നിബദ്ധാഃ കര്മപശൈസ്തേ ഭുഞ്ജന് ഭോഗാന് പൃഥഗ്വിധാന് । ദേവത്വം യാതി സത്ത്വേന രജസാ ച മനുഷ്യതാമ് ॥ ൨,൬.
കർമത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ട് അവർ വിവിധവിധമായ ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; സത്ത്വഗുണം മൂലം ദൈവത്വം ലഭിക്കും, രജോഗുണം മൂലം മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കും.
തിര്യക്ത്വം തമസാ ജന്തുര്വാസനാനുഗതോഽബുധഃ । മാതുര്ലബ്ധ്വാ പുനര്ജന്മ മ്രിയതേ ച പുനഃ പുനഃ ॥ ൨,൬.
തമോഗുണം മൂലം, ആഗ്രഹങ്ങളെ പിന്തുടരുന്ന അജ്ഞാനിയായ ജീവി മൃഗമായി ജനിക്കുന്നു; അമ്മയിൽ നിന്ന് ജനനം ലഭിച്ച ശേഷം വീണ്ടും വീണ്ടും മരിക്കുന്നു.
ഏവം ഗത്വാ ഹ്യസംഖ്യാതാ യോനീസ്താഃ കര്മഭൂരപി । മാനുഷ്യം ദുര്ലഭം ലബ്ധ്വാ കദാചിദ്ദൈവയോഗതഃ ॥ ൨,൬.
ഇങ്ങനെ അനേകം ജന്മങ്ങൾ കടന്ന്, അവയെല്ലാം കർമ്മഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന നിലങ്ങളായി, ഒരുപാട് അപൂർവമായി ഭാഗ്യയോഗത്തിൽ മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നു.
അനുഗ്രഹേണ മഹതാം ഹരിം ജ്ഞാത്വാ വിമുച്യതേ । രോഗഗ്രാഹം മോഹജാലമപാരം ഭവസാഗരമ് ॥ ൨,൬.
മഹാന്മാരുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഹരിയെ spരിചയപ്പെട്ടാൽ, രോഗംപോലെയുള്ള ദുഃഖം, മോഹത്തിന്റെ വല, അനന്തമായ ഭവസമുദ്രം എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.
ന പശ്യാമി തിതീര്ഷോരന്യദ്രാമസ്മരണം വിനാ । നവനീയം യഥാ ദധ്നോ ജ്യോതിഃ കാഷ്ഠാദപി ക്വചിത് ॥ ൨,൬.
പരതീരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു രാമനെ ഓർക്കുന്നതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; എങ്ങനെ തൈരിൽ നിന്ന് വെണ്ണയും, മരത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിയും ചിലപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്നു അതുപോലെ.
മന്ഥനൈഃ സാധനൈരേവം പരം ജ്ഞാത്വാ സുഖീ ഭവേത് । ആത്മാ നിത്യോഽവ്യയഃ സത്യഃ സര്വഗഃ സര്വഭൃന്മഹാന് ॥ ൨,൬.
ഇങ്ങനെ ഉപായങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് churn ചെയ്ത് പരമത്തിനെ spരിചയിച്ചാൽ സന്തോഷം ലഭിക്കും; ആത്മാവ് ശാശ്വതവും നശിക്കാത്തതും സത്യവുമാണ്, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞ് എല്ലാം താങ്ങുന്ന മഹത്തായതാണ്.
അപ്രമേയഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിരഗ്രാഹ്യോ മനസാപി യഃ । സച്ചിദാനന്ദരൂപോഽസൌ സര്വപ്രാണിഹൃദി സ്ഥിതഃ ॥ ൨,൬.
അവൻ അളക്കാനാവാത്തതും സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നതും മനസ്സുകൊണ്ടും പിടിക്കാനാവാത്തതുമാണ്; സത്ത്വം, ചൈതന്യം, ആനന്ദം എന്ന രൂപത്തിൽ അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
വിനശ്യത്സ്വപി ഭാവേഷു ന വിനശ്യതി കര്ഹിചിത് । ആകാശഃ സര്വഭൂതേഷു സ്ഥിതസ്തേജോജലേ തഥാ ॥ ൨,൬.
എല്ലാ അവസ്ഥകളും നശിച്ചാലും അവൻ ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല; ആകാശം പോലെ, അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും, അഗ്നിയിലും വെള്ളത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
ആത്മാ സര്വത്ര നിര്ലേപഃ പാര്ഥിവേഷു യഥാനിലഃ । ഭക്താനുകമ്പീ ഭഗവാന് സാധൂനാം രക്ഷണായ ച ॥ ൨,൬.
ആത്മാവ് എല്ലായിടത്തും അകറ്റമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു, ഭൂമിയിലെ കാറ്റുപോലെ; ഭഗവാൻ ഭക്തന്മാരോടു കരുണയുള്ളവനും സദാചാരന്മാരെ സംരക്ഷിക്കുന്നവനുമാണ്.
ആവിര്ഭവതി ലോകേഷുഗുണീവാജ്ഞൈഃ പ്രതീയതേ । ഏവംവിവേകത്വയാ യോ ബുദ്ധ്യാ സംശീലയേദ്ധൃദി ॥ ൨,൬.
അവൻ ലോകങ്ങളിൽ ഗുണങ്ങളാലും ആജ്ഞകളാലും തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ വിവേകബുദ്ധിയോടെ ഹൃദയത്തിൽ അവനെ ധ്യാനിക്കണം.
ഭക്തിയോഗേന സന്തുഷ്ട ആത്മാനം ദര്ശയേദജഃ । തതഃ കൃതാര്ഥോ ഭവതി സദാ സര്വത്ര നിഃ സ്പൃഹഃ ॥ ൨,൬.
ഭക്തിയോഗത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ അജൻ ആത്മാവിനെ കാണിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഒരാൾ സദാ എല്ലാ സ്ഥലത്തും ആഗ്രഹരഹിതനായി തൃപ്തനാകുന്നു.
അതോഽഹങ്കാരമുത്സൃജ്യ സാനുബന്ധേ കലേവരേ । ചരേദസംഗോ ലോകേഷു സ്വപ്നപ്രായേഷു നിര്മമഃ ॥ ൨,൬.
അതിനാൽ, അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിച്ച് ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തും, സ്വപ്നംപോലെയുള്ള ലോകങ്ങളിൽ ആസ്വാദനരഹിതനായി, സ്വന്തമെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ ജീവിക്കണം.
ക്വ സ്വപ്നേ നിയതം ധൈര്യമിന്ദ്രജാലേ ക്വ സത്യതാ । ക്വ നിത്യതാ ശരന്മേഘേ ക്വ വാ സത്യം കലേവരേ ॥ ൨,൬.
സ്വപ്നത്തിൽ എവിടെയാണ് സ്ഥിരതയുള്ള ധൈര്യം? മായാജാലത്തിൽ എവിടെയാണ് സത്യത? മഴമേഘത്തിൽ എവിടെയാണ് ശാശ്വതത? ശരീരത്തിൽ എവിടെയാണ് സത്യം?
അവിദ്യാകര്മജനിതം ദൃശ്യമാനം ചരാ ചരമ് । ജ്ഞാത്വാചാരവശീ യോഗീ തതഃ സിദ്ധിമവാപ്സ്യസി ॥ ൨,൬.
അജ്ഞാനത്തിലും കർമ്മത്തിലും നിന്നാണ് കാണപ്പെടുന്ന സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ എല്ലാം ഉരുത്തിരിയുന്നത്; ഇത് മനസ്സിലാക്കി, ആചാരത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള യോഗി പിന്നീട് സിദ്ധി നേടുന്നു.
ഇത്യുക്ത്വാ തേ ഗതാഃ സര്വേ സാധവോ ദീനവത്സലാഃ । സോഽഹം തദുക്തമാര്ഗേണ തഥൈവാചരമന്വഹമ് ॥ ൨,൬.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദയയുള്ള ആ സന്മാർഗ്ഗികൾ എല്ലാവരും അവിടെ നിന്ന് പോയി. ഞാൻ അവരറിയിച്ച വഴിയിൽ പ്രതിദിനവും നടന്നു.
തതോഽചിരേണാത്മനീദം ദൃഷ്ടവാനഹമദ്ഭുതമ് । ജ്യോതിര്മയം സദാനന്ദം ശരച്ഛീതാംശുനിര്മലമ് ॥ ൨,൬.
അതിന്റെ പിന്നാലെ, അധികം വൈകാതെ, എന്റെ ഉള്ളിൽ അത്ഭുതകരമായ ഒരു ദൃശ്യത്തെ ഞാൻ കണ്ടു—ശരദ്കാലത്തിലെ ശീതളമായ ചന്ദ്രപ്രഭയപോലെയുള്ള, എപ്പോഴും ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ഒരു പ്രകാശം.
നിഷിച്യ സുഖസന്ദോഹൈര്മാം കൃത്വാധികസസ്പൃഹമ് । അന്തര്ഹിതം മഹതേജോ യഥാ സൌദാമിനീ ദിവി ॥ ൨,൬.
ആ മഹത്തായ പ്രകാശം എനിക്ക് സന്തോഷത്തിന്റെ തിരമാലകൾ നിറച്ചു, കൂടുതൽ ആഗ്രഹം ഉണർത്തി, പിന്നെ ആകാശത്ത് മിന്നൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ അപ്രത്യക്ഷമായി.
ഭക്ത്യാ തദേവ മനസി ഭാവയന്നഹമദ്ഭുതമ് । കാലേ കലേവരം ത്യക്ത്വാ ഗതവാന് ഹരിമവ്യയമ് ॥ ൨,൬.
ഭക്തിയോടെ ആ അത്ഭുതം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ, സമയമായപ്പോൾ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ അക്ഷരനായ ഹരിയെ പ്രാപിച്ചു.
തസ്യേച്ഛയാ പുനര്ബ്രഹ്മന് ബ്രഹ്മണോ മേഽഭവജ്ജനിഃ । അനുഗ്രഹാദ്ഭഗവതസ്ത്രിഷു ലോകേഷു നിഃ സ്പൃഹഃ ॥ ൨,൬.
അവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഞാൻ വീണ്ടും ജനിച്ചു; ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് ആഗ്രഹം ഇല്ലാതായി.
ആപീഡയന്മുഹുര്വോണാം ഗായമാനശ്ചരാമ്യഹമ് । ഇത്യുക്ത്വാ മേ സ്വാനുഭവം യയൌ യാദൃച്ഛികോ മുനിഃ ॥ ൨,൬.
വാരിവാരി ചുണ്ടുകൾ ചേർത്ത് പാടിക്കൊണ്ട് ഞാൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ എന്റെ അനുഭവം പറഞ്ഞ്, ആ മുനി എങ്ങനെ വന്നുവോ അതുപോലെ തന്നെ പോയി.
മമാപി പരമാശ്ചര്യം സന്തോഷശ്ച മഹാനഭൂത് । അതസ്തേ സാധുസങ്ഗത്യാ ഭക്ത്യാ ച പരമാത്മനഃ ॥ ൨,൬.
എനിക്ക് പോലും അതിയായ അത്ഭുതവും വലിയ സന്തോഷവും ഉണ്ടായി. അതുകൊണ്ടാണ് സന്മാർഗ്ഗികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലൂടെ, പരമാത്മാവിനോടുള്ള ഭക്തിയിലൂടെ—
വിശുദ്ധം നിര്മലം ശാന്തം മനോ നിര്വൃതിമേഷ്യതി । അനേകജന്മജനിതം പാതകം സാധുസംഗമേ ॥ ൨,൬.
മനസ്സ് വിശുദ്ധവും നിർമലവും ശാന്തവുമാകുന്നു, ആനന്ദം പ്രാപിക്കുന്നു; അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ പറ്റിയ പാപം സന്മാർഗ്ഗികളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നശിക്കുന്നു.
ക്ഷിപ്രം നശ്യതി ധര്മജ്ഞ ജലാനാം ശരദോ യഥാ । വൈശ്യ ഉവാച । പീത്വാ തേ വാക്യപീയൂഷം സ്വാന്തം മേ ശാന്തിമാഗമത് ॥ ൨,൬.
ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, അതു autumn-ൽ വെള്ളം ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ നശിക്കുന്നു. വൈശ്യൻ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ വാക്കുകളുടെ അമൃതം കുടിച്ചപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിന് ശാന്തി ലഭിച്ചു.'
സര്വതീര്ഥഫലം മേഽധ്യ സഞ്ജാതം തവ ദര്ശനാത് । ഇതി ശ്രുത്വാ വചസ്തസ്യ പ്രോവാച ഋപിസത്തമഃ ॥ ൨,൬.
നിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ എനിക്ക് എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും ലഭിച്ചു. അങ്ങനെ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അത്യുത്തമനായ ഋഷി പറഞ്ഞു—
ലോമശ ഉവാച । ഹിതായ തവ രാജേന്ദ്ര ത്രിവര്ഗഫലമിച്ഛതഃ । യത്ത്വയാ സുകൃതം ഭൂരിവൃഷോത്സര്ഗം വിനാ കൃതമ് ॥ ൨,൬.
ലോമശൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നീ trivarga-ഫലം ആഗ്രഹിച്ച് നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി ചെയ്ത എല്ലാ സത്കർമ്മങ്ങളും, വലിയ കാളയൊന്നും ദാനം ചെയ്യാതെ ചെയ്തതെല്ലാം—
മന്യേഽകിഞ്ചത്കരം സര്വം നീഹാരസലിലം യഥാ । വൃഷോത്സര്ഗസമം കിഞ്ചിത്സാധനം ന മഹീതലേ ॥ ൨,൬.
എല്ലാം ഞാൻ ചെറുതായി കരുതുന്നു, മഞ്ഞും വെള്ളവുംപോലെ. ഭൂമിയിൽ കാളയുടെ ദാനത്തിനെ തുല്യമായ മറ്റേതെങ്കിലും സത്കർമ്മം ഇല്ല.
അനായാസേന ഗച്ഛന്തി ഗതിം തേ പുണ്യകര്മണാമ് । വൃഷോത്സര്ഗഃ കൃതോ യേന അശ്വമേധസ്യ യാജകഃ ॥ ൨,൬.
പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവർക്ക് സുഖമായി ലക്ഷ്യം ലഭിക്കുന്നു; കാളയെ ദാനം ചെയ്തവൻ അശ്വമേധയാഗം നടത്തിയ യാജകനുപോലെയാണ്.
ഉഭൌ സമൌ മയാ ദൃഷ്ടൌ ദിവ്യൌ തൌ ശക്രസന്നിധൌ । അതസ്ത്വം പുഷ്കരം ഗത്വാ വൃഷോത്സര്ഗം വിധായ ച ॥ ൨,൬.
അവരെ ഇരുവരെയും ഞാൻ ഇന്ദ്രന്റെ സന്നിധിയിൽ ദിവ്യരൂപത്തിൽ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ നീ പുഷ്കരത്തിൽ ചെന്നു കാളയുടെ ദാനം നടത്തണം.
തതോ യാഹി ഗൃഹം സാധോ യേന സര്വം കൃതം ഭവേത് । വിപശ്ചിദുവാച । തതഃ സ പുനരാഗത്യ കാര്തിക്യാം പുഷ്കരേ വരേ ॥ ൨,൬.
അതിനുശേഷം സന്മാർഗ്ഗീ, നീ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങണം, അങ്ങനെ എല്ലാം പൂർത്തിയാകും. പണ്ഡിതൻ പറഞ്ഞു: പിന്നീട്, കാർത്തിക മാസത്തിൽ അവൻ പുഷ്കരത്തിൽ വീണ്ടും എത്തി.
വരാഹരൂപീ ഭഗവാന് യത്രാസ്തേ യജ്ഞപൂരകഃ । ചകാര വിധിവത്സര്വം യുദ്കമൃഷിസത്തമൈഃ ॥ ൨,൬.
അവിടെ, യജ്ഞങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്ന വരാഹരൂപിയായ ഭഗവാൻ വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്, അവൻ ഋഷിമാരോടൊപ്പം എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും വിധിപ്രകാരം ചെയ്തു.