ക്വ മാതാ ക്വ പിതാ മൂഢ ക്വ ജായാ ക്വ സുതഃ സുഹൃത് । സ്വകര്മോപാര്ജിതേ ഭുങ്ക്ഷ്വം മൂര്ഖ യാതാശ്ചിരം പഥി ॥ ൨,൫.
എവിടെയാണ് അമ്മ, എവിടെയാണ് അച്ഛൻ, ഭ്രാന്തനായവനേ? എവിടെയാണ് ഭാര്യ, മകൻ, സുഹൃത്ത്? നീ സ്വന്തമായി ചെയ്ത കർമ്മഫലം തന്നെയാണ് അനുഭവിക്കേണ്ടത്, നീയോ, നീയൊക്കെ കൂടെ നടന്നവർ എല്ലാം നേരത്തെ തന്നെ വഴിത്തിരിഞ്ഞു പോയിരിക്കുന്നു.
ജാനാസി ശമ്ബലമലം ബലമധ്വഗാനാം നോഽശമ്ബലഃ പ്രയതതേ പരലോകഗത്യൈ । ഗന്തവ്യമസ്തി തവ നിശ്ചിതമേവ തേന മാര്ഗേണ യേന ന ഭവേത്ക്രയവിക്രയോഽപി ॥ ൨,൫.
യാത്രക്കാരന് ഒരു തണ്ടു അത്യാവശ്യമാണ് എന്ന് നീ അറിയുന്നു. എന്നാൽ തണ്ടില്ലാത്തവൻ അടുത്ത ലോകത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നില്ല. നീ തീർച്ചയായും ആ വഴിയിലൂടെ പോകേണ്ടതുണ്ട്, അവിടെ വാങ്ങലോ വിറ്റലോ ഒന്നുമില്ല.
ഊനഷാണ്മാസികേ ക്രൌഞ്ചേ ഭുക്ത്വാ പിണ്ഡന്തു സോദകമ് । ഘടീമാത്രന്തു വിശ്രമ്യ വിചിത്രനഗരം വ്രജേത് ॥ ൨,൫.
ആറുമാസം കഴിഞ്ഞ്, നിനക്കായി വെള്ളം ചേർത്ത് നൽകിയ പിണ്ഡം കഴിച്ച്, ഒരു ചെറിയ നേരം വിശ്രമിച്ച ശേഷം, അത്ഭുതങ്ങളാലുള്ള നഗരത്തിലേക്ക് നീ പോകുന്നു.
വ്രജന്നേവം വിലപതേ ശൂലാഗ്രേണ വിദാരിതഃ ॥ ൨,൫.
അവൻ അങ്ങനെ പോകുമ്പോൾ, കുന്തത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ കുത്തേറ്റ് വേദനയോടെ കരയുന്നു.
കുത്ര യാമി ന ഹി ഗാമി ജീവിതം ഹാ മൃതസ്യ മരണം പുനര്ന വൈ । ഇത്ഥമേവ വിലപന് പ്രയാത്യസൌ യാതനാര്ഹധൃതവിഗ്രഹഃ പതി ॥ ൨,൫.
എവിടേക്ക് പോകണം? എനിക്ക് പോകാൻ കഴിയുന്നില്ല. ജീവൻ പോയി — അയ്യോ! മരിച്ചവന് വീണ്ടും മരണം ഇല്ലല്ലോ. ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, യാതനകൾ അനുഭവിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച ശരീരത്തിൽ അവൻ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
വിചിത്രനഗരേ തത്ര വിചിത്രോ നാമ പാരിഥിവഃ । തത്ര ഷണ്മാസപിണ്ഡേന തൃപ്തഃ സന് വ്രജതേ പുരഃ ॥ ൨,൫.
ആ അത്ഭുത നഗരത്തിൽ, വിചിത്രൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ട്. അവിടെ, ആറുമാസം നൽകിയ പിണ്ഡം കൊണ്ട് തൃപ്തനായി, അവൻ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
വ്രജന്നേവം വിലപതേ പ്രാസാഗ്രേണ പ്രപീഡിതഃ ॥ ൨,൫.
അവൻ അങ്ങനെ പോകുമ്പോൾ, കുന്തത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ പീഡിതനായി വിലപിക്കുന്നു.
മാതാ ഭ്രാതാ പിതാ പുത്രഃ കോഽപി മേ വര്തതേ ന വാ । യോ മാമുദ്ധരതേ പാപം പതന്തം ദുഃ ഖസാഗരേ ॥ ൨,൫.
അമ്മ, സഹോദരൻ, അച്ഛൻ, മകൻ — ആരും എന്റെ കൂടില്ല, ഇല്ലെങ്കിൽ ആരോ ഉണ്ടാകാം. ഞാൻ പാപം ചെയ്തുകൊണ്ട് ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ വീഴുമ്പോൾ ആരാണ് എന്നെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കുക?
വ്രജതസ്തത്ര മാര്ഗേ തു തത്ര വൈതരണീ ശുഭാ । ശതയോജനവിസ്തീര്ണാ പൂയശോണിതസംകുലാ ॥ ൨,൫.
അവൻ ആ വഴിയിൽ യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ, അവിടെ ദർശനീയമായ വൈതരണി എന്ന നദി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. നൂറ് യോജന വീതിയുള്ള, പുഴു നിറഞ്ഞ രക്തം നിറഞ്ഞ നദിയാണ് അത്.
ആയാതി തത്ര ദൃശ്യന്തേ നാവികാ ധീവരാദയഃ । തേ വദന്തി പ്രദത്താ ഗൌര്യദി വൈതരണീ ത്വയാ । നാവമേനാം സമാരോഹ സുകേനോത്തര വൈ നദീമ് ॥ ൨,൫.
അവിടെ, നാവികരും മീൻപിടിത്തക്കാരും കാണപ്പെടുന്നു. അവർ പറയുന്നു: 'നീ വൈതരണിക്കായി ഒരു പശു ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഈ നാവിൽ കയറി സന്തോഷത്തോടെ നദി കടക്കൂ.'
തത്ര യേന പ്രദത്താ ഗൌഃ സ സുഖേനൈവ താം തരേത് । അദായീ തത്ര ഘൃഷ്യേത കരഗ്രാഹന്തു നാവികൈഃ ॥ ൨,൫.
അവിടെ, പശു ദാനം ചെയ്തവൻ എളുപ്പത്തിൽ നദി കടക്കും; ദാനം ചെയ്യാത്തവനെ നാവികർ കൈകൊണ്ട് പിടിച്ച് വലിച്ചിഴക്കും.
ഉഖൈഃ കാകൈര്ബകോലൂകൈസ്തീക്ഷ്ണതുണ്ഡൈര്വിതുദ്യതേ । മനുജാനാം ഹിതം ദാനമന്തേ വൈതരണീ ഖഗ ॥ ൨,൫.
കാക്കകളും, കുരുവികളും, ആണ്ടിക്കാക്കകളും മൂർഖൻമാരെ കുത്തി കീറുന്നു. മനുഷ്യർ മരിക്കുമ്പോൾ ചെയ്യുന്ന ദാനം വൈതരണി കടക്കാൻ ഉപകാരപ്പെടുന്നു.
ദത്താ പാപം ദഹേത്സര്വം മമ ലോകന്തു സാ നയേത് । മപ്തമേ മാസി സമ്പ്രാപ്തേ പുരം ബഹ്വാപദം മൃതഃ ॥ ൨,൫.
ദാനം എല്ലാ പാപവും ദഹിപ്പിക്കുകയും, എന്നെ അടുത്ത ലോകത്തേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മാസം പൂർത്തിയായാൽ, മരിച്ചവൻ അനേകം അപകടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നഗരത്തിലെത്തുന്നു.
വ്രജേത്തു സോദകം ഭുക്ത്വാ പിണ്ഡം വൈ സപ്തമാസികമ് । വ്രജന്നേവം വിലപതേ പരിഘാഹതിപീഡിതഃ ॥ ൨,൫.
ഏഴാം മാസം വെള്ളം ചേർത്ത് നൽകിയ പിണ്ഡം കഴിച്ച്, ഇരുമ്പ് ദണ്ഡങ്ങളാൽ അടിയേറ്റു വേദനിച്ചു, അവൻ അങ്ങനെ വിലപിച്ചു കൊണ്ടാണ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നത്.
ന ദത്തം ന ഹുതം തപ്തം ന സ്നാതം ന കൃതം ഹിതമ് । യാദൃശം ചരിതം കര്മ മൂഢാത്മന് ഭുങ്ക്ഷ്വ താദൃശമ് ॥ ൨,൫.
ദാനം ചെയ്തില്ല, ഹോമം ചെയ്തില്ല, തപസ്സു ചെയ്തില്ല, സ്നാനം ചെയ്തില്ല, നല്ലത് ഒന്നും ചെയ്തില്ല. ഭ്രമിച്ച മനസ്സുള്ളവനേ, നീ ചെയ്ത കർമ്മഫലങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കേണ്ടത്.
മാസ്യഷ്ടമേ ദുഃ ഖദേ തു പരേ ഭുക്ത്വാഥ സോദകമ് । പിണ്ഡം പ്രയാത്സയൌ താര്ക്ഷ്യ നാനാക്രന്ദപുരം തതഃ ॥ ൨,൫.
എട്ടാം മാസം ദു:ഖം അനുഭവിച്ച് വെള്ളം ചേർത്ത് പിണ്ഡം കഴിച്ചശേഷം, ഹരിണേ, അവൻ അനേകം കരച്ചിലുകൾ നിറഞ്ഞ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
പ്രയാണേ ച പ്രവദതേ മുസലാഘാതപീഡിതഃ । ക്വ ജായാചടുലൈശ്ചാടുപടുഭിര്വചനൈര്മമ ॥ ൨,൫.
യാത്രയിൽ, ഉലക്കുകൊണ്ടുള്ള അടിയേറ്റു വേദനിച്ചു, അവൻ പറയുന്നു: 'എവിടെയാണ് എന്റെ ഭാര്യ, മധുരവും ചതുരവുമായ വാക്കുകളോടെ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിച്ചവൾ?''
ഭോജനം ഭല്ലഭല്ലീഭിര്മുസലൈശ്ച ക്വ മാരണമ് । നവമേ മാസി ദത്തം വൈ നാനാക്രന്ദപുരേ തതഃ ॥ ൨,൫.
'ഭക്ഷണം എവിടെയാണ്, ഉലക്കും വടിയും കൊണ്ടുള്ള മരണം എവിടെയാണ്?' ഒമ്പതാം മാസം പിണ്ഡം നൽകി, അവൻ അനേകം കരച്ചിലുകൾ നിറഞ്ഞ നഗരത്തിലെത്തുന്നു.
പിണ്ഡമശ്രാതി കരുണം നാനാക്രന്ദാന് കരോത്യപി । ദശമേ മാസി ദത്തം വൈ സുതപ്തഭവനം തതഃ ॥ ൨,൫.
അവന് കരുണയോടെ പലവിധം വിലപിച്ച് അന്നം തേടുന്നു; പത്താം മാസത്തില് നല്കുന്ന അര്പ്പണം അവന് ചൂടുള്ള ഒരു വീട് പോലെ ആകുന്നു.
സരന്നേവം വിലപതേ ഹലാഹതിഹതഃ പഥി । ക്വ സൂനുപേശലകരൈഃ പാദസംവാഹനം മമ ॥ ൨,൫.
മരണായുധം കൊണ്ടു തളര്ന്നവനായി വഴിയിലൂടെ പോകുമ്പോള് അവന് വിലപിക്കുന്നു: 'എന്റെ മകന്റെ സ്നേഹപൂര്വ്വം കൈകളാല് കാലുകള് മസാജ് ചെയ്തിരുന്നത് എവിടെ?'
ക്വ ദൂതവജ്രപ്രതിമകൈര്മത്പദകര്ഷണമ് । ദശമേ മാസി പിണ്ഡാദി തത്ര ഭുക്ത്വാ പ്രസര്പതി ॥ ൨,൫.
'ദൂതന്മാരുടെ വജ്രംപോലെയുള്ള കൈകളാല് എന്റെ കാലുകള് വലിച്ചിരുന്നത് എവിടെ?' പത്താം മാസത്തിലെ അര്പ്പണം അവന് കഴിച്ച ശേഷം അവിടെ നിന്ന് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
മാസേ ചൈകാദശേ പൂര്ണേ പുരം രൌദ്രം സ ഗച്ഛതി । ഗച്ഛന്നേവ വിലപതേ യഥാ പൃഷ്ഠേ പ്രപീഡിതഃ ॥ ൨,൫.
പതിനൊന്നാം മാസം പൂര്ത്തിയായാല് അവന് ഭയാനകമായ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; പോകുമ്പോള് പിന്നില് നിന്ന് പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവനെപ്പോലെ അവന് വിലപിക്കുന്നു.
ക്വാഹം സതൂലീശയനേ പരിവര്തന് ക്ഷണേ ക്ഷണേ । ഭടഹസ്തഭ്രഷ്ടയഷ്ടികൃഷ്ടപൃഷ്ഠഃ ക്വ വാ പുനഃ ॥ ൨,൫.
'എപ്പോഴോ ഞാന് മൃദുലമായ കിടക്കയില് ഇടം മാറി മറിഞ്ഞു കിടന്നിരുന്നതാണ്; ഇപ്പോള് ഭടന്റെ കൈയില് നിന്ന് വീണ ദണ്ഡം കൊണ്ട് എന്റെ പുറം വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, അതെവിടെയാണ്?'
ക്ഷിതൌ ദത്തഞ്ച പിണ്ഡാദി ഭുക്ത്വാ തത്ര തതോ വ്രജേത് । പയോവര്ഷണമിത്യേതന്നാമകം പുരമണ്ഡജ ॥ ൨,൫.
ഭൂമിയില് നല്കിയ അര്പ്പണം കഴിച്ച ശേഷം അവന് അവിടെ നിന്ന് പയോവര്ഷണമെന്ന പേരുള്ള നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
വ്രജന്നേവം വിലപതേ കുഠാരൈര്മൂര്ധ്നി താഡിതഃ । ക്വ ഭൃത്യകോമലകരൈര്ഗന്ധതൈലാവസേചനമ് ॥ ൨,൫.
അവന് ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് തലയില് കുതാരിയാല് അടിക്കപ്പെടുന്നു; 'ഭൃത്യരുടെ മൃദുലമായ കൈകളാല് സുഗന്ധതൈലം പുരട്ടിയിരുന്നത് എവിടെയാണ്?' എന്ന് അവന് ചോദിക്കുന്നു.
ക്വ കീനാശാനുഗൈഃ ക്രോധാത്കുഠാരൈഃ ശിരസി വ്യഥാ । ഊനാബ്ദികഞ്ച യച്ഛ്രാദ്ധം തത്ര ഭുങ്ക്തേ സുദുഃ ഖിതഃ ॥ ൨,൫.
'യമദൂതന്മാരുടെ കോപത്തില് കുതാരിയാല് തലയില് അനുഭവിച്ച വേദന എവിടെയാണ്?' വര്ഷം പൂര്ത്തിയാകുന്നതിന് മുമ്പ് ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം അവിടെ അവന് വലിയ ദുഃഖത്തില് കഴിക്കുന്നു.
സംപൂര്ണേ തു തതോ വര്ഷേ ശീതാഢ്യം നഗരം വ്രജേത് । ഗച്ഛന്നേവം ഛുരികയാ ച്ഛിന്നജിഹ്വസ്തു രോദിതി ॥ ൨,൫.
വര്ഷം പൂര്ത്തിയായാല് അവന് കഠിനമായ തണുപ്പ് നിറഞ്ഞ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അവിടെ പോകുമ്പോള് കത്തിയാല് നാവു മുറിക്കപ്പെട്ട അവന് കരയുന്നു.
പ്രിയാലാപൈഃ ക്വ ച സസമധുരത്വസ്യ വര്ണനമ് । ഉക്തമാത്രേഽസിപത്രാദിജിഹ്വാച്ഛേദഃ ക്വ ചൈവ ഹി ॥ ൨,൫.
'പ്രിയരോടൊപ്പം മധുരമായ സംഭാഷണങ്ങളും സ്നേഹപൂര്വ്വമായ വാക്കുകളും എവിടെയാണ്? കത്തിക്കാടില് ഒരു വാക്ക് പറഞ്ഞാല് തന്നെ എന്റെ നാവു മുറിക്കപ്പെടുന്നത് എവിടെയാണ്?'
വാര്ഷികം പിണ്ഡദാനാദി ഭുക്ത്വാ തത്ര പ്രസര്പതി । ബഹുഭീതികരം തത്തത്പിണ്ഡജം ദേവമാസ്ഥിതഃ ॥ ൨,൫.
അവിടെ വര്ഷിക അര്പ്പണം കഴിച്ച ശേഷം, പലവിധ ഭയങ്ങള് അനുഭവിച്ച്, അവന് തനിക്കായി അര്പ്പിച്ച അര്പ്പണദേവതയിലേക്കു പോകുന്നു.
പ്രകാശയതി പാപ്പാനമാത്മാനഞ്ച വിനിന്ദതി । യോഷിദപ്യേവമേതസ്മിന്മാര്ഗേ വൈ പരിദേവതി ॥ ൨,൫.
അവന് തന്റെ പാപപാനം വെളിപ്പെടുത്തുകയും സ്വയം കുറ്റപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; സ്ത്രീയെങ്കിലും ഈ വഴിയില് ഇങ്ങനെ തന്നെ വിലപിക്കുന്നു.