അഹോരാത്രസ്യ യഃ സന്ധിഃ സാ സന്ധ്യാ ഭവതീതി ഹ । ദ്വിനാഡികാ ഭവേത്സന്ധ്യാ യാവദ്ഭവതി ദര്ശനമ് ॥ ൧,൨൧൩.
പകലും രാത്രിയും തമ്മിലുള്ള സംഗമം സന്ധ്യ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. സൂര്യൻ കാണപ്പെടുന്നതുവരെ രണ്ട് നാളികേരം സമയമാണ് സന്ധ്യയ്ക്ക്.
ഗന്ധ്യാകര്മാവസാനേ തു സ്വയം ഹോമോ വിധീയതേ । സ്വയം ഹോമഫലം യത്തു തദന്യേന ന ജായതേ ॥ ൧,൨൧൩.
സന്ധ്യാകർമ്മം കഴിഞ്ഞ് ഹോമം സ്വയം ചെയ്യണം. സ്വയം ചെയ്ത ഹോമത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഫലം മറ്റൊരാൾ ചെയ്താൽ ലഭിക്കില്ല.
ഋത്വിക്പുത്രോ ഗുരുര്ഭ്രാതാ ഭാഗിനേയോഽഥ വിട്പതിഃ । ഏഭിരേവ ഹുതം യത്തു തദ്ധുതം സ്വയമേവ ഹി ॥ ൧,൨൧൩.
ഋത്വിക്, മകൻ, ഗുരു, സഹോദരൻ, സഹോദരിയുടെ മകൻ, കുടുംബപ്രമുഖൻ — ഇവർ ഹോമം ചെയ്താൽ, അത് സ്വയം ചെയ്തതുപോലെയാണ്.
ബ്രഹ്മാ വൈ ഗാര്ഹപത്യാഗ്നിര്ദക്ഷിണാഗ്നിസ്ത്രിലോചനഃ । വിഷ്ണുരാഹവനീയാഗ്നിഃ കുമാരഃ സത്യ ഉച്യതേ ॥ ൧,൨൧൩.
ബ്രഹ്മാവ് ഗാർഹപത്യാഗ്നിയാണ്, ദക്ഷിണാഗ്നി ത്രിലോചനനാണ്, വിഷ്ണു ആഹവനീയാഗ്നിയാണ്, കുമാരൻ സത്യമായി പറയുന്നു.
കൃത്വാ ഹോമം യഥാകാലം സൌരാന്മന്ത്രാഞ്ജപേത്തതഃ । സമാഹിതാത്മാ സാവിത്രീം പ്രണവം ച യഥോദിതമ് ॥ ൧,൨൧൩.
ഹോമം യഥാസമയം ചെയ്ത ശേഷം, സൂര്യന്റെ മന്ത്രങ്ങൾ, സാവിത്രി, പ്രണവം എന്നിവ ഏകാഗ്രതയോടെ ജപിക്കണം.
പ്രണവേ നിത്യയുക്തസ്യ വ്യാഹൃതീഷു ച സപ്തസു । ത്രിപദായാം ച സാവിത്ര്യാം ന ഭയം വിദ്യതേ ക്വചിത് ॥ ൧,൨൧൩.
പ്രണവത്തിൽ, ഏഴ് വ്യാഹൃതികളിലും, മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ള സാവിത്രിയിലും എപ്പോഴും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവന് എവിടെയും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല.
ഗായത്ത്രീം യോ ജപേന്നിത്യം കല്യമുത്ഥായ മാനവഃ । ലിപ്യതേ ന സ പാപേന പദ്മപത്രമിവാമ്ഭസാ ॥ ൧,൨൧൩.
പ്രഭാതത്തിൽ ഉണർന്ന് ഗായത്രി ജപം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ പാപത്തിൽ അകപ്പെടുന്നില്ല; ജലത്തിൽ കുളിക്കുന്ന താമരയിലപോലെ.
ശ്വേതവര്ണാ സമുദ്ദിഷ്ടാ കൌശൈയവസനാ തഥാ । അക്ഷസൂത്രധരാ ദേവീ പദ്മാസനഗതാ ശുഭാ ॥ ൧,൨൧൩.
അവൾ വെള്ള നിറമുള്ളവളാണ്, പറ്റിയ വസ്ത്രം ധരിച്ചവളാണ്, അക്ഷമാല ധരിച്ച ദേവിയാണ്, പദ്മത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ശുഭയുള്ളവളാണ്.
ആവാഹ്യ യജുപാനേന തേജോഽസീതി വിധാനതഃ । ഏതദ്യജുഃ പുരാ ദൈവൈര്ദൃഷ്ടിദര്ശനകാങ്ക്ഷിഭിഃ ॥ ൧,൨൧൩.
യജുസ് ജലത്തോടെ ആഹ്വാനം ചെയ്ത്, നിർദ്ദേശിച്ച പ്രകാരം ദീപ്തി വരുത്തിയപ്പോൾ, ഈ യജുസ് ദേവന്മാർക്ക് മുമ്പ് ദർശനത്തിനായി കാണാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നു.
ആദിത്യമണ്ഡലാന്തഃ സ്ഥാം ബ്രഹ്മലോകസ്ഥിതാമപി । തത്രാവാഹ്യ ജപിത്വാതോ നമസ്കാരാദ്വിസര്ജയേത് ॥ ൧,൨൧൩.
ആദിത്യന്റെ വട്ടത്തിനുള്ളിലും ബ്രഹ്മലോകത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നതും അവിടെ ആഹ്വാനം ചെയ്ത് ജപിച്ച്, ആദരപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ച് വിട്ടയക്കണം.
പൂര്വാഹ്ന ഏവ കുര്വീത ദേവതാനാം ച പൂജനമ് । ന വിഷ്ണോഃ പരമോ ദേവസ്തസ്മാത്തം പൂജയേത്സദാ ॥ ൧,൨൧൩.
ദേവന്മാരുടെ പൂജ രാവിലെ തന്നെ നടത്തണം; വിഷ്ണുവിനേക്കാൾ വലിയ ദേവൻ ഇല്ല, അതുകൊണ്ട് അവനെ എപ്പോഴും ആരാധിക്കണം.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാന്ദേവാന്ന പൃഥഗ്ഭാവയേത്സുധീഃ । ലോകേഽസ്മിന്മങ്ഗലാന്യഷ്ടൌ ബ്രാഹ്മണോ ഗൌര്ഹുതാശനഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും ശിവനെയും വ്യത്യസ്തരായി കണക്കാക്കരുത്; ഈ ലോകത്ത് എട്ട് മംഗളങ്ങൾ ഉണ്ട്: ബ്രാഹ്മണൻ, പശു, അഗ്നി, പൊന്നു, നെയ്യ്, സൂര്യൻ, വെള്ളം, രാജാവ്.
ഹിരണ്യം സര്പിരാദിത്യ ആപോ രാജാ തഥാഷ്ടമഃ । ഏതാനി സതതം പശ്യേദര്ചയേച്ച പ്രദക്ഷിണമ് ॥ ൧,൨൧൩.
പൊന്നും നെയ്യും സൂര്യനും വെള്ളവും രാജാവും—ഇവയെ എല്ലായ്പ്പോഴും കാണുകയും, വലത്തുഭാഗം ചുറ്റി ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യണം.
വേദസ്യാധ്യയനം പൂര്വം വിചാരോഭ്യസനം ജപഃ । തദ്ദാനം ചൈവ ശിഷ്യഭ്യോ വേദാഭ്യാസോ ഹി പഞ്ചധാ ॥ ൧,൨൧൩.
വേദം പഠിക്കൽ, ആലോചന, ആവർത്തനം, ജപം, ശിഷ്യന്മാർക്ക് വേദം നൽകൽ—ഇങ്ങനെ വേദപഠനം അഞ്ചു വിധമാണ്.
വേദാര്ഥം യജ്ഞശാസ്ത്രാണി ധര്മശാസ്ത്രാണി ചൈവ ഹി । മൂല്യേന ലേഖയിത്വാ യോ ദദ്യാദ്യാതി സ വൈദികമ് ॥ ൧,൨൧൩.
വേദത്തിന്റെ അർത്ഥവും യജ്ഞശാസ്ത്രങ്ങളും ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളും എഴുതി വിലയ്ക്ക് നൽകുന്നവൻ വേദവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം നേടുന്നു.
ഇതിഹാ സപുരാണാനി ലിഖിത്വായഃ പ്രയച്ഛതി । ബ്രഹ്മദാനസമം പുണ്യം പ്രാപ്നോതി ദ്വിഗുണീകൃതമ് ॥ ൧,൨൧൩.
ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും എഴുതി മറ്റൊരാള്ക്ക് നൽകുന്നവൻ ബ്രഹ്മദാനത്തിന് സമമായ, ഇരട്ടിയാകുന്ന പുണ്യം നേടുന്നു.
മൃതീയേ ച തഥാ ഭാഗേ പോഷ്യവര്ഗാര്ഥസാധനമ് । മാതാ പിതാ ഗുരുര്ഭ്രാതാ പ്രജാ ദീനാഃ സമാശ്രിതാഃ ॥ ൧,൨൧൩.
മൂന്നാം ഭാഗത്തും, ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നവരുടെ പോഷണം: അമ്മ, അച്ഛൻ, ഗുരു, സഹോദരൻ, മക്കൾ, ദരിദ്രർ, അഭയം തേടിയവർ.
അഭ്യാഗതോഽതിഥിശ്ചാഗ്നിഃ പോഷ്യവര്ഗാ ഉദാഹൃതഃ । ഭരണം പോഷ്യവര്ഗസ്യ പ്രശസ്തം സ്വര്ഗസാധനമ് ॥ ൧,൨൧൩.
വരുന്ന അതിഥിയും അഗ്നിയും പോഷ്യവർഗത്തിൽപ്പെടുന്നു; ഇവരുടെ പോഷണം സ്വർഗ്ഗസാധനമായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
ഭരണം പോഷ്യ വര്ഗസ്യ തസ്മാദ്യത്നേന കാരയേത് । സ ജീവതി വരശ്ചൈകോ ബഹുഭിര്യോപജീവ്യതി ॥ ൧,൨൧൩.
അതിനാൽ, പോഷ്യവർഗത്തെ പോഷിപ്പിക്കാൻ പരിശ്രമിക്കണം; ഒരാൾ ജീവിക്കുമ്പോൾ പലർക്കും അതിൽ ആശ്രയം ലഭിക്കുന്നു.
ജീവന്തോ മൃതകാസ്ത്വന്യേ പുരുഷാഃ സ്വോദരമ്ഭരാഃ । സ്വകീയോദരപൂര്തിശ്ച കുക്കുരസ്യാപി വിദ്യതേ ॥ ൧,൨൧൩.
മറ്റുള്ളവർ ജീവിച്ചിരുന്നാലും, സ്വന്തം വയറു മാത്രം നിറയ്ക്കുന്നവർ മരിച്ചവരുപോലെയാണ്; ഒരു നായ്ക്ക് പോലും സ്വന്തം വയറു നിറയ്ക്കാൻ കഴിയും.
അര്ഥേഭ്യോഽപി വിവൃദ്ധേഭ്യഃ സമ്ഭൂതേഭ്യസ്തതസ്തതഃ । ക്രിയാഃ സര്വാഃ പ്രവര്തന്തേ പര്വതേഭ്യ ഇവാപഗാഃ ॥ ൧,൨൧൩.
സമ്പത്ത് വളരുമ്പോഴും പല വഴികളിൽ ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, എല്ലാ പ്രവർത്തികളും അതിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, പർവതങ്ങളിൽനിന്ന് നദികൾ ഒഴുകുന്നതുപോലെ.
സര്വരത്നാകരാ ഭൂമിര്ധാന്യാനി പശവഃ സ്ത്രിയഃ । അര്ഥസ്യ കാര്യയോഗിത്വാദര്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ ॥ ൧,൨൧൩.
എല്ലാ രത്നങ്ങളും ധാന്യങ്ങളും പശുക്കളും സ്ത്രീകളും അടങ്ങിയ ഭൂമി, ഉപകാരപ്രദമായതിനാൽ 'സമ്പത്ത്' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
അദ്രോഹേണൈവ ഭൂതാനാമല്പദ്രോഹേണ വാ പുനഃ । യാ വൃത്തിസ്താം സമാസ്ഥായ വിപ്രോ ജീവേദനാപദി ॥ ൧,൨൧൩.
ജന്തുക്കളെ ഒരു വിധത്തിലും ദോഷം ചെയ്യാതെ, അല്ലെങ്കിൽ കുറഞ്ഞ ദോഷം മാത്രം ചെയ്ത്, ബ്രാഹ്മണൻ അപ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഇങ്ങനെ ജീവിക്കണം.
ധനം തു ത്രിവിധം ജ്ഞേയം ശുക്ലം ശബലമേവ ച । കൃഷ്ണം ച തസ്യ വിജ്ഞേയോ വിഭാഗഃ സപ്തധാ പൃഥക് ॥ ൧,൨൧൩.
സമ്പത്ത് മൂന്നു വിധമാണ്: ശുദ്ധം, മിശ്രം, കറുപ്പ്; അതിന്റെ വിഭജനം ഏഴ് വിധമായി വേർതിരിച്ചറിയണം.
ക്രമായത്തം പ്രീതിദത്തം പ്രാപ്തം ച സഹ ഭാര്യയാ । അവിശേഷേണ സര്വേഷാം വര്ണാനാം ത്രിവിധം ധനമ് ॥ ൧,൨൧൩.
അനുക്രമത്തിൽ ലഭിച്ച സമ്പത്ത്, സ്നേഹത്തോടെ ലഭിച്ചത്, ഭാര്യയോടൊപ്പം ലഭിച്ചത്—ഈ മൂന്നു സമ്പത്തും എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങൾക്കും തുല്യമാണ്.
വൈശേഷികം ധനം ദൃഷ്ടം ബ്രാഹ്മണസ്യ ത്രിലക്ഷണമ് । യാജനാധ്യാപനേ നിത്യം വിശുദ്ധശ്ച (ദ്ധാച്ച) പ്രതിഗ്രഹഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ബ്രാഹ്മണന്റെ പ്രത്യേക സമ്പത്ത് മൂന്നു വിധമാണ്: യജ്ഞത്തിൽ സേവനം ചെയ്യുന്നത്, പഠിപ്പിക്കുന്നത്, ശുദ്ധമായ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നത്.
ത്രിവിധം ക്ഷത്രിയസ്യാപി പ്രാഹുര്വൈശേഷികം ധനമ് । ശുദ്ധാര്ഥം ലബ്ധകരജം ദണ്ഡാപ്തം ജയജം തഥാ ॥ ൧,൨൧൩.
ക്ഷത്രിയന് മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള സമ്പത്താണ് പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്: ശുദ്ധമായ സമ്പത്ത്, നികുതി വഴി ലഭിക്കുന്നതും, ജയിച്ചെടുത്തതും.
വൈശേഷികം ധനം ദൃഷ്ടം വൈശ്യസ്യാപി വിലക്ഷണമ് । കൃഷിഗോരക്ഷവാണിജ്യം ശൂദ്രസ്യൈഭ്യസ്ത്വനുഗ്രഹാത് ॥ ൧,൨൧൩.
വൈശ്യന് വ്യത്യസ്തമായ സമ്പത്തുകള് ഉണ്ട്: കൃഷി, പശുപാലനം, വ്യാപാരം. ശൂദ്രന് ഇവയൊക്കെ മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഗ്രഹത്താല് മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
കുസീദകൃഷിവാണിജ്യം പ്രകുര്വീത സ്വയം പരമ് (കൃതമ്) । ആപത്കാലേ സ്വയം കുര്വന്നൈനസാ യുജ്യതേ ദ്വിജഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ബ്രാഹ്മണന് കഷ്ടകാലത്ത് സ്വന്തം കൈയ്യാല് പലിശക്കടം, കൃഷി, വ്യാപാരം എന്നിവ ചെയ്യാം; അങ്ങനെ ചെയ്താല് പാപം വരില്ല.
ബഹവോ വര്തനോപായാ ഋഷിഭിഃ പരികീര്തിതാഃ । സര്വേഷാമപി ചൈവൈഷാം കുസീദമധികം വിദുഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ജീവിക്കാനുള്ള പല വഴികളും ഋഷിമാര് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, അവയില് പലിശക്കടം ചെയ്യുന്നതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.