ങനെ താഴെയുള്ളിടങ്ങളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നതാണ്?'
തത്സര്വം മമ തന്വങ്ഗി കാരണം വദ മാ ചിരമ് । ഏവമുക്താ തദാ ഭര്ത്രാ സീതാ സാധോമുഖീ സ്ഥിതാ । മുഞ്ചന്തീ ചാശ്രുസംഘാതം രാഘവം വാക്യമബ്രവീത് ॥ ൨,൧൦.
എല്ലാം എത്രയും വേഗം പറയൂ, സുന്ദരിയായവളേ, ഇതിന് കാരണം എന്താണെന്ന്. ഭർത്താവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട സീത, ലജ്ജയിൽ തല താഴ്ത്തി നിന്നു, കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു കൊണ്ട് രാഘവനോട് പറഞ്ഞു.
സീതോവാച । ശൃണു ത്വം നാഥ യദ്ദൃഷ്ടമാശ്ചര്യമിഹ യാദൃശമ് ॥ ൨,൧൦.
സീത പറഞ്ഞു: 'നാഥാ, ഞാൻ ഇവിടെ കണ്ട അത്ഭുതം നീ കേൾക്കൂ.'
പിതാ തവ മയാ ദൃഷ്ടോ ബ്രാഹ്മണാഗ്രേ തു രാഘവഃ । സര്വാഭരണസംയുക്തോദ്വൌ ചാന്യൌ ച തഥാവിധൌ ॥ ൨,൧൦.
രാഘവാ, നിന്റെ അച്ഛനെ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ മുമ്പിൽ കണ്ടു, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ്. അതുപോലെ തന്നെ രണ്ടുപേർ കൂടിയുണ്ടായിരുന്നു.
ദൃഷ്ട്വാ ത്വത്പിതരഞ്ചാഹമപക്രാന്താ തവാന്തികാത് । വല്കലാജിനസംവീതാ കഥം രാജ്ഞഃ പുരഃ പ്രഭോ ॥ ൨,൧൦.
നിന്റെ അച്ഛനെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നടുത്ത് മാറി നിന്നു. വല്കലവും മൃഗചർമ്മവും ധരിച്ചവളായി ഞാൻ എങ്ങനെ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ പോകും, പ്രഭോ?
ഭവാമി രിപുവീരഘ്ന സത്യമേതദുഹാഹൃതമ് । സ്വഹസ്തേന കഥം ദേയം രാജ്ഞേ വാ ഭോജനം മയാ ॥ ൨,൧൦.
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, ഞാൻ അനുഭവിച്ച സത്യം ഇതാണ്. എന്റെ കൈകൊണ്ട് രാജാവിന് ഭക്ഷണം നൽകാൻ എങ്ങനെ കഴിയുമായിരുന്നു?
ദാസാനാമപി യേ ദാസാ നോപഭുഞ്ജന്തി കര്ഹിചിത് । തൃണപാത്രേ കഥം തസ്മൈ അന്നം ദാതും ഹി ശക്രുയാമ് ॥ ൨,൧൦.
ദാസന്മാരുടെ ദാസന്മാർ പോലും അങ്ങനെ ഭക്ഷണം കഴിക്കാറില്ല. പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള പാത്രത്തിൽ അവനു ഞാൻ എങ്ങനെ അന്നം നൽകാൻ കഴിയും?
യാഹം രാജ്ഞാ പുരാ ദൃഷ്ടാ സര്വാഭരണഭൂഷിതാ । സാ സ്വേദമലദിഗ്ധാങ്ഗീ കഥം യാസ്യാമി ഭൂപതിമ് । അപകൃഷ്ടാസ്മി തേനാഹം ത്രപയാ രഘുനന്ദന । ശ്രീഭാഗവാനുവാച ॥ ൨,൧൦.
പണ്ടു രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞവളായി ഞാൻ കണ്ടിരുന്നു. ഇപ്പോൾ വിയർപ്പും മലിനതും പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ എങ്ങനെ ഭൂപതിയുടെ അടുത്ത് പോകും? അതുകൊണ്ടാണ്, രഘുനന്ദനാ, ലജ്ജയിൽ ഞാൻ മാറിനിന്നത്.
ഇതി ശ്രുത്വാ പ്രിയാവാക്യം രാമോ വിസ്മിതമാനസഃ ॥ ൨,൧൦.
പ്രിയപ്പെട്ടവളുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ അത്ഭുതത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
ആശ്ചര്യമിതി തജ്ജ്ഞാത്വാ തദാ സ്വസ്ഥാനമാഗമത് । സീതയാ പിതരോ ദൃഷ്ടാ യഥാ തത്തേ നിവേദിതമ് ॥ ൨,൧൦.
ഇത് അത്ഭുതമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി അവൻ തന്റെ സ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി. സീത പറഞ്ഞതുപോലെ അവൾ പിതാക്കളെ കണ്ടു.
അപരം ശ്രാദ്ധമാഹാത്മ്യം കിഞ്ചിച്ഛൃണു സമാസതഃ । അമാവസ്യാദിനേ പ്രാപ്തേ ഗൃഹദ്വാരേ സമാസ്ഥിതാഃ ॥ ൨,൧൦.
ഇനി ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മറ്റൊരു മഹത്വം ചുരുക്കത്തിൽ കേൾക്കൂ: അമാവാസ്യ ദിവസം വീട്ടുവാതിലിൽ പിതാക്കന്മാർ വായുവുപോലെ നില്ക്കുന്നു.
വായുഭൂതാഃ പ്രവാഞ്ഛന്തി ശ്രാദ്ധം പിതൃഗണാ നൃണാമ് । യാവദസ്തമയം ഭാനോഃ ക്ഷുത്പിപാസാസമാകുലാഃ ॥ ൨,൧൦.
വായുവുപോലെ മാറിയ പിതൃഗണം ആൺമക്കളുടെ ശ്രാദ്ധം ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരിക്കുന്നു; സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുവോളം അവർ വിശപ്പിലും ദാഹത്തിലും കഷ്ടപ്പെടുന്നു.
തതശ്ചാസ്തം ഗതേ സൂര്യേ നിരാശാ ദുഃഖസംയുതാഃ । നിഃശ്വസന്തശ്ചിരം യാന്തി ഗര്ഹയന്തസ്തു വംശജമ് ॥ ൨,൧൦.
പിന്നീട് സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ, പ്രതീക്ഷയില്ലാതെ ദുഃഖത്തോടെ, ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട്, തങ്ങളുടെ സന്തതിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി അവർ പോകുന്നു.
തസ്മാച്ഛ്രാദ്ധം പ്രയത്നേന അമായാം കര്തുമര്ഹതി । യദി ശ്രാദ്ധം പ്രകുര്വന്തി പുത്രാദ്യാസ്തസ്യ ബാന്ധവാഃ ॥ ൨,൧൦.
അതിനാൽ, അമാവാസ്യയിൽ ശ്രാദ്ധം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യേണ്ടതാണ്; മക്കളോ ബന്ധുക്കളോ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ—
ഉദ്ധൃതാ യേ ഗയാശ്രാദ്ധേ ബ്രഹ്മലോകഞ്ച തൈഃ സഹ । ഭജന്തേ ക്ഷുത്പിപാസാ വാ ന തേഷാം ജായതേ ക്വചിത് ॥ ൨,൧൦.
ഗയയിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് ഉയർത്തപ്പെട്ടവർ, അവരുടെ പിതാക്കന്മാരോടൊപ്പം ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അവർക്കു എവിടെയും വിശപ്പോ ദാഹമോ ഉണ്ടാകില്ല.
തസ്മാച്ഛ്രാദ്ധം പ്രയത്നേന സമ്യക്കുര്യാദ്വിചക്ഷണഃ । തസ്മാച്ഛ്രാദ്ധം ചരേദ്ഭക്ത്യാ ശാകൈരപി യഥാവിധി ॥ ൨,൧൦.
അതിനാൽ, ബുദ്ധിമാന്മാർ ശ്രാദ്ധം ശ്രദ്ധയോടെ ശരിയായി ചെയ്യണം; അതുപോലെ, ഭക്തിയോടെ, പച്ചക്കറികളാലും നിയമപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നടത്തണം.
കുര്വീത സമയേ ശ്രാദ്ധം കുലേ കശ്ചിന്ന സീദതി । ആയുഃ പുത്രാന്യശഃ സ്വര്ഗം കീര്തിം പുഷ്ടിം ബലം ശ്രിയമ് ॥ ൨,൧൦.
ശ്രാദ്ധം ശരിയായ സമയത്ത് ചെയ്താൽ കുടുംബത്തിൽ ആരും ദുർഭാഗ്യത്തിൽ ആകില്ല; ദീർഘായുസ്, മക്കൾ, പ്രശസ്തി, സ്വർഗം, കീർത്തി, പോഷണം, ബലം, ഐശ്വര്യം എന്നിവ ലഭിക്കും.
പശൂന്സൌഖ്യം ധനം ധാന്യം പ്രാപ്നുയാത്പിതൃപൂജനാത് । ദേവകാര്യാദപി സദാ പിതൃകാര്യം വിശിഷ്യതേ ॥ ൨,൧൦.
പിതൃപൂജനത്തിലൂടെ മനുഷ്യന് പശുക്കളും സന്തോഷവും സമ്പത്തും ധാന്യവും ലഭിക്കും. ദേവന്മാർക്കുള്ള കര്മ്മങ്ങളേക്കാളും പിതൃകര്മ്മം എപ്പോഴും മേന്മയുള്ളതാണ്.
ദേവതാഭ്യഃ പിതൄണാം ഹി പൂര്വമാപ്യായനം ശുഭമ് । യേ യജന്തി പിതൄന്ദേവാന്ബ്രാഹ്മണാംശ്ച ഹുതാശനമ് ॥ ൨,൧൦.
ദേവന്മാരെക്കാൾ മുമ്പ് പിതാക്കന്മാർക്ക് അർപ്പിക്കുന്നതാണ് ആദ്യം ചെയ്യേണ്ട നല്ല കര്മ്മം. പിതാക്കന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും അഗ്നിയെയും ആരാധിക്കുന്നവർ—
സര്വഭൂതാന്തരാത്മാനം മാമേവ ഹി യജന്തി തേ । സ്മാര്തേന വിധിനാ ശ്രാദ്ധം കൃത്വാ സ്വവിഭവോചിതമ് ॥ ൨,൧൦.
അവരൊക്കെയും എല്ലാ ജീവികളുടെയും അകത്തുള്ള ആത്മാവായ എന്നെ തന്നെ, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ശ്രാദ്ധം നടത്തി ആരാധിക്കുന്നു.
ആബ്രാഹ്മസ്തമ്ബപര്യന്തം ജഗത്പ്രീണാതി മാനവഃ । അന്നപ്രകിരണം യത്തു മനുഷ്യൈഃ ക്രിയതേ ഭുവി ॥ ൨,൧൦.
ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യർ അന്നം വിതറുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പുല്ല് വരെ ഈ ലോകം മുഴുവൻ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.
തേന തൃപ്തിമുപായാന്തി യേ പിശാചത്വമാഗതാഃ । യച്ചാമ്ബുഃ സ്നാനവസ്ത്രേഭ്യോ ഭൂമൌ പതതി ഖേചര ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് പിശാചുകളായി ജനിച്ചവർക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നത്. കിഴക്കൻവാനേ, കുളിയിലോ വസ്ത്രം കഴുകുമ്പോലോ ഭൂമിയിൽ വീഴുന്ന വെള്ളം—
തേന യേ തരുതാം പ്രാപ്താസ്തേഷാം തൃപ്തിഃ പ്രജായതേ । യാനി ഗന്ധാമ്ബൂനി ചൈവ പതന്തി ധരണീതലേ ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് മരങ്ങളായി ജനിച്ചവർക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നത്. ഭൂമിയിൽ വീഴുന്ന സുഖവാസനയുള്ള വെള്ളവും—
തേന ചാപ്യായനം തേഷാം യേ ദേവത്വമുപാഗതാഃ । യേ ചാപി സ്വകുലാദ്ബാഹ്യാഃ ക്രിയായോഗ്യാ ഹ്യസംസ്കൃതാഃ ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് ദൈവരൂപം പ്രാപിച്ചവർക്കും പുനര്ജീവനം ലഭിക്കുന്നത്. തങ്ങളുടെ കുടുംബത്തിന് പുറത്തുള്ളവരും കര്മ്മയോഗ്യരല്ലാത്തവരും സംസ്കാരം ലഭിക്കാത്തവരും—
വിപന്നാസ്തേ തു വികിരസംമാര്ജനജലാശിനഃ । ഭുക്ത്വാ ചാചമനം യച്ച ജലം യച്ചാഹ്നി സേവിതമ് ॥ ൨,൧൦.
അവരിൽ ചിലർ ചിതറിച്ച അന്നം, ചവറ്റുകുട്ടയിൽ നിന്നുള്ളത്, വെള്ളം എന്നിവയിലാണു ജീവിക്കുന്നത്. ഭക്ഷണശേഷം കൈവെള്ളം, ദിവസത്തിൽ ഉപയോഗിച്ച വെള്ളം—
ബ്രാഹ്മണാനാം തഥൈവാന്യത്തേന തൃപ്തിം പ്രയാന്തി വൈ । പിശാചത്വമനുപ്രാപ്താഃ കൃമികീടത്വമേവ യേ ॥ ൨,൧൦.
അത് കൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റ് ജനങ്ങളും, പിശാചുകളായവരും കീടങ്ങളായവരും തൃപ്തി നേടുന്നത്.
ഉദ്ധൃതേഷ്വന്നപിണ്ഡേഷു ഭുവി യേ ചാന്നകാങ്ക്ഷിണഃ । തൈരേവാപ്യായനം തേഷാം യേ മനുഷ്യത്വമാഗതാഃ ॥ ൨,൧൦.
അന്നപിണ്ടങ്ങൾ അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഭൂമിയിൽ ഭക്ഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ആ അർപ്പണങ്ങളാൽ മനുഷ്യരായി ജനിച്ചവർക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു.