അവാപ ഗിരിജാ ദേവീ തപസാ യത്ര ശങ്കരമ് । വാരുണം സൂര്യതീര്ഥഞ്ച ഹംസതീര്ഥം മഹോദയമ് ॥ ൨,൬.
അവിടെയാണ് ഗിരിജാദേവി തപസ്സിലൂടെ ശങ്കരനെ പ്രാപിച്ചത്; വാരുണം, സൂര്യതീർത്ഥം, ഹംസതീർത്ഥം, മഹോദയം —
നിമജ്ജ്യ യത്ര കാകോലാ രാജഹംസത്വമായയുഃ । അസുരോ യത്ര ദേവത്വമവാപ സ്നാനമാത്രതഃ ॥ ൨,൬.
അവിടെയാണു കാക്കകൾ കുളിച്ചപ്പോൾ രാജഹംസരൂപം പ്രാപിച്ചത്; ഒരു അസുരൻ കുളിച്ചുമാത്രം ദേവതയായത് —
വിശ്വരൂപം വന്ദിതീര്ഥം രത്നേശഃ കുഹകാചലഃ । നരനാരായണം ദൃഷ്ട്വാ മുച്യതേ പാപകോടിഭിഃ ॥ ൨,൬.
വിശ്വരൂപം, വന്ദിതീർത്ഥം, രത്നേശൻ, കുഹകാചലം, നരനാരായണനെ കണ്ടാൽ കോടികൾ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും —
സരസ്വതീദൃഷദ്വത്യൌ നര്മദാ ശര്മദാ നൃണാമ് । നീലകണ്ഠം മഹാകാലം പുണ്യം ചാമരകണ്ടകമ് ॥ ൨,൬.
സരസ്വതി, ദൃശ്യദ്വതി, നർമദാ, മനുഷ്യർക്കു സന്തോഷം നൽകുന്നവ, നീലകണ്ഠൻ, മഹാകാലൻ, പുണ്യമായ ആമരകണ്ഠകം —
ചന്ദ്രഭാഗാ വേത്രവതീ വീരഭദ്രം ഗണേശ്വരമ് । ഗോകര്ണം ബില്വതീര്ഥഞ്ച കര്മകുണ്ഡം സതാരകമ് ॥ ൨,൬.
ചന്ദ്രഭാഗ, വേത്രവതി, വീരഭദ്രൻ, ഗണേശ്വരൻ, ഗോകർണം, ബില്വതീർത്ഥം, കർമകുണ്ട്, സതാരകം —
സ്നാനമാത്രേണ യത്രാശു മുച്യതേ കര്മബന്ധനാത് । അന്യാന്യപി ച തീര്ഥാനി കൃതാനി കൃപയാ തവ ॥ ൨,൬.
അവിടെയാണു കുളിച്ചുമാത്രം ഉടൻ കർമ്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നത്; കൂടാതെ, നിന്റെ കരുണയാൽ സൃഷ്ടിച്ച മറ്റ് തീർത്ഥങ്ങളും ഉണ്ട്.
ഉത്പദ്യതേ ശുഭാ ബുദ്ധിഃ സാധൂനാം യദനുഗ്രഹഃ । ഏകതഃ സര്വതീര്ഥാനി കരുണാഃ സാധവോഽന്യതഃ ॥ ൨,൬.
നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ സദ്ഭവങ്ങൾക്കു ശുഭബുദ്ധി ഉദിക്കുന്നു; ഒരു വശത്ത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും, മറുവശത്ത് കരുണയുള്ള സദ്ഭവങ്ങൾ.
അനുഗ്രഹായ ഭൂതാനാം ചരന്തി ചരിതവ്രതാഃ । ത്വം ഗുരുഃ സര്വര്ണാനാം വിദ്യയാ വയസാധികഃ ॥ ൨,൬.
ഭൂതങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി വ്രതം പാലിച്ചവർ ലോകത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ എല്ലാ വർണ്ണങ്ങൾക്കും ഗുരുവാണ്, വിദ്യയിലും വയസ്സിലും ഉന്നതൻ.
അതഃ പൃച്ഛാമ്യഹം കിഞ്ചിദാധിഭൂതം ചിരന്തനമ് । കിം കുര്യാം കം നു പൃച്ഛേഽഹം മനോ മേഽതിചലം മുനേ ॥ ൨,൬.
അതുകൊണ്ട്, മഹർഷേ, ഞാൻ നിന്നോട് പുരാതനമായ ഭൗതികവിഷയങ്ങളിൽ കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു; ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം, ആരോടാണ് ചോദിക്കേണ്ടത്? എന്റെ മനസ്സ് വളരെ അശാന്തമാണ്.
നിഃസ്പൃഹം ബ്രഹ്മവിഷയേ വിഷയേഷ്വതിലാലസമ് । മനാഗപി ന സഹതേ വിരഹം തിമിരം ബ്രുവത് ॥ ൨,൬.
ബ്രഹ്മത്തിൽ നിരാസക്തിയും, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അത്യധികം ആസക്തിയും ഉള്ള മനസ്സ്, അൽപം പോലും വേർപാട് സഹിക്കാനാവുന്നില്ല, അന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന്.
മോഹിതം വിവിധൈര്ഭാവൈഃ കര്മണാം ക്ഷേത്രമുത്തമമ് । ശാന്തിം യഥാ സമായാതി സമ്പന്നമിവ ഭൂസുര ॥ ൨,൬.
വിവിധ ഭാവങ്ങളിൽ മയക്കപ്പെട്ട മനസ്സ് കർമ്മങ്ങളുടെ ഉത്തമഭൂമിയാണ്; മഹർഷേ, അതിന് എങ്ങനെ സമാധാനം ലഭിക്കും, സമ്പൂർണ്ണതയോടെ?
വിവേകപ്രവണം ശുദ്ധം യഥാ സ്യാത്കൃപയാ വദ । ഋഷിരുവാച । മനസ്തു പ്രബലം നിത്യം സവികാരം സ്വഭാവതഃ ॥ ൨,൬.
വിവേകത്തിൽ ആസക്തിയും ശുദ്ധിയും എങ്ങനെ മനസ്സിന് ലഭിക്കും എന്ന് ദയവായി പറയൂ. ഋഷി പറഞ്ഞു: മനസ്സ് എപ്പോഴും ശക്തിയും സ്വഭാവത്തിൽ മാറ്റങ്ങളുമുള്ളതാണ്.
വശം നയന്തി കരിണം പ്രമത്തമപി ഹസ്തിപാഃ । തഥാപി സാധുസങ്ഗത്യാ സാധനൈരപ്യതന്ദ്രിതഃ ॥ ൨,൬.
മദ്യപമായയെങ്കിലും ആനകളെ പാപ്പാൻമാർ നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ, സദ്ഭവസംസർഗ്ഗത്താലും പരിശ്രമപൂർവ്വം സാദ്ധ്യമായ ഉപായങ്ങളാലും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാം.
തീവ്രേണ ഭക്തിയോഗേന വിചാരേണ വശം നയേത് । ഇതിഹാസം പ്രവക്ഷ്യാമി തവ പ്രത്യയകാരകമ് ॥ ൨,൬.
തീവ്രമായ ഭക്തിയിലും യോഗത്തിലും വിവേകത്തിലും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കണം. വിശ്വാസം ഉണരാൻ ഞാൻ ഒരു കഥ പറയാം.
നാരദോഽകഥയന്മഹ്യം സ്വവൃത്തഗതജന്മനഃ । നാരദ ഉവാച । കസ്യചിദ്ദ്വിജമുഖ്യസ്യ ദാസീപുത്ത്രഃ പുരാ മുനേ ॥ ൨,൬.
നാരദൻ എനിക്ക് ഒരു മഹാനായ ദ്വിജന്റെ ജന്മവും ജീവിതവും കുറിച്ച് പറഞ്ഞിരുന്നു. നാരദൻ പറഞ്ഞു: ഒരിക്കൽ, മഹർഷേ, ഞാൻ ഒരു മഹാബ്രാഹ്മണന്റെ ദാസിയുടെ മകനായിരുന്നു.
ശിക്ഷിതോ ബാലഭാവേഽപി പാഠിതോ നിതരാമഹമ് । തത്രാപി സങ്ഗതിര്ജാതാ മഹതാം പുണ്യകര്മണാമ് ॥ ൨,൬.
ബാല്യത്തിൽ തന്നെ എനിക്ക് പഠനവും ശിക്ഷണവും ലഭിച്ചു; അവിടെ തന്നെ മഹാപുണ്യകർമ്മികൾ ആയ മഹാത്മാക്കളുമായി സാംഗത്യം ലഭിച്ചു.
പ്രാവൃട്കാലേ മമ ഗൃഹേ സ്ഥിതാനാം ഭാഗ്യയോഗതഃ । ശുശ്രൂഷണാനുവൃത്ത്യാ ച പ്രശ്രയേണ ദമേന ച ॥ ൨,൬.
മഴക്കാലത്ത് എന്റെ വീട്ടിൽ ഭാഗ്യയോഗത്തോടെ താമസിച്ചിരുന്നവർ സേവനത്തിലും അനുസരണയിലും വിനയത്തിലും ആത്മനിയന്ത്രണത്തിലും മുഴുകിയിരുന്നവർ ആയിരുന്നു.
സന്തോഷം പരമം പ്രാപ്യ കൃപയാ ത്വിദമബ്രുവന് । മനീഷാ നിര്മലാ യേന ജാതാ മമ ശുഭാര്ഥിനീ ॥ ൨,൬.
അവർ പരമസന്തോഷം നേടിയ ശേഷം കരുണയോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; അതിലൂടെ എന്റെ മനസ്സിൽ ശുദ്ധവും നല്ലതുമായ ആഗ്രഹം ഉണർന്നു.
യയാ വിഷ്ണുമയം സര്വമ്ത്മന്യേവ ദദൃശിവാന് । മുനയ ഊചുഃ । ശൃണു വത്സ പ്രവക്ഷ്യാ മോ ഹിതായ തവ ബാലക ॥ ൨,൬.
അത് കൊണ്ടാണ് ഞാൻ എല്ലാം വിഷ്ണുവിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെന്നു എന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ കണ്ടത്. മുനിമാർ പറഞ്ഞു: 'കേൾക്കു മകനേ, നിന്റെ ഭലത്തിനായി ഞങ്ങൾ പറയാം.'
യേന വൈ ധ്രിയമാണേന ഇഹാമുത്ര സുഖം ഭവേത് । ദേവതിര്യങ്മനുഷ്യാശ്ച സംസാരേ വിവിധാ ജനാഃ ॥ ൨,൬.
അത് പാലിച്ചാൽ ഈ ലോകത്തും മറ്റലോകത്തും സന്തോഷം ലഭിക്കും; ദേവന്മാർ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ തുടങ്ങി വിവിധ ജീവികൾ ഈ ജന്മമരണചക്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
നിബദ്ധാഃ കര്മപശൈസ്തേ ഭുഞ്ജന് ഭോഗാന് പൃഥഗ്വിധാന് । ദേവത്വം യാതി സത്ത്വേന രജസാ ച മനുഷ്യതാമ് ॥ ൨,൬.
കർമത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ട് അവർ വിവിധവിധമായ ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; സത്ത്വഗുണം മൂലം ദൈവത്വം ലഭിക്കും, രജോഗുണം മൂലം മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കും.
തിര്യക്ത്വം തമസാ ജന്തുര്വാസനാനുഗതോഽബുധഃ । മാതുര്ലബ്ധ്വാ പുനര്ജന്മ മ്രിയതേ ച പുനഃ പുനഃ ॥ ൨,൬.
തമോഗുണം മൂലം, ആഗ്രഹങ്ങളെ പിന്തുടരുന്ന അജ്ഞാനിയായ ജീവി മൃഗമായി ജനിക്കുന്നു; അമ്മയിൽ നിന്ന് ജനനം ലഭിച്ച ശേഷം വീണ്ടും വീണ്ടും മരിക്കുന്നു.
ഏവം ഗത്വാ ഹ്യസംഖ്യാതാ യോനീസ്താഃ കര്മഭൂരപി । മാനുഷ്യം ദുര്ലഭം ലബ്ധ്വാ കദാചിദ്ദൈവയോഗതഃ ॥ ൨,൬.
ഇങ്ങനെ അനേകം ജന്മങ്ങൾ കടന്ന്, അവയെല്ലാം കർമ്മഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന നിലങ്ങളായി, ഒരുപാട് അപൂർവമായി ഭാഗ്യയോഗത്തിൽ മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നു.
അനുഗ്രഹേണ മഹതാം ഹരിം ജ്ഞാത്വാ വിമുച്യതേ । രോഗഗ്രാഹം മോഹജാലമപാരം ഭവസാഗരമ് ॥ ൨,൬.
മഹാന്മാരുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഹരിയെ spരിചയപ്പെട്ടാൽ, രോഗംപോലെയുള്ള ദുഃഖം, മോഹത്തിന്റെ വല, അനന്തമായ ഭവസമുദ്രം എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.
ന പശ്യാമി തിതീര്ഷോരന്യദ്രാമസ്മരണം വിനാ । നവനീയം യഥാ ദധ്നോ ജ്യോതിഃ കാഷ്ഠാദപി ക്വചിത് ॥ ൨,൬.
പരതീരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു രാമനെ ഓർക്കുന്നതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; എങ്ങനെ തൈരിൽ നിന്ന് വെണ്ണയും, മരത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിയും ചിലപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്നു അതുപോലെ.
മന്ഥനൈഃ സാധനൈരേവം പരം ജ്ഞാത്വാ സുഖീ ഭവേത് । ആത്മാ നിത്യോഽവ്യയഃ സത്യഃ സര്വഗഃ സര്വഭൃന്മഹാന് ॥ ൨,൬.
ഇങ്ങനെ ഉപായങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് churn ചെയ്ത് പരമത്തിനെ spരിചയിച്ചാൽ സന്തോഷം ലഭിക്കും; ആത്മാവ് ശാശ്വതവും നശിക്കാത്തതും സത്യവുമാണ്, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞ് എല്ലാം താങ്ങുന്ന മഹത്തായതാണ്.
അപ്രമേയഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിരഗ്രാഹ്യോ മനസാപി യഃ । സച്ചിദാനന്ദരൂപോഽസൌ സര്വപ്രാണിഹൃദി സ്ഥിതഃ ॥ ൨,൬.
അവൻ അളക്കാനാവാത്തതും സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നതും മനസ്സുകൊണ്ടും പിടിക്കാനാവാത്തതുമാണ്; സത്ത്വം, ചൈതന്യം, ആനന്ദം എന്ന രൂപത്തിൽ അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
വിനശ്യത്സ്വപി ഭാവേഷു ന വിനശ്യതി കര്ഹിചിത് । ആകാശഃ സര്വഭൂതേഷു സ്ഥിതസ്തേജോജലേ തഥാ ॥ ൨,൬.
എല്ലാ അവസ്ഥകളും നശിച്ചാലും അവൻ ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല; ആകാശം പോലെ, അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും, അഗ്നിയിലും വെള്ളത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
ആത്മാ സര്വത്ര നിര്ലേപഃ പാര്ഥിവേഷു യഥാനിലഃ । ഭക്താനുകമ്പീ ഭഗവാന് സാധൂനാം രക്ഷണായ ച ॥ ൨,൬.
ആത്മാവ് എല്ലായിടത്തും അകറ്റമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു, ഭൂമിയിലെ കാറ്റുപോലെ; ഭഗവാൻ ഭക്തന്മാരോടു കരുണയുള്ളവനും സദാചാരന്മാരെ സംരക്ഷിക്കുന്നവനുമാണ്.
ആവിര്ഭവതി ലോകേഷുഗുണീവാജ്ഞൈഃ പ്രതീയതേ । ഏവംവിവേകത്വയാ യോ ബുദ്ധ്യാ സംശീലയേദ്ധൃദി ॥ ൨,൬.
അവൻ ലോകങ്ങളിൽ ഗുണങ്ങളാലും ആജ്ഞകളാലും തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ വിവേകബുദ്ധിയോടെ ഹൃദയത്തിൽ അവനെ ധ്യാനിക്കണം.