കര്മണാ ബധ്യതേ ജന്തുര്ജ്ഞാനാന്മുക്തോ ഭവാദ്ഭവേത് । ആത്മജ്ഞാനന്ത്വാശ്രയേദ്വൈ അജ്ഞാനം യദതോഽന്യഥാ ॥ ൧,൨൩൬.
കർമ്മം മൂലം ജീവി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോചിതനാകും. ആത്മാവിന്റെ അനന്തതയെ അന്വേഷിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ അജ്ഞാനം കാരണം വിരുദ്ധഫലം ലഭിക്കും.
യദാ സര്വേ വിമുച്യന്തേ കാമാ യേസ്യഹൃദി സ്ഥിതാഃ । തദാമൃതത്വമാപ്നോതി ജീവന്നേവ ന സംശയഃ ॥ ൧,൨൩൬.
ഹൃദയത്തിൽ പാർക്കുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ടൊഴിയുമ്പോൾ, ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴുതന്നെ അമൃതത നേടാം; ഇതിൽ സംശയം ഇല്ല.
വ്യാപകത്വാത്കഥം യാതി കോ യാതി ക്വ സ യാതി ച । അനന്തത്വാന്നദേശോഽസ്തി അമൂര്തിത്വാദ്ഗതിഃ കുതഃ ॥ ൧,൨൩൬.
എല്ലാവിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ എങ്ങനെയാണ് പോകുന്നത്? ആരാണ് പോകുന്നത്, എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? അനന്തതയാൽ സ്ഥലം ഇല്ല; രൂപമില്ലാത്തതിനാൽ സഞ്ചാരവും ഇല്ല.
അദ്വയത്വാന്ന കോഽപ്യസ്തി ബോധത്വാജ്ജഡതാ കുതഃ । ഏകോദ്ദിഷ്ടം യദന്യസ്യ മതിവാഗ്ഗതിസംസ്ഥിതി (മ്) ॥ ൧,൨൩൬.
അദ്വൈതം കൊണ്ടു മറ്റൊന്നുമില്ല; ബോധം കൊണ്ടു ജഡത എങ്ങനെയുണ്ടാകും? മറ്റൊരാളുടെ മനസ്സും വാക്കും ചലനവും നിലനിൽപ്പും എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നത് എന്തിന്?
കഥമാകാശകല്പസ്യ ഗതിരാഗതിസംസ്ഥിതി । ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തം ച മായയാ പരികല്പിതമ് ॥ ൧,൨൩൬.
ആകാശത്തെപ്പോലെ ഉള്ളവന് സഞ്ചാരമോ വരവോ നിലനിൽപ്പോ എങ്ങനെയുണ്ടാകും? ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നിവ എല്ലാം മായയാൽ സൃഷ്ടിച്ചതാണ്.
വസ്തു തൈജസകം പ്രാജ്ഞേ യത്തു പുണ്യമഖണ്ഡകമ് । യഥാ തേ പ്രിയാത്മാ നഃ സര്വേഷാം ച തഥാ പ്രിയഃ ॥ ൧,൨൩൬.
ബുദ്ധിയിലും സുഷുപ്തിയിലും ഉള്ള വസ്തുതയാണു അഖണ്ഡമായ പുണ്യം. നിങ്ങളുടെ ആത്മാവ് നിങ്ങള്ക്ക് എത്ര പ്രിയമാണോ, അതുപോലെ എല്ലാവർക്കും അത് പ്രിയമാണ്.
ബോധമാര്ഗേ യഥാ ചിത്തം സര്വേഷാം ച തഥാ മതേ । സര്വദാ സര്വഭൂതാനാം സര്വസ്യ ച മഹാമുനേ ॥ ൧,൨൩൬.
എങ്ങിനെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വഴിയിൽ മനസ്സ് ചേരുന്നുവോ, അതുപോലെ എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായവും അങ്ങനെയാണ്, മഹാമുനിയേ, എല്ലായ്പോഴും എല്ലാ ജീവികളിലും, എല്ലാറ്റിലും അതുപോലെ തന്നെയാണ്.
നാഹമത്രാത്മവിജ്ഞാനം തസ്മാത്പൂര്ണം നിരന്തരമ് । ജാഗ്രത്സ്വപ്നം തഥാ വൃത്തം സൌഷുപ്തസുഖമേവ ച ॥ ൧,൨൩൬.
ഇവിടെ എനിക്ക് ആത്മാവിനെ പൂർണ്ണമായും തുടർച്ചയോടെ അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല; ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, അവയിലെ സംഭവങ്ങൾ, ഗഹനമായ ഉറക്കത്തിലെ സന്തോഷം ഇതെല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
സ്മരണം വിസ്മൃതാര്ഥസ്യ നാസ്തി ചേത്കസ്യ ജായതേ । സത്യമസ്തു തഥാ വാണു അശരീരം പരം തഥാ ॥ ൧,൨൩൬.
മറന്നുപോയ കാര്യങ്ങൾ ഓർമ്മയില്ലെങ്കിൽ, ഓർമ്മ എങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകും? അതെ, സത്യമാകട്ടെ, അതുപോലെ സൂക്ഷ്മവും ശരീരമില്ലാത്തതും പരമാവധിയും അങ്ങനെയാണ്.
നാസ്തി ചേത്സുഖദുഃ ഖാനാം സര്വേഷാം വേദനം കഥമ് । സദാ സര്വത്ര സര്വജ്ഞഃ സര്വസ്യ ഹൃദയേ ന യേത് ॥ ൧,൨൩൬.
അനുഭവം ഇല്ലെങ്കിൽ, എല്ലാവർക്കും എങ്ങനെ സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു? സർവ്വജ്ഞൻ എല്ലായിടത്തും എല്ലായ്പോഴും ഉണ്ടെങ്കിലും, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ ഇല്ല.
സാക്ഷിഭൂതഃ സമാശ്രിത്യ കോ ജാനാതി വിചേഷ്ടിതമ് । സത്യ ജ്ഞാനാനന്ത ഭിന്നം സ്യാന്നസത്യം ജ്ഞാനതഃ പൃഥക് ॥ ൧,൨൩൬.
സാക്ഷിയെ ആശ്രയിച്ച് ആരാണ് പ്രവർത്തനം അറിയുന്നത്? സത്യം, ജ്ഞാനം, അനന്തം ഇവ വേറെയായിരിക്കാം, പക്ഷേ അസത്യം ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല.
നാനന്ത്യാത്പൃഥഗാനന്ദം നാപ്യമാനന്ദതഃ പൃഥക് । ത്വമേവ പരമം ബ്രഹ്മ സത്യജ്ഞാനാദിലക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൩൬.
അനന്തതയിൽ നിന്ന് വേറെയായി ആനന്ദമില്ല, ആനന്ദമില്ലാത്തതിൽ നിന്ന് വേറെയായും ഇല്ല; നീയാണ് പരമ ബ്രഹ്മം, സത്യം, ജ്ഞാനം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളത്.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം തത്ത്വം ജ്ഞാത്വാ ത്വഖിലവിദ്ഭവേത് । യഥൈകമൃന്മയേ ജ്ഞാതേ സര്വമേതച്ചരാചരമ് ॥ ൧,൨൩൬.
ഞാൻ ബ്രഹ്മം, പരമതത്വം എന്ന് അറിഞ്ഞാൽ, ആൾക്ക് എല്ലാം അറിയാം; ഒരു മണ്ണ് കഷണം അറിയുമ്പോൾ മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാം അറിയുന്നതുപോലെ.
യഥൈകഹേമമണിനാ സര്വം ഹേമമയം ഭവേത് । ജ്ഞാനം തഥൈവമീശേന ജ്ഞാനിനാപ്യഖിലം ജഗത് ॥ ൧,൨൩൬.
ഒരു പൊന്നുമണിക്കരണ്ടു കൊണ്ടു പൊന്നിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാം അറിയുന്നതുപോലെ, ഈശ്വരനെ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് ഈ ലോകം മുഴുവൻ അറിയാം.
യഥാന്ധകാരദോഷേണ രജ്ജുഃ സമ്യങ്നദൃശ്യതേ । യഥാ സംമോഹദോഷേണ ചാത്മാ സമ്യങ്നദൃശ്യതേ ॥ ൧,൨൩൬.
അന്ധകാരത്തിന്റെ കാരണം കയറ്റു ശരിയായി കാണാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, മോഹത്തിന്റെ കാരണം ആത്മാവും ശരിയായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല.
സര്പധാരാദിഭിര്ഭേദരൈന്യഥാ വസ്തുകല്പനമ് । വ്യോമാദിനാ സരൂപാദ്യൈരന്യഥാത്മാ പ്രകല്പ്യതേ ॥ ൧,൨൩൬.
പാമ്പിന്റെ രൂപം മുതലായ വ്യത്യാസങ്ങൾ കൽപ്പിച്ച് വസ്തുക്കളെ വേറെയായി കാണുന്നതുപോലെ, ആകാശം മുതലായ രൂപങ്ങൾ കൊണ്ടു ആത്മാവിനെയും വേറെയായി കൽപ്പിക്കുന്നു.
പ്രത്യക്ഷമപി യദ്ദ്രവ്യന്ദുര്ദര്ശമിതി ഭാഷതേ । വ്യോമാദിനാ സരൂപാദ്യൈരന്യഥാ കല്പിതൈസ്തഥാ ॥ ൧,൨൩൬.
നേരിട്ട് കാണുന്ന വസ്തുവിനെ പോലും കാണാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണെന്ന് പറയുന്നപോലെ, ആകാശം മുതലായ കൽപ്പിതരൂപങ്ങൾ കൊണ്ടു അതിനെ വേറെയായി കൽപ്പിക്കുന്നു.
തഥാ ഹി രജ്ജുരുരഗഃ ശുക്തിഃ കാരജതം യഥാ । മൃഗതൃഷ്ണാപഥായാമ്ഭസ്തൃപ്തിം വിഷ്ണോ തഥാ ജഗത് ॥ ൧,൨൩൬.
കയറ്റു പാമ്പായി കാണുന്നതുപോലും, ചിപ്പി വെള്ളിയായി കാണുന്നതുപോലും, മൃഗതൃഷ്ണയിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലും, വിഷ്ണുവേ, ഈ ലോകവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ഹാഹിഷ്ണോദ്വിജാ കഥി ദ്ഭോഹമിതിദൃ । ഗ്രഹനാശാത്പുനര്ധ്യായന്ബ്രാഹ്മണ്യം മന്യതേ യഥാ ॥ ൧,൨൩൬.
ദ്വിജന്മാരേ, 'ഞാൻ പശുവാണ്' എന്ന് ഒരാൾ പറഞ്ഞ്, തെറ്റിദ്ധാരണ മാറിയപ്പോൾ വീണ്ടും 'ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനാണ്' എന്ന് കരുതുന്നതുപോലെ.
മായാവിഷ്ടസ്തഥാ ജീവോ ദേഹോഹമിതി മന്യതേ । മായാനാശാത്പുനഃ സ്വീയരൂപം ബ്രഹ്മാസ്മി മന്യതേ ॥ ൧,൨൩൬.
അങ്ങനെ തന്നെ, മായയിൽ കുടുങ്ങിയ ജീവൻ 'ഞാൻ ശരീരമാണ്' എന്ന് കരുതുന്നു; മായ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ വീണ്ടും 'ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ്' എന്നതായ തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം തിരിച്ചറിയുന്നു.
ഗ്രഹനാശാദ്യഥാ മാന്യജനോക്രൂരമവേക്ഷതേ । സ്വരൂപദര്ശനാച്ചായം മായാ നാശന്തയാ വിനാ ॥ ൧,൨൩൬.
തെറ്റിദ്ധാരണ മാറിയാൽ ഒരാൾക്ക് ആദരമുള്ളവൻ ക്രൂരനാണെന്ന് കാണുന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം കണ്ടാൽ ഈ മായയും നശിക്കുന്നു.
അനാദിത്വം സമം ദ്വാഭ്യാം സ്വരൂപം തദ്വിലക്ഷണമ് । ഏകഃ സത്യം തഥാ ഭാഗീ വിചാരേണ പരം മൃഷാ ॥ ൧,൨൩൬.
ആദ്യമില്ലായ്മ ഇരുവർക്കും ഒരുപോലെയാണ്, പക്ഷേ അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വേറെയാണ്; ഒന്ന് സത്യമാണു, മറ്റേത് പരിശോധിച്ചാൽ അന്ത്യത്തിൽ അസത്യമാണു.
അജോപി ഹി സകൃത്പ്രേത്യ സംഭവാമ്യാത്മമായയാ । മായേച്ഛയാ ദ്വിധാ സ സ്യാത്പതിഃ പത്നീ സുഖം ജഗത് ॥ ൧,൨൩൬.
ജനനം ഇല്ലാത്തവനാണെങ്കിലും, ഞാൻ എന്റെ മായ കൊണ്ട് ഒരിക്കൽ ജനിക്കുന്നു; മായയുടെ ഇച്ഛയാൽ ഞാൻ ഭർത്താവും ഭാര്യയും സന്തോഷവും ലോകവും ആയി ഇരട്ടയാകുന്നു.
അഷ്ടാവിംശതിഭേദൈസ്തു ത്രൈഗുണ്യം വിദ്യതേ പൃഥക് । ചതുരശീതിര്ലക്ഷ്യന്തേ നരനാര്യാകൃതീനി ച ॥ ൧,൨൩൬.
എണ്ണൂറിരുപത്തിയെട്ട് വ്യത്യാസങ്ങളിലൂടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ വേറെയായി അറിയപ്പെടുന്നു; നാല്പത്തി നാലായിരം പുരുഷനും സ്ത്രീയും ഉള്ള രൂപങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു.
ഏഷുവിശ്വം പ്രഭവതി ഖണ്ഡജം മായയാ യഥാ । ആദാവന്തേ ച സന്ത്യേതേ നാമരൂപക്രിയാദയഃ ॥ ൧,൨൩൬.
ഇവയിൽ, മായയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ, ഈ സർവ്വവിശ്വവും വിഭജിച്ച നിലയിൽ ഉദിക്കുന്നു. ആദിയിൽക്കും അവസാനത്തിലും ഈ നാമം, രൂപം, പ്രവൃത്തി മുതലായവ നിലനിൽക്കുന്നു.
സത്താവകല്പനം കാലേ ന സന്തി പരമാര്ഥതഃ । യഥാ രഥാദയഃ സ്വപ്നേ സന്തോ നൈവ ച സത്യതഃ ॥ ൧,൨൩൬.
കാലത്തിൽ കാണുന്ന സത്ത്വം എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതാണ്; സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന രഥം മുതലായവ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ലാത്തതുപോലെയാണ്.
തഥാ ജാഗ്രദവസ്ഥായാം ഭൂതാനി ന തു സന്നിധൌ । ദ്വൈരൂപ്യം മായയാ യാതി ജാഗ്രത്സ്വപ്നപദജ്ഞ (ക്ഷ) യോഃ ॥ ൧,൨൩൬.
അങ്ങനെ തന്നെ ജാഗ്രതാവസ്ഥയിലും ഭൂതങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ല; ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും തമ്മിൽ ഇരട്ടത്വം മായയാൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏവമേതത്പരം ബ്രഹ്മ സ്വപ്നജാഗ്രത്പദദ്വയേ । സുഷുപ്തമചലം രൂപമദ്വയം പദമുച്യതേ ॥ ൧,൨൩൬.
ഇങ്ങനെ, ആ പരബ്രഹ്മം സ്വപ്നവും ജാഗ്രതയും എന്ന ഇരട്ടാവസ്ഥയിലും, സുഷുപ്തി എന്ന അചഞ്ചലമായ, അദ്വൈതമായ അവസ്ഥയായി അറിയപ്പെടുന്നു.
മായാവിചാരസിദ്ധൈവ വിചാരേണ വിലീയതേ । ആപാതരഹിതാ സാപി കല്പനാ കാലവര്തിനീ ॥ ൧,൨൩൬.
മായയെ വിവേചനത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അതു തന്നെ വിവേചനത്തിലൂടെ ലയിക്കുന്നു; അതും അതിന്റെ ഉള്ളടക്കമില്ലാത്ത ഒരു ഭാവന മാത്രമാണ്, കാലത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന.
ഏവം തസ്യാ (ദാത്യാ) ത്മനാദിത്യം സിദ്ധമേകസ്യ സത്യജാ । സതോസ്തിത്വം വസാതിത്വാദസ്തിത്വാസത്യതാം തതഃ ॥ ൧,൨൩൬.
ഇങ്ങനെ, ആ ഒരുവന്റെ ആത്മാവിനാൽ, ഏകസത്യത്തിന്റെ സത്ത്വം ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു; സത്യം നിലനിൽക്കുന്നിടത്ത് അസത്യം ഇല്ലാതാവുന്നു, അതിനാൽ അസത്യം യാഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ല.