മമേതി മൂലം ദുഃ ഖസ്യ ന മമേതി നിവര്തനമ് । ദത്താത്രേയോ ഹ്യലര്കായ ഇമമാഹ മഹാമതിഃ ॥ ൧,൨൨൬.
‘എനിക്ക്’ എന്ന ഭാവമാണ് ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലകാരണമായത്; അതിന്റെ അവസാനമാണ് ‘എനിക്ക്’ എന്ന ഭാവം ഇല്ലാതാകുന്നത്. മഹാമുനിയായ ദത്താത്രേയൻ അലയർക്കിന് ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചു.
അഹമിത്യങ്കുരോത്പന്നോ മമേതി സ്കന്ധവാന്മഹാന് । ഗൃഹക്ഷേത്രാണി ശാഖാശ്ച യത്ര ദാരാഭിപല്ലവഃ ॥ ൧,൨൨൬.
‘ഞാൻ’ എന്ന ഭാവം ഒരു മുളപോലെ ഉദയം ചെയ്യുന്നു; അതിൽ നിന്ന് ‘എനിക്ക്’ എന്നത് വലിയ കുരുമുലയായി വളരുന്നു. വീടുകളും വയലുകളും അതിന്റെ ശാഖകളാണ്, ഭാര്യകൾ അതിന്റെ ഇളം ഇലകളാണ്.
ധനധാന്യേ മഹാപത്രേ പാപമൂലോഽതിദുര്ഗമഃ । വിധിവത്സുഖശാന്ത്യര്ഥം ജാതോഽജ്ഞാനമഹാതരുഃ ॥ ൧,൨൨൬.
സമ്പത്തും ധാന്യവും അതിന്റെ വലിയ പാത്രങ്ങളാണ്; പാപത്തിൽ പിറന്നതായതിനാൽ അതിനെ കടക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. സുഖത്തിനും സമാധാനത്തിനും വിധിയനുസരിച്ച് അജ്ഞാനത്തിന്റെ വലിയ വൃക്ഷം പിറക്കുന്നു.
ഛിന്നോ വിദ്യാകുഠാരേണ തേ ഗതാ ലയമീശ്വരേ । പ്രാപ്യ ബ്രഹ്മരസം പീതം നീരജസ്കമകണ്ടകമ് ॥ ൧,൨൨൬.
വിദ്യ എന്ന കത്തിയാൽ വെട്ടിയാൽ അതിന്റെ ശാഖകൾ എല്ലാം പരമേശ്വരനിൽ ലയിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സാരം ലഭിച്ചവൻ അതിനെ ആസ്വദിക്കുന്നു, അഴുക്കും മുള്ളുകളും ഇല്ലാതെ.
പ്രാപ്നുവന്തി പരാഃ പ്രാജ്ഞാഃ സുഖനിര്വൃതിമേവ ച । മൂര്തേന്ദ്രിയലയം നൂനം ന ത്വം രാജന്ന ചാപ്യഹമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഇങ്ങനെ അനുഭവിച്ച ജ്ഞാനികൾ പരമസുഖവും ആനന്ദവും നേടുന്നു; എന്നാൽ രാജാവേ, നീയും ഞാനും ഇതുവരെ ശരീരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ലയിപ്പിച്ചിട്ടില്ല.
ന തന്മാത്രാദികം വാചാ നൈവാന്തഃ കരണം തഥാ । കം വാ പശ്യസി രാജേന്ദ്ര പ്രധാനമിദമാവയോഃ ॥ ൧,൨൨൬.
സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളെയും അകക്കരണമെന്നതെയും വാക്കുകൾ കൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല; രാജാധിരാജാ, നമ്മളിൽ പ്രധാനമായത് എന്താണെന്ന് നീ കാണുന്നു?
മൃതഃ പരേഽഹ്നി ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സംജാതോഽയം ഗുണാത്മകഃ । ഏകത്വേഽപി പൃഥഗ്ഭാവസ്തഥാ ക്ഷേത്രാത്മനോ നൃപ ॥ ൧,൨൨൬.
ക്ഷേത്രജ്ഞൻ മരിച്ചാൽ, ഗുണങ്ങളോടെ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു; ഒന്നായിട്ടും, ക്ഷേത്രവും ആത്മാവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസം ഉണ്ട്, രാജാവേ.
ജ്ഞാനപൂര്വവിയോഗോഽസൌ ജ്ഞാനേ നഷ്ടേ ച യോഗിനഃ । സാ മുക്തിര്ബ്രഹ്മണാ ചൈക്യ മനൈക്യം പ്രാകൃതൈര്ഗുണൈഃ ॥ ൧,൨൨൬.
ജ്ഞാനത്തോടെ വേർപാട് സംഭവിച്ചാൽ, ആ ജ്ഞാനം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ യോഗിക്ക് മോക്ഷം, ബ്രഹ്മണുമായി ഐക്യം, മനസ്സും പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുമായി ഏകത്വം ലഭിക്കുന്നു.
തദ്ഗൃഹം യത്ര വസതി തദ്ഭോജ്യം യേന ജീവതി । യന്മുക്തയേ തദേവോക്തം ജ്ഞാനാജ്ഞാനേ ന ചാന്യഥാ ॥ ൧,൨൨൬.
വസിക്കുന്ന വീട്, ജീവിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന അന്നം, മോക്ഷം നേടാൻ സഹായിക്കുന്നതെല്ലാം — ഇവയെല്ലാം ജ്ഞാനത്താലും അജ്ഞാനത്താലുമാണ്, മറ്റെന്തിനാലും അല്ല.
ഉപഭോഗേന പുണ്യാനാ മപുണ്യാനാഞ്ച പാര്ഥിവ । കര്തവ്യാനാഞ്ച നിത്യാനാം ക്ഷയന്ത്വകരണാത്തഥാ ॥ ൧,൨൨൬.
ഉപഭോഗം മൂലം പുണ്യവും പാപവും, ചെയ്യേണ്ട നിത്യകർമ്മങ്ങളും, രാജാവേ, ചെയ്യാതിരുന്നതുകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു.
അഹിംസാ സത്യമസ്തേയം ബ്രഹ്മചര്യാപരിഗ്രഹൌ । യമാഃ പഞ്ചാഥ നിയമാഃ ശൌചം ദ്വിവിധമീരിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
അഹിംസ, സത്യം, പരധനമോഷം ചെയ്യാതിരിക്കുക, ബ്രഹ്മചര്യം, സ്വത്തുവശമാക്കാതിരിക്കുക — ഇവയാണ് അഞ്ചു യമങ്ങൾ; പിന്നെ നിയമങ്ങൾ: ശുദ്ധി രണ്ടുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
സന്തോഷസ്തപസാ ശാന്തിര്വാസുദേവാര്ചനം ദമഃ । ആസന പദ്മകാദ്യുക്തം പ്രാണായാമോ മരുജ്ജയഃ ॥ ൧,൨൨൬.
സന്തോഷം, തപസ്സ്, ശാന്തി, വാസുദേവനെ ആരാധിക്കുക, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുക; പദ്മാസനം പോലുള്ള യോഗാസനങ്ങൾ; ശ്വാസനിയന്ത്രണം, അതായത് വായുവിനെ കീഴടക്കൽ.
പ്രത്യേകം ത്രിവിധഃ സോഽപി പൂരകുമ്ഭകരേചകൈഃ । ലഘുര്യോ ദശമാത്രസ്തു ദ്വിഗുണഃ സ തു മധ്യമഃ ॥ ൧,൨൨൬.
ഇവയിൽ ഓരോന്നും മൂന്നു വിധമാണ് — ശ്വാസം ഉൾക്കൊള്ളൽ, പിടിച്ചിരുത്തൽ, പുറത്തുവിടൽ. ഏറ്റവും ലഘുവായത് പത്ത് എണ്ണത്തോളം, മധ്യമായത് അതിന്റെ ഇരട്ടിയാണ്.
ത്രിഗുണാഭിസ്തു മാത്രാഭിരുത്തമഃ സ ഉദാഹൃതഃ । ജപധ്യാനയുതൌ ഗര്ഭോ വിപരീതസ്ത്വര്ഭകഃ ॥ ൧,൨൨൬.
അതിനേക്കാൾ മൂന്നു മടങ്ങ് ആയതിനെ ഉത്തമം എന്ന് പറയുന്നു; ജപവും ധ്യാനവും ചേർന്നാൽ ഗർഭാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു, അതിന്റെ വിപരീതം ശിശുവിനെയാണ് വിളിക്കുന്നത്.
പ്രഥമേ നജയേത്സ്വപ്നം മധ്യമേന ച വേപഥുമ് । വിപാകം ഹി തൃതീയേന ജാതാന്ദോഷാസ്ത്വനുക്രമാത് ॥ ൧,൨൨൬.
ആദ്യഘട്ടത്തില് സ്വപ്നം കാണരുത്; രണ്ടാം ഘട്ടത്തില് ശരീരത്തില് വിറയല് ഉണ്ടാകരുത്. മൂന്നാം ഘട്ടത്തില് ഫലങ്ങള് കാണാം, പിന്നെ പിഴവുകളും ക്രമമായി വരും.
ആസനസ്ഥന്തുയുഞ്ജീത കൃത്വാ ച പ്രണവം ഹൃദീ । പാര്ഷ്ണിഭ്യാം ലിങ്ഗവൃഷണൌ സ്പര്ശന്നകാഗ്രമാനസഃ ॥ ൧,൨൨൬.
ആസനത്തില് ഇരുന്ന്, ഹൃദയത്തില് പ്രണവം ധ്യാനിച്ച്, കാല്തുടകള് കൊണ്ട് ലിംഗവും വൃശണങ്ങളും സ്പര്ശിച്ച്, മനസ്സ് മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തില് കേന്ദ്രീകരിച്ച് യോഗം ചെയ്യണം.
രജസാ തമസോ വൃത്തിം സത്ത്വേന രജസസ്തഥാ । നിരുധ്യ നിശ്ചലോ ഭൂത്വാ സ്ഥിതോ യുഞ്ജീത യോഗവിത് ॥ ൧,൨൨൬.
രജസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി സത്ത്വം കൊണ്ട്, തമസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി രജസ്സുകൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച്, അചഞ്ചലനായി, സ്ഥിരതയോടെ യോഗം അറിയുന്നവന് യോഗം ചെയ്യണം.
ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യഃ പ്രാണാദീനമ്ന ഏവ ച । നിഗൃഹ്യ സമവായേന പ്രത്യാഹാര മുപക്രമേത് ॥ ൧,൨൨൬.
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അവയുടെ വിഷയങ്ങളില് നിന്ന്, പ്രാണാദികളെപ്പോലും സമതയോടെ നിയന്ത്രിച്ച്, പ്രത്യാഹാരം ആരംഭിക്കണം.
പ്രാണായാമാ ദശാഷ്ടൌ ച ധാരണാ സാ വിധീയതേ । ദ്വേ ധാരണേ സ്മൃതോ യോഗോ യോഗിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ ॥ ൧,൨൨൬.
പത്ത് എട്ടു പ്രാണായാമങ്ങളും ധാരണയും നിര്ദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; സത്യത്തെ കാണുന്ന യോഗികള് രണ്ടുതരം ധാരണയെ യോഗം എന്നു പറയുന്നു.
പ്രാങ്നാഡ്യാം ഹൃദയേ ചാത്ര തൃതീയാ ച തഥോരസി । കണ്ഠേ മുഖേ നാ സികാഗ്രേ നേത്രേ ഭ്രൂമധ്യമൂര്ധസു ॥ ൧,൨൨൬.
കിഴക്കേ നാഡിയില്, ഹൃദയത്തില്, മൂന്നാമതായി നെഞ്ചില്, കഴുത്തില്, വായില്, മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തില്, കണ്ണുകളില്, കണ്പിറകില്, തലയുടെ മുകളിലൊക്കെ ധാരണ ചെയ്യണം.
കിഞ്ചിത്തസ്മാത്പരസ്മിംശ്ച ധാരണാ ദശധാ സ്മൃതാ । ദശൈതാ ധാരണാഃ പ്രാപ്യ പ്രാപ്നോത്യക്ഷരരൂപതാമ് ॥ ൧,൨൨൬.
അതിന്റെ കുറച്ചു മുകളിലും പിന്നെയും പത്ത് വിധത്തിലുള്ള ധാരണകള് ഉണ്ട്. ഈ പത്ത് ധാരണകള് നേടിയാല് അക്ഷരമായ രൂപം ലഭിക്കും.
യഥാഗ്നിരഗ്നൌ സംക്ഷിപ്തസ്തഥാത്മാ പരമാത്മനി । ബ്രഹ്മരൂപം മഹാപുണ്യമോമിത്യേകാക്ഷരം ജപേത് ॥ ൧,൨൨൬.
എങ്ങിനെ അഗ്നി അഗ്നിയില് ചേര്ന്നതുപോലെ ആത്മാവ് പരമാത്മാവില് ലയിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ മഹാപുണ്യമായ ഒമ്കാരം ഒരക്ഷരം ജപിക്കണം.
അകാരശ്ച തഥോകാരോ മകാരശ്ചാക്ഷരത്രയമ് । ഏതാസ്തിസ്ത്രസ്തതോ മാത്രാഃ സത്ത്വരാജസതാമസാഃ ॥ ൧,൨൨൬.
'അ', 'ഉ', 'മ' എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങള്; ഈ മൂന്നു അളവുകള് സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നിങ്ങനെയാണ്.
നിര്ഗുണാ യോഗിഗമ്യാദ്യാര്ധമാത്രാ പരാ സ്ഥിതാ । ഗാന്ധാരീതി ച വിജ്ഞേയാ ഗാന്ധാരസ്വരസംശ്രയാ । ഇത്യേതദക്ഷരം ബ്രഹ്മ പരമോങ്കാരസംജ്ഞിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഗുണങ്ങളില്ലാത്ത, യോഗികള്ക്ക് ലഭ്യമാകുന്ന, അര്ധമാത്രയാണ് പരമാവധി നിലകൊള്ളുന്നത്; അതിനെ ഗാന്ധാരമെന്നു വിളിക്കുന്നു, ഗാന്ധാരസ്വരത്തില് അധിഷ്ഠിതം; ഈ അക്ഷരം ബ്രഹ്മമാണ്, പരമമായ ഒം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിഃ സ്ഥൂലദേഹവിവര്ജിതമ് । അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിര്ജരാമരണവര്ജിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, സ്ഥൂലശരീരമില്ലാത്തത്; ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, വൃദ്ധിയും മരണവും ഇല്ലാത്തത്.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിഃ പൃഥിവ്യാ മലവര്ജിതമ് । അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിര്വായ്വാകാശവിവര്ജിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, ഭൂമിയുടെ മലിനതിയില്ലാത്തത്; ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, വായുവും ആകാശവും ഇല്ലാത്തത്.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിഃ സൂക്ഷ്മദേഹവിവര്ജിതമ് । അഹം ബ്രഹ്മപരം ജ്യോതിഃ സ്ഥാനാസ്ഥാനവിവര്ജിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, സൂക്ഷ്മശരീരമില്ലാത്തത്; ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, സ്ഥലം-അസ്ഥലം ഇല്ലാത്തത്.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിര്ഗന്ധമാത്രവിവര്ജിതമ് । അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിഃ ശ്രോത്രത്വക്പരിവര്ജിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, ഗന്ധം മാത്രം ഇല്ലാത്തത്; ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, ശ്രവണവും സ്പര്ശവും ഇല്ലാത്തത്.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിര്ജിഹ്വാഘ്രാണവിവര്ജിതമ് । അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിഃ പ്രാണാപാനവിവര്ജിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, നാവും മൂക്കും ഇല്ലാത്തത്; ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, പ്രാണനും അപാനവും ഇല്ലാത്തത്.
അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിര്വ്യാനോദാനവിവര്ജിതമ് । അഹം ബ്രഹ്മ പരം ജ്യോതിരജ്ഞാനപരിവര്ജിതമ് ॥ ൧,൨൨൬.
ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, വ്യാനവും ഉദാനവും ഇല്ലാത്തത്; ഞാന് ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, അജ്ഞാനവും ഇല്ലാത്തത്.