മനസ്തന്മയതാം യാതി സമാധിസ്ഥഃ സ കീര്തിതഃ । ചിത്തസ്യ സ്ഥിരതാ ഭ്രാന്തിര്ദൈര്മനസ്യം പ്രമാദതാ ॥ ൧,൨൩൫.
മനസ്സ് ആ കാര്യത്തിൽ മുഴുകുമ്പോൾ, ആൾ സമാധിയിൽ ആണെന്ന് പറയുന്നു. മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരത, ആശയക്കുഴപ്പം, നിരാശ, അശ്രദ്ധ — ഇവ മനസ്സിന്റെ നിലകളാണ്.
യോഗിനാം കഥിതാ ദോഷാ യോഗവിഘ്നപ്രവര്തകാഃ । സ്ഥിത്യര്ഥം മനസഃ സര്വം സ്ഥൂലരൂപം വിചിന്തയേത് ॥ ൧,൨൩൫.
യോഗികൾക്കുള്ള ദോഷങ്ങൾ യോഗത്തിനുള്ള തടസ്സങ്ങളാണ്. മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്കായി എല്ലാം ദൃശ്യമായ രൂപങ്ങൾ മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കണം.
തദ്വ്രതം നിശ്ചലീഭൂതം സൂയ്യസ്ഥം സ്ഥിരതാം വ്രജേത് । ന വിനാ പരമാത്മാനം കിഞ്ചിജ്ജഗതി വിദ്യതേ ॥ ൧,൨൩൫.
ആ വ്രതം അചഞ്ചലമായി സൂര്യനിൽ സ്ഥിരതയെത്തുമ്പോൾ, അതിന് സ്ഥിരത ലഭിക്കും. പരമാത്മാവിനെ ഒഴികെ ലോകത്ത് ഒന്നും ഇല്ല.
വിശ്വരൂപം തമേവൈകമിതി ജ്ഞാത്വാ വിമുഞ്ചതി । ഓങ്കാരം പരമം ബ്രഹ്മ ധ്യായേദബ്ജസ്ഥിതം വിഭുമ് ॥ ൧,൨൩൫.
ഈ ലോകം മുഴുവൻ അവനാണ് എന്നറിഞ്ഞാൽ, ആൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഓം എന്ന പരമ ബ്രഹ്മാവിനെ, കമലത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന സർവ്വവ്യാപിയെയായി ധ്യാനിക്കണം.
ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞരഹിതം ജപേന്മാത്രാത്രയാന്വിതമ് । ഹൃദി സഞ്ചിന്തയേത്പൂര്വം പ്രധാനം തസ്യ ചോപരി ॥ ൧,൨൩൫.
ക്ഷേത്രവും അതിന്റെ അറിവും ഇല്ലാത്ത, മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളോടുകൂടിയ ഓം ജപിക്കണം. ആദ്യം ഹൃദയത്തിൽ പ്രധാനതത്ത്വം ചിന്തിക്കണം, അതിനുമുകളിൽ.
തമോ രജസ്തഥാ സത്ത്വം മണ്ഡലത്രിതയം ക്രമാത് । കൃഷ്ണരക്തസിതം തസ്മിന്പുരുഷം ജീവസംജ്ഞിതമ് ॥ ൧,൨൩൫.
അന്ധകാരം, രാഗം, സത്വം — ഈ മൂന്നു വട്ടങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, വെള്ള നിറങ്ങളിലാണ്. അവയ്ക്കുള്ളിൽ ജീവാത്മാവെന്ന പേരിലുള്ള പുരുഷൻ ഉണ്ടാകുന്നു.
തസ്യോപരി ഗുണൈശ്വര്യമഷ്ടപത്രം സരോരുഹമ് । ജ്ഞാനം തു കര്ണികാ തത്ര വിജ്ഞാനം കേസരാഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൧,൨൩൫.
അതിനുമുകളിൽ ഗുണങ്ങളുടെ ഉത്തമത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്ന എട്ടു ദളങ്ങളുള്ള കമലം. അവിടെ അറിവാണ് മധ്യഭാഗം, വിവേകമാണ് പൂവിന്റെ നാരുകൾ.
വൈരാഗ്യനാലം തത്കന്ദോ വൈഷ്ണവോ ധര്മ ഉത്തമഃ । കര്ണികായാം സ്ഥിതം തത്ര ജീവവന്നിശ്ചലം വിഭു ॥ ൧,൨൩൫.
വൈരാഗ്യം ആ കമലത്തിന്റെ തണ്ടാണ്, അതിന്റെ വേരാണ് ഉത്തമമായ വൈഷ്ണവധർമ്മം. അവിടെ മധ്യഭാഗത്ത്, ജീവൻപോലെ അചഞ്ചലമായി സർവ്വവ്യാപിയായവൻ വസിക്കുന്നു.
ധ്യായേദുരസി സംയുക്തമോങ്കാരം മുക്തിസാധകമ് । ധ്യായന്യദി ത്യജേത്പ്രാണാന്യാതി ബ്രഹ്മ സ്വസന്നിധിമ് ॥ ൧,൨൩൫.
ഹൃദയത്തിൽ ഒന്നായി ചേർന്ന ഓം ധ്യാനിക്കണം, അത് മോക്ഷത്തിന് വഴിയൊരുക്കും. ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ ജീവൻ വിട്ടാൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്വന്തം സന്നിധിയിൽ എത്തും.
ഹരിം സംസ്ഥാപ്യ ദേഹാബ്ജേ ധ്യായന്യോ ഗീ ച ഭക്തിഭാക് । ആത്മാനമാത്മനാ കേചിത്പശ്യന്തി ധ്യാനചക്ഷുഷഃ ॥ ൧,൨൩൫.
ദേഹത്തിലെ കമലത്തിൽ ഹരിയെ സ്ഥാപിച്ച്, യോഗി ഭക്തിയോടെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ചിലർ ആത്മാവിനെ ആത്മാവിലൂടെ ധ്യാനദൃഷ്ടിയാൽ കാണുന്നു.
സാംഖ്യബുദ്ധ്യാ തഥൈവാന്യേ യോഗേനാന്യേ തു യോഗിനഃ । ബ്രഹ്മപ്രകാശകം ജ്ഞാനം ഭവബന്ധവിഭേദനമ് ॥ ൧,൨൩൫.
ചിലർ സാംഖ്യബുദ്ധിയാൽ, മറ്റു യോഗികൾ യോഗത്തിലൂടെ; ബ്രഹ്മാവിനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ജ്ഞാനം ഭവബന്ധനം നശിപ്പിക്കുന്നു.
തത്രൈകചിത്തതായോഗോ മുക്തിദോ നാത്ര സംശയഃ । ജിതേന്ദ്രിയാത്മകരണോ ജ്ഞാനദൃപ്തോ ഹി യോ ഭവേത് ॥ ൧,൨൩൫.
അവിടെ ഏകാഗ്രതയുള്ള യോഗം മോക്ഷം നൽകുന്നു — ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ജയിച്ച്, ജ്ഞാനത്തിൽ ലയിച്ചവൻ അങ്ങനെ ആകുന്നു.
സ മുക്തഃ കഥ്യതേ യോഗീ പരമാത്മന്യവസ്ഥിതഃ । ആസനസ്ഥാനവിധയോ ന യോഗസ്യ പ്രസാധകാഃ ॥ ൧,൨൩൫.
പരമാത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ യോഗിയെയാണ് മോചിതൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ഇരിപ്പിടം മുതലായ രീതികൾ യോഗത്തിനുള്ള മാർഗ്ഗമല്ല.
വിലമ്ബജനകാഃ സര്വേ വിസ്തരാഃ പരികീര്തിതാഃ । ശിശുപാലഃ സിദ്ധിമാപ സ്മരണാഭ്യാസഗൌരവാത് ॥ ൧,൨൩൫.
വ്യക്തമായ എല്ലാ പ്രക്രിയകളും വൈകിപ്പിക്കുന്നവയാണെന്ന് പറയുന്നു. ശിശുപാലൻ ഓർമ്മയുടെ അഭ്യാസത്തിലെ ഗുരുതരത്വം കൊണ്ടാണ് സിദ്ധി നേടിയത്.
യോഗാഭ്യാസം പ്രകുര്വന്തഃ പസ്യന്ത്യാത്മാനമാത്മനാ । സര്വഭൂതേഷു കാരുണ്യം വിദ്വേഷം വിഷയേഷു ച ॥ ൧,൨൩൫.
യോഗാഭ്യാസം ചെയ്യുന്നവർ ആത്മാവിനെ ആത്മാവിലൂടെ കാണുന്നു. അവർ എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണയും, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വിരക്തിയും പുലർത്തുന്നു.
ഗുപ്തശിശ്രോദരാദിശ്ച കുര്വന്യോഗീ വിമുച്യതേ । ഇന്ദ്രിയൈരിന്ദ്രിയാര്ഥാംസ്തു ന ജാനാതി നരോ യദാ ॥ ൧,൨൩൫.
ഗുഹകളും ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ഇടങ്ങളിലുമാണ് യോഗി അഭ്യാസം ചെയ്യുന്നത്, അങ്ങനെ മോചനം നേടുന്നു. ഒരാൾക്ക് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വഴി ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അറിയാൻ കഴിയാതിരുന്നാൽ.
കാഷ്ഠവദ്ബ്രഹ്മസംലീനോ യോഗീ മുക്തസ്തദാ ഭവേത് । സര്വവര്ണാഃ ശ്രിയഃ സര്വാഃ കൃത്വാ പാപാനി ഭസ്മസാത് ॥ ൧,൨൩൫.
കട്ടവരിപോലെ ബ്രഹ്മാവിൽ ലയിച്ചാൽ, അപ്പോൾ യോഗിക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കും. എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും, എല്ലാ സമ്പത്തും, പാപങ്ങൾ എല്ലാം ചാരമാക്കുന്നു.
ധ്യാനാഗ്നിനാ ച മേധാവീ ലഭതേ പരമാം ഗതിമ് । മന്ഥനാദ്ദൃശ്യതേ ഹ്യഗ്നിസ്തദ്വദ്ധ്യാനേന വൈ ഹരിഃ ॥ ൧,൨൩൫.
ധ്യാനത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ ജ്ഞാനി പരമഗതിയെ നേടുന്നു. ചുരണ്ടലിലൂടെ അഗ്നി ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ധ്യാനത്തിലൂടെ ഹരിയും വെളിപ്പെടുന്നു.
ബ്രഹ്മാത്മനോര്യദൈകത്വം സ യോഗശ്ചോത്തമോത്തമഃ । ബാഹ്യരൂപൈര്ന മുക്തിസ്തു ചാന്തസ്ഥൈഃ സ്യാദ്യമാദിഭിഃ ॥ ൧,൨൩൫.
ബ്രഹ്മവും ആത്മാവും ഒന്നാണെന്നുള്ള അനുഭവം ഏറ്റവും ഉന്നതമായ യോഗമാണ്. പുറത്തുള്ള രൂപങ്ങളാലോ, ഉള്ളിലായുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളാലോ മോക്ഷം ലഭിക്കില്ല.
സാങ്ഖ്യജ്ഞാനേന യോഗേന വേദാന്തശ്രവണേന ച । പ്രത്യക്ഷതാത്മനോ യാ ഹി സാ മുക്തിരഭിധീയതേ । അനാത്മന്യാത്മരൂപത്വമസതഃ സത്സ്വരൂപതാ ॥ ൧,൨൩൫.
സാംഖ്യജ്ഞാനം, യോഗം, വേദാന്തം കേൾക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ നേരിട്ട് ആത്മാവിനെ അറിയുന്നതാണ് മോക്ഷം എന്ന് പറയുന്നു. ആത്മാവല്ലാത്തതിൽ ആത്മാവിനെ കാണുകയും, അസത്യത്തിൽ സത്യം തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് മോക്ഷം.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൨൩൬ ശ്രീഭഗവാനുവാച । ആത്മജ്ഞാനം പ്രവക്ഷ്യാമി ശൃണു നാരദ തത്ത്വതഃ । അദ്വൈതം സാങ്ഖ്യമിത്യാഹുര്യോഗസ്തത്രൈകചിത്തതാ ॥ ൧,൨൩൬.
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നാരായണ, ഞാൻ നിന്നോട് ആത്മജ്ഞാനം വിശദമായി പറയും, ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കു. അദ്വൈതമാണ് സാംഖ്യം എന്ന് പറയുന്നു; അതിൽ മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രതയാണ് യോഗം.
അദ്വൈതയോഗസമ്പന്നാസ്തേ മുച്യന്തേഽതിബന്ധനാത് । അതീതാരബ്ധമാഗാമി കര്മ നശ്യതി ബോധതഃ ॥ ൧,൨൩൬.
അദ്വൈതയോഗം നേടിയവർ ഏറ്റവും കെട്ടിപ്പിടിച്ച ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും. കഴിഞ്ഞതും ഇപ്പോഴുള്ളതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ കർമ്മങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ നശിക്കും.
സദ്വിചാരകുഠാരേണ ച്ഛിന്നസംസാരപാദപഃ । ജ്ഞാനവൈരാഗ്യതീര്ഥേന ലഭതേ വൈഷ്ണവം പദമ് ॥ ൧,൨൩൬.
സത്യം അന്വേഷിക്കുന്ന കുരിശുകൊണ്ട് സംസാരമെന്ന വൃക്ഷം വെട്ടി കളയാം; ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും എന്ന തീർത്ഥജലത്തിൽ കഴുകി വിഷ്ണുപദം നേടാം.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തം ച മായാ ത്രിപുരമുച്യതേ । അത്രൈവാന്തര്ഗതം സര്വം ശാശ്വതേ നാദ്വയേ പദേ ॥ ൧,൨൩൬.
ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ മായയുടെ മൂന്നു നഗരങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നു. ഇതിൽ എല്ലാം ശാശ്വതമായ അദ്വൈതപദത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നാമരൂപക്രിയാഹീനം സര്വം തത്പരമം പദമ് । ജഗത്കൃത്വേശ്വരോഽനന്തം സ്വയമത്ര പ്രവിഷ്ടവാന് ॥ ൧,൨൩൬.
പേരു, രൂപം, പ്രവർത്തി എന്നിവ ഇല്ലാത്തതാണ് പരമപദം. ലോകം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം അനന്തനായ ഈശ്വരൻ സ്വയം അതിൽ പ്രവേശിച്ചു.
വേദാഹമേതം പുരുഷം ചിദ്രൂപം തമസഃ പരമ് । സോഽഹമസ്മീതി മോക്ഷായ നാന്യഃ പന്ഥാ വിമുക്തയേ ॥ ൧,൨൩൬.
ചൈതന്യസ്വരൂപനും അന്ധകാരത്തിന് അതീതനുമായ ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ അറിയുന്നു. 'ഞാൻ അവനാണ്' എന്ന് നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; മോചനം നേടാൻ മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല.
ശ്രവണം മനനം ധ്യാനം ജ്ഞാനാനാം ചൈവ സാധനമ് । യജ്ഞദാനതപസ്തീര്ഥവേദൈര്മുക്തിര്ന ലഭ്യതേ ॥ ൧,൨൩൬.
കേൾവിയും, ചിന്തയും, ധ്യാനവും, ജ്ഞാനസാധനങ്ങളും മുഖേനയാണ് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നത്; യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സ്, തീർത്ഥയാത്ര, വേദങ്ങൾ എന്നിവയാൽ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിയില്ല.
ത്യാഗേന കേനചിദ്ധ്യാനപൂജാകര്മാദിഭിര്യഥാ । ദ്വിവിധം വേദവചനം കുരു കര്മ ത്യജേതി ച ॥ ൧,൨൩൬.
എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ധ്യാനം, പൂജ, കർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയാലോ മോക്ഷം നേടാം എന്ന് വേദം രണ്ട് രീതിയിൽ പറയുന്നു: 'കർമ്മം ചെയ്യുക' എന്നും 'കർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുക' എന്നും.
യജ്ഞാദയോ വിമുക്താനാം നിഷ്കാമാനാം വിമുക്തയേ । അന്തഃ കരണശുദ്ധ്യര്ഥമൂചുരേവാത്ര കേചന ॥ ൧,൨൩൬.
മുക്തരും ആഗ്രഹരഹിതരുമായവർക്ക് യജ്ഞാദികൾ അകത്തെ മനസ്സു ശുദ്ധീകരിക്കാനാണ് വേണ്ടതെന്ന് ചിലർ പറയുന്നു.
ഏകേന ജന്മനാ ജ്ഞാനന്മുക്തിര്ന ദ്വൈതഭാവിനാമ് । യോഗഭ്രഷ്ടാഃ കുയോഗാശ്ച വിപ്രാ യോഗികുലോദ്ഭവാഃ ॥ ൧,൨൩൬.
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഒരൊറ്റ ജന്മത്തിൽ തന്നെ മോക്ഷം നേടാം; പക്ഷേ, ദ്വൈതമായി കാണുന്നവർക്ക് അതില്ല. യോഗത്തിൽ നിന്ന് വീണവർ, തെറ്റായ യോഗം ചെയ്യുന്നവർ, യോഗികുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച ദ്വിജന്മാർക്കും അതുപോലെയാണ്.