ഭക്തിയോഗേന സന്തുഷ്ട ആത്മാനം ദര്ശയേദജഃ । തതഃ കൃതാര്ഥോ ഭവതി സദാ സര്വത്ര നിഃ സ്പൃഹഃ ॥ ൨,൬.
ഭക്തിയോഗത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ അജൻ ആത്മാവിനെ കാണിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഒരാൾ സദാ എല്ലാ സ്ഥലത്തും ആഗ്രഹരഹിതനായി തൃപ്തനാകുന്നു.
അതോഽഹങ്കാരമുത്സൃജ്യ സാനുബന്ധേ കലേവരേ । ചരേദസംഗോ ലോകേഷു സ്വപ്നപ്രായേഷു നിര്മമഃ ॥ ൨,൬.
അതിനാൽ, അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിച്ച് ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തും, സ്വപ്നംപോലെയുള്ള ലോകങ്ങളിൽ ആസ്വാദനരഹിതനായി, സ്വന്തമെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ ജീവിക്കണം.
ക്വ സ്വപ്നേ നിയതം ധൈര്യമിന്ദ്രജാലേ ക്വ സത്യതാ । ക്വ നിത്യതാ ശരന്മേഘേ ക്വ വാ സത്യം കലേവരേ ॥ ൨,൬.
സ്വപ്നത്തിൽ എവിടെയാണ് സ്ഥിരതയുള്ള ധൈര്യം? മായാജാലത്തിൽ എവിടെയാണ് സത്യത? മഴമേഘത്തിൽ എവിടെയാണ് ശാശ്വതത? ശരീരത്തിൽ എവിടെയാണ് സത്യം?
അവിദ്യാകര്മജനിതം ദൃശ്യമാനം ചരാ ചരമ് । ജ്ഞാത്വാചാരവശീ യോഗീ തതഃ സിദ്ധിമവാപ്സ്യസി ॥ ൨,൬.
അജ്ഞാനത്തിലും കർമ്മത്തിലും നിന്നാണ് കാണപ്പെടുന്ന സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ എല്ലാം ഉരുത്തിരിയുന്നത്; ഇത് മനസ്സിലാക്കി, ആചാരത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള യോഗി പിന്നീട് സിദ്ധി നേടുന്നു.
ഇത്യുക്ത്വാ തേ ഗതാഃ സര്വേ സാധവോ ദീനവത്സലാഃ । സോഽഹം തദുക്തമാര്ഗേണ തഥൈവാചരമന്വഹമ് ॥ ൨,൬.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദയയുള്ള ആ സന്മാർഗ്ഗികൾ എല്ലാവരും അവിടെ നിന്ന് പോയി. ഞാൻ അവരറിയിച്ച വഴിയിൽ പ്രതിദിനവും നടന്നു.
തതോഽചിരേണാത്മനീദം ദൃഷ്ടവാനഹമദ്ഭുതമ് । ജ്യോതിര്മയം സദാനന്ദം ശരച്ഛീതാംശുനിര്മലമ് ॥ ൨,൬.
അതിന്റെ പിന്നാലെ, അധികം വൈകാതെ, എന്റെ ഉള്ളിൽ അത്ഭുതകരമായ ഒരു ദൃശ്യത്തെ ഞാൻ കണ്ടു—ശരദ്കാലത്തിലെ ശീതളമായ ചന്ദ്രപ്രഭയപോലെയുള്ള, എപ്പോഴും ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ഒരു പ്രകാശം.
നിഷിച്യ സുഖസന്ദോഹൈര്മാം കൃത്വാധികസസ്പൃഹമ് । അന്തര്ഹിതം മഹതേജോ യഥാ സൌദാമിനീ ദിവി ॥ ൨,൬.
ആ മഹത്തായ പ്രകാശം എനിക്ക് സന്തോഷത്തിന്റെ തിരമാലകൾ നിറച്ചു, കൂടുതൽ ആഗ്രഹം ഉണർത്തി, പിന്നെ ആകാശത്ത് മിന്നൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ അപ്രത്യക്ഷമായി.
ഭക്ത്യാ തദേവ മനസി ഭാവയന്നഹമദ്ഭുതമ് । കാലേ കലേവരം ത്യക്ത്വാ ഗതവാന് ഹരിമവ്യയമ് ॥ ൨,൬.
ഭക്തിയോടെ ആ അത്ഭുതം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ, സമയമായപ്പോൾ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ അക്ഷരനായ ഹരിയെ പ്രാപിച്ചു.
തസ്യേച്ഛയാ പുനര്ബ്രഹ്മന് ബ്രഹ്മണോ മേഽഭവജ്ജനിഃ । അനുഗ്രഹാദ്ഭഗവതസ്ത്രിഷു ലോകേഷു നിഃ സ്പൃഹഃ ॥ ൨,൬.
അവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഞാൻ വീണ്ടും ജനിച്ചു; ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് ആഗ്രഹം ഇല്ലാതായി.
ആപീഡയന്മുഹുര്വോണാം ഗായമാനശ്ചരാമ്യഹമ് । ഇത്യുക്ത്വാ മേ സ്വാനുഭവം യയൌ യാദൃച്ഛികോ മുനിഃ ॥ ൨,൬.
വാരിവാരി ചുണ്ടുകൾ ചേർത്ത് പാടിക്കൊണ്ട് ഞാൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ എന്റെ അനുഭവം പറഞ്ഞ്, ആ മുനി എങ്ങനെ വന്നുവോ അതുപോലെ തന്നെ പോയി.
മമാപി പരമാശ്ചര്യം സന്തോഷശ്ച മഹാനഭൂത് । അതസ്തേ സാധുസങ്ഗത്യാ ഭക്ത്യാ ച പരമാത്മനഃ ॥ ൨,൬.
എനിക്ക് പോലും അതിയായ അത്ഭുതവും വലിയ സന്തോഷവും ഉണ്ടായി. അതുകൊണ്ടാണ് സന്മാർഗ്ഗികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലൂടെ, പരമാത്മാവിനോടുള്ള ഭക്തിയിലൂടെ—
വിശുദ്ധം നിര്മലം ശാന്തം മനോ നിര്വൃതിമേഷ്യതി । അനേകജന്മജനിതം പാതകം സാധുസംഗമേ ॥ ൨,൬.
മനസ്സ് വിശുദ്ധവും നിർമലവും ശാന്തവുമാകുന്നു, ആനന്ദം പ്രാപിക്കുന്നു; അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ പറ്റിയ പാപം സന്മാർഗ്ഗികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നശിക്കുന്നു.
ക്ഷിപ്രം നശ്യതി ധര്മജ്ഞ ജലാനാം ശരദോ യഥാ । വൈശ്യ ഉവാച । പീത്വാ തേ വാക്യപീയൂഷം സ്വാന്തം മേ ശാന്തിമാഗമത് ॥ ൨,൬.
ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, അതു autumn-ൽ വെള്ളം ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ നശിക്കുന്നു. വൈശ്യൻ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ വാക്കുകളുടെ അമൃതം കുടിച്ചപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിന് ശാന്തി ലഭിച്ചു.'
സര്വതീര്ഥഫലം മേഽധ്യ സഞ്ജാതം തവ ദര്ശനാത് । ഇതി ശ്രുത്വാ വചസ്തസ്യ പ്രോവാച ഋപിസത്തമഃ ॥ ൨,൬.
നിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ എനിക്ക് എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും ലഭിച്ചു. അങ്ങനെ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അത്യുത്തമനായ ഋഷി പറഞ്ഞു—
ലോമശ ഉവാച । ഹിതായ തവ രാജേന്ദ്ര ത്രിവര്ഗഫലമിച്ഛതഃ । യത്ത്വയാ സുകൃതം ഭൂരിവൃഷോത്സര്ഗം വിനാ കൃതമ് ॥ ൨,൬.
ലോമശൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നീ trivarga-ഫലം ആഗ്രഹിച്ച് നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി ചെയ്ത എല്ലാ സത്കർമ്മങ്ങളും, വലിയ കാളയൊന്നും ദാനം ചെയ്യാതെ ചെയ്തതെല്ലാം—
മന്യേഽകിഞ്ചത്കരം സര്വം നീഹാരസലിലം യഥാ । വൃഷോത്സര്ഗസമം കിഞ്ചിത്സാധനം ന മഹീതലേ ॥ ൨,൬.
എല്ലാം ഞാൻ ചെറുതായി കരുതുന്നു, മഞ്ഞും വെള്ളവുംപോലെ. ഭൂമിയിൽ കാളയുടെ ദാനത്തിനെ തുല്യമായ മറ്റേതെങ്കിലും സത്കർമ്മം ഇല്ല.
അനായാസേന ഗച്ഛന്തി ഗതിം തേ പുണ്യകര്മണാമ് । വൃഷോത്സര്ഗഃ കൃതോ യേന അശ്വമേധസ്യ യാജകഃ ॥ ൨,൬.
പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവർക്ക് സുഖമായി ലക്ഷ്യം ലഭിക്കുന്നു; കാളയെ ദാനം ചെയ്തവൻ അശ്വമേധയാഗം നടത്തിയ യാജകനുപോലെയാണ്.
ഉഭൌ സമൌ മയാ ദൃഷ്ടൌ ദിവ്യൌ തൌ ശക്രസന്നിധൌ । അതസ്ത്വം പുഷ്കരം ഗത്വാ വൃഷോത്സര്ഗം വിധായ ച ॥ ൨,൬.
അവരെ ഇരുവരെയും ഞാൻ ഇന്ദ്രന്റെ സന്നിധിയിൽ ദിവ്യരൂപത്തിൽ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ നീ പുഷ്കരത്തിൽ ചെന്നു കാളയുടെ ദാനം നടത്തണം.
തതോ യാഹി ഗൃഹം സാധോ യേന സര്വം കൃതം ഭവേത് । വിപശ്ചിദുവാച । തതഃ സ പുനരാഗത്യ കാര്തിക്യാം പുഷ്കരേ വരേ ॥ ൨,൬.
അതിനുശേഷം സന്മാർഗ്ഗീ, നീ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങണം, അങ്ങനെ എല്ലാം പൂർത്തിയാകും. പണ്ഡിതൻ പറഞ്ഞു: പിന്നീട്, കാർത്തിക മാസത്തിൽ അവൻ പുഷ്കരത്തിൽ വീണ്ടും എത്തി.
വരാഹരൂപീ ഭഗവാന് യത്രാസ്തേ യജ്ഞപൂരകഃ । ചകാര വിധിവത്സര്വം യുദ്കമൃഷിസത്തമൈഃ ॥ ൨,൬.
അവിടെ, യജ്ഞങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്ന വരാഹരൂപിയായ ഭഗവാൻ വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്, അവൻ ഋഷിമാരോടൊപ്പം എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും വിധിപ്രകാരം ചെയ്തു.
ഗതാനി ബഹുതീര്ഥാനി തതോ ലോമശസംഗതിഃ । തതോഽധികതരം ജാതം പുണ്യം നീലവിവാഹജമ് ॥ ൨,൬.
അവൻ അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു, പിന്നീട് ലോമശനെ കണ്ടു. അതിനുശേഷം, നീലയിൽ നടന്ന വിവാഹത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വലിയ പുണ്യം ലഭിച്ചു.
സഭുക്ത്വാ വിഷയാന് ദിവ്യാന് വിമാനവരമാശ്രിതഃ । തേന രാജകുലേ ജന്മ വീരസേനസ്യ ധര്മതഃ ॥ ൨,൬.
ദിവ്യസുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ഉത്തമമായ ഒരു ദിവ്യവിമാനത്തിൽ എത്തി; അങ്ങനെ, ധർമ്മത്തിന്റെ ഫലമായി, അവൻ വീരസേനയുടെ രാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചു.
വീരപഞ്ചാനനാഖ്യാതഞ്ചതുര്വര്ഗൈകസാധകമ് । പ്രകുര്വതോ വൃഷോത്സര്ഗം തത്ര യേ പരിചാരകാഃ ॥ ൨,൬.
വീരപഞ്ചാനന എന്ന പേരിലുള്ള, മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ നാല് ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടാൻ സഹായിക്കുന്ന വൃഷോത്സർഗ്ഗം നടത്തുമ്പോൾ അവിടെ സേവനം ചെയ്യുന്നവർക്ക്—
ദിവ്യരൂപാഭവന് സ്പൃഷ്ടാ ഗോപുച്ഛോദകശീകരൈഃ । സുരൂപാഃ പുഷ്ടവപുഷഃ പശ്യന്തോ ദൂരസംസ്ഥിതാഃ ॥ ൨,൬.
പശുവിന്റെ വാലിൽ നിന്നുള്ള വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ തൊട്ടപ്പോൾ, അവർ ദൈവികമായ ഭംഗിയുള്ള രൂപം കൈവരിച്ചു; ദൂരത്തുനിന്നും കാണാവുന്നവരായി, മനോഹരവും ദൃഢമായ ശരീരവും ഉള്ളവരായി മാറി.
തതോ ദൂരതരാ യേ ച ദൃശ്യന്തേ മലിനാ ജനാഃ । ദുര്ഭഗാ മലിനാ രൂക്ഷാഃ കൃശാ വിഗതവാസസഃ ॥ ൨,൬.
അതിൽകൂടി ദൂരത്ത് കാണപ്പെടുന്നവരിൽ, മലിനരും ദുർഭാഗ്യവും, കഠിനവും ക്ഷീണിച്ചവരും വസ്ത്രമില്ലാത്തവരുമായവർ—
വൃഷയജ്ഞമപശ്യന്തോ യേ ചാസൂയാം പ്രകുര്വതേ । സര്വം നിവേദിതം രാജ്ഞശ്ചരിതം പൂര്വജന്മനഃ ॥ ൨,൬.
വൃഷയജ്ഞം കാണാതിരുന്നവരും, അസൂയ പുലർത്തുന്നവരും, രാജാവിന്റെ മുമ്പത്തെ ജന്മത്തിലെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും അവർക്കു വെളിപ്പെടുന്നു.
ധര്മ്യം വിചിത്രമാഖ്യാനം ശ്രുതം മേ യത്പരാശരാത് । അതസ്ത്വം സ്വഗൃഹം ഗച്ഛ കൃപാം കൃത്വാ മമോപരി ॥ ൨,൬.
പാരാശരനിൽ നിന്ന് ഞാൻ കേട്ട ഈ ധാർമ്മികവും അത്ഭുതകരവുമായ കഥ ഞാൻ പറഞ്ഞു. അതിനാൽ, ദയയോടെ എന്നെ കണക്കിലെടുത്ത്, നീ സ്വന്തം വീട്ടിലേക്ക് പോകു.
ശ്രുത്വാ വിപശ്ചിദ്വാക്യം സ വിസ്മയം പരമം ഗതഃ । ഗൃഹം ജഗാമ വിപ്രോഽസൌ പ്രാപിതോ രാജസേവകൈഃ ॥ ൨,൬.
ഈ ജ്ഞാനവാക്യങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, ആ ബ്രാഹ്മണൻ അത്ഭുതത്തിൽ മുഴുകി; രാജാവിന്റെ സേവകർ കൂട്ടിക്കൊണ്ടു അവൻ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി.
വസിഷ്ഠ ഉവാച । തസ്മാദ്രാജന് വൃഷോത്സര്ഗം വരിഷ്ഠം സര്വകര്മണാമ് । സമാചര വിധാനേന യദി ഭീതോ യമാദപി ॥ ൨,൬.
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: അതിനാൽ രാജാവേ, എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും വൃഷോത്സർഗ്ഗം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണ്. യമനെ പോലും ഭയപ്പെട്ടാലും നീ അതു ശരിയായ വിധത്തിൽ നടത്തണം.
വൃഷോത്സര്ഗസമം കിഞ്ചിത്സാധനം നദിവഃ പരമ് । മയാ ധര്മരഹസ്യം തേ കഥിതം രാജസത്തമ ॥ ൨,൬.
വൃഷോത്സർഗ്ഗത്തിന് തുല്യമായ മറ്റേതെങ്കിലും മാർഗ്ഗം സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഇല്ല. രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ധർമ്മരഹസ്യം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.