തൃതീര്യേഽഘ്രൌ വിശേഷശ്ച വൃത്തം സ്യാന്നൌ സനൌ നസൌ ॥ ൧,൨൧൧.
മൂന്നാമത്തിൽ 'ഘ്രൗ' പ്രത്യേകതയുള്ളത്; ഈ ഛന്ദസ്സിൽ 'നൗ', 'സനൗ', 'നസൗ' എന്നിവ.
ആര്ഷഭം തജരാഃ പാദേ തൃതീയേഽന്യച്ച പൂര്വവത് । പൂര്വവത്പ്രഥമം ശേഷേ തജ്രാഃ ശുദ്ധവിരാഡ്ഭവേത് ॥ ൧,൨൧൧.
'ആർഷഭ' എന്നത് പാദത്തിൽ 'തജരാ'യാകുന്നു; മൂന്നാമത്തിൽ മുമ്പുപോലെ. ശേഷിക്കുന്നതിൽ ഒന്നാമത് മുമ്പുപോലെ; 'തജരാ'യെ 'ശുദ്ധവിരാട്' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
(ഇത്യുപസ്ഥിതപ്രചുപിതപ്രകരണമ്) । വിഷമാക്ഷരപാദം വാ പഞ്ചഷട്കാദി യാവകമ് । ഛന്ദോഽത്ര നോക്താ ഗാഥേതി ദശധര്ംമാദിവദ്ഭവേത് ॥ ൧,൨൧൧.
('ഉപസ്ഥിത'യും 'പ്രചുപിത'യും വിഭാഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു.) അഞ്ചോ ആറോ അക്ഷരങ്ങൾ മുതലുള്ള അസമമായ അക്ഷരങ്ങളുള്ള പാദം ഇവിടെ ഛന്ദസ്സായി കണക്കാക്കുന്നില്ല; അത് ഗാഥാരൂപത്തിലുള്ള 'ദശധർമ്മ' മുതലായവ പോലെയാണ്.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൨൧൨ സൂത ഉവാച । പ്രസ്താര ആദ്യഗോഽഥോ ലഃ പരതുല്യോഽഥ പൂര്വഗഃ । നഷ്ടമധ്യേ സമേംഽകേ ലഃ സമേഽര്ധേ വിഷമേ ഗുരുഃ ॥ ൧,൨൧൨.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രസ്ഥാര'ത്തിൽ ആദ്യം 'ഗോ', പിന്നെ 'ല', അതിനുശേഷം 'പരതുല്യ', പിന്നെ 'പൂർവഗ'. മധ്യഭാഗം നഷ്ടമായാൽ, സമമായ സംഖ്യയിലെങ്കിൽ 'ല'; സമത്തിന്റെ പകുതിയിൽ, അസമമായാൽ 'ഗുരു'.
പ്രതിലോമഗുണം ലാദ്യം ദ്വിരുദ്ദിഷ്ടക ഏകനുത് ॥ ൧,൨൧൨.
വിപരീതക്രമം 'പ്രതിലോമഗുണ' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; അതിൽ 'ല' ആദ്യം വരും, രണ്ടുതവണ പറയപ്പെടുന്നു, ഒടുവിൽ 'ഏക'.
സംഖ്യാ ദ്വിരര്ധേ രൂപേ തു ശൂന്യം ശൂന്യേ ദ്വിരീരിതമ് । താവദര്ധേ തദ്ഗുണിതം ദ്വിര്ദ്വ്യൂനന്തു തദന്തതഃ ॥ ൧,൨൧൨.
സംഖ്യയുടെ പകുതിയിൽ രൂപം പോലെ; ശൂന്യത്തിൽ രണ്ടുതവണ പറയപ്പെടുന്നു. അളവിന്റെ പകുതിയിൽ അത്രയും ഗുണിച്ചാൽ; ഒടുവിൽ രണ്ടിന്റെ ഇരട്ടിയിലും രണ്ടിൽ കുറവുമാണ്.
പരേ പൂര്ണം പരേ പൂര്ണം മേരുഃ പ്രസ്താരതോ ഭവേത് ॥ ൧,൨൧൨.
അപ്പുറത്തും പൂർണ്ണത, ഇപ്പുറത്തും പൂർണ്ണത; മേരു പർവ്വതം പടർന്നു കിടക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ലഗസംഖ്യാ വൃത്തസംഖ്യാ ചാദ്യാങ്ഗുലമഥോര്ധ്വതഃ । സംഖ്യൈവ ദ്വിഗുണൈകോനാച്ഛന്ദഃ സാരോഽയമീരിതഃ ॥ ൧,൨൧൨.
ചെറിയതിന്റെ എണ്ണവും വൃത്തമായതിന്റെ എണ്ണവും ആദ്യം വിരലിൽ, പിന്നെ നേരെ കണക്കാക്കണം; അതേ എണ്ണ ഇരട്ടിയാക്കി ഒറ്റയാക്കുമ്പോൾ, അതാണ് ഛന്ദസിന്റെ സാരം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൨൧൩ സൂത ഉവാച । ഹരേഃ ശ്രുത്വാബ്രവീദ്ബ്രഹ്മാ യഥാ വ്യാസായ ശൌനക । ബ്രാഹ്മണാദിസമാചാരം സര്വദം തേ തഥാ വദേ ॥ ൧,൨൧൩.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഹരിയെ കുറിച്ച് കേട്ടശേഷം, ബ്രഹ്മാവ് വ്യാസനും ശൗനകനും പറഞ്ഞതുപോലെ, ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും ആചാരങ്ങൾ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു മുഴുവനായി പറയുന്നു.
ശ്രുതിസ്മൃതീ തു വിജ്ഞായ ശ്രൌതം കര്മ സമാചരേത് । ശ്രൌതം കര്മ ന ചേദുക്തം തദാ സ്മാര്തം സമാചരേത് ॥ ൧,൨൧൩.
വേദങ്ങളും സ്മൃതികളും മനസ്സിലാക്കി, വേദത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം; വേദത്തിൽ പറയാത്ത കർമ്മം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അപ്പോൾ സ്മൃതിയിൽ പറയുന്ന കർമ്മം ചെയ്യണം.
തത്രാപ്യശക്തഃ കരണേ സദാചാരം ചരേദ്വുധഃ । ശ്രുതിസ്മൃതീ ഹ വിപ്രാണാം ലോചനേ കര്മദര്ശനേ ॥ ൧,൨൧൩.
അവിടെ പോലും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, നല്ല ആചാരം പാലിക്കണം; വേദവും സ്മൃതിയും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് കർമ്മങ്ങൾ കാണാൻ കണ്ണുകളാണ്.
ശ്രുത്യുക്തഃ പരമോ ധര്മഃ സ്മൃതിശാസ്ത്രഗതോഽപരഃ । സിഷ്ടാചാരേണ സംപ്രാപ്തസ്ത്രയോ ധര്മാഃ സനാതനാഃ ॥ ൧,൨൧൩.
വേദത്തിൽ പറയുന്നത് പരമധർമ്മം, സ്മൃതിശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്നത് മറ്റൊരു ധർമ്മം, നല്ലവരുടെ ആചാരത്തിൽ ലഭിക്കുന്നത് മൂന്നാമത്തേതു; ഈ മൂന്നു ധർമ്മങ്ങളും ശാശ്വതമാണ്.
സത്യം ദാനം ദയാലോഭോ വിദ്യേജ്യാ പൂജനം ദമഃ । അഷ്ടൌ താനി പവിത്രാണി ശിഷ്ടാചാരസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൧൩.
സത്യം, ദാനം, കരുണ, ലോഭമില്ലായ്മ, വിദ്യ, പൂജ, ആത്മനിയന്ത്രണം — ഈ എട്ട് ശുദ്ധമായവയാണ്, നല്ലവരുടെ ആചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
തേജോമയാനി പൂര്വേഷാം ശരീരാണീന്ദ്രിയാണി ച । ന ലിപ്യതേ പാതകേന പദ്മപത്രമിവാമ്ഭസാ ॥ ൧,൨൧൩.
പഴയവരുടെ ശരീരങ്ങളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പ്രകാശം നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; അവ പാപത്തിൽ കറയില്ല, താമരയിലത്ത് വെള്ളം പോലെ.
നിവാസമുഖ്യാ വര്ണാനാം ധര്മാചാരാഃ പ്രകീര്തിതാഃ । സത്യം യജ്ഞസ്തപോ ദാനമേതദ്ധര്മസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ ൧,൨൧൩.
വർണ്ണങ്ങളുടെ പ്രധാന വാസസ്ഥലങ്ങൾ അവരുടെ ധർമ്മങ്ങളും ആചാരങ്ങളുമാണ്; സത്യം, യജ്ഞം, തപസ്, ദാനം — ഇതാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
അദത്തസ്യാനുപാദാനം ദാനമധ്യയനം ജപഃ । വിദ്യാ വിത്തം തപഃ ശൌചം കുലേ ജന്മ ത്വരോഗിതാ ॥ ൧,൨൧൩.
അന്യായമായി കിട്ടാത്തത് എടുക്കാതിരിക്കുക, ദാനം ചെയ്യുക, പഠനം, ജപം; വിജ്ഞാനം, സമ്പത്ത്, തപസ്, ശുചിത്വം, നല്ല കുടുംബത്തിൽ ജനനം, രോഗമില്ലായ്മ.
സംസാരോച്ഛിത്തിഹേതുശ്ച ധര്മാദേവ പ്രവര്തതേ । ധര്മാത്സുഖം ച ജ്ഞാനം ച ജ്ഞാനാന്മോക്ഷോഽധിഗമ്യതേ ॥ ൧,൨൧൩.
ജന്മമരണചക്രം അവസാനിപ്പിക്കാൻ കാരണം ധർമ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് സുഖവും വിജ്ഞാനവും, വിജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷവും ലഭിക്കുന്നു.
ഇജ്യാധ്യയനദാനാനി യഥാശാസ്ത്രം സനാതനഃ । ബ്രഹ്മക്ഷത്ത്രിയവൈശ്യാനാം സാമാന്യോ ധര്മ ഉച്യതേ ॥ ൧,൨൧൩.
യജ്ഞം, പഠനം, ദാനം — ശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ — ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ എന്നിവർക്ക് ശാശ്വതമായ പൊതുധർമ്മമാണ്.
യാജനാധ്യയനേ ശുദ്ധേ വിശുദ്ധാച്ച പ്രതിഗ്രഹഃ । വൃത്തിത്രയമിദം പ്രാഹുര്മുനയഃ ശ്രേഷ്ഠവര്ണിനഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ശുദ്ധമായ യജ്ഞം നടത്തലും പഠനവും, ശുദ്ധമായ സ്വീകരണവും — ഈ മൂന്നു ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ ഉന്നത വർണ്ണക്കാർക്ക് മുനികൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ശസ്ത്രേണാജീവനം രാജ്ഞോ ഭൂതാനാഞ്ചാഭിരക്ഷണമ് । പാശുപാല്യം കൃഷിഃ പണ്യം വൈശ്യസ്യാജീവനം സ്മൃതമ് ॥ ൧,൨൧൩.
അയുധം ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കുന്നത് രാജാവിനും, ജീവികളെ രക്ഷിക്കലും; പശുപാലനം, കൃഷി, വ്യാപാരം — ഇവ വൈശ്യന്റെ ഉപജീവന മാർഗങ്ങളാണ്.
ശൂദ്രസ്യ ദ്വിജശുശ്രൂഷാ ദ്വിജാനാമനുപൂര്വശഃ । ഗുരൌ വാസോഽഗ്നിശുശ്രൂഷാ സ്വാധ്യായോ ബ്രഹ്മചാരിണഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ശൂദ്രന് ദ്വിജന്മാരെ സേവിക്കണം; ദ്വിജന്മാർക്ക് ക്രമത്തിൽ; ഗുരുവിനൊപ്പം താമസം, അഗ്നി സേവനം, സ്വാധ്യായം — ബ്രഹ്മചാരിക്ക് ഇവ ചെയ്യണം.
ത്രിഃ സ്നാതാ സ്നാപിതാ ഭൈക്ഷ്യം ഗുരൌ പ്രാണാന്തികീ സ്ഥിതിഃ । സമേഖലോ ജടീ ദണ്ഡീ മുണ്ഡീ വാ ഗുരുസംശ്രയഃ ॥ ൧,൨൧൩.
മൂന്നു പ്രാവശ്യം സ്നാനം, മറ്റുള്ളവരാൽ സ്നാനം ചെയ്യിപ്പിക്കൽ, ഭിക്ഷയെടുപ്പ്, ഗുരുവിനൊപ്പം ജീവൻ മുഴുവൻ താമസം; കെട്ടുപട്ട, ജട, ദണ്ഡം, മുണ്ഡം എന്നിവയോടെ ഗുരുവിനെ ആശ്രയിക്കൽ.
അഗ്നിഹോത്രോപചരണം ജീവനം ച സ്വകര്മഭിഃ । ധര്മദാരേഷു കല്പേത പര്വവര്ജം രതിക്രിയാഃ ॥ ൧,൨൧൩.
അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യൽ, സ്വന്തം കർമ്മങ്ങൾകൊണ്ട് ജീവിക്കൽ; ധർമ്മപത്നിയുമായി ഉണരൽ, ഉത്സവദിവസങ്ങളിൽ ഒഴികെ.
ദേവപിത്രതിതിഭ്യശ്ച പൂജാദിഷ്വനുകല്പനമ് । ശ്രുതിസ്മൃത്യര്ഥസംസ്ഥാനം ധര്മോഽയം ഗൃഹമേധിനഃ ॥ ൧,൨൧൩.
ദേവന്മാർക്കും പിതാക്കന്മാർക്കും പ്രേതങ്ങൾക്കും പൂജയും മറ്റ് ചടങ്ങുകളും ഒരുക്കൽ; വേദത്തിന്റെയും സ്മൃതിയുടെയും അർത്ഥം നിലനിര്ത്തൽ — ഇതാണ് ഗൃഹസ്ഥന്റെ ധർമ്മം.
ജടിത്വമഗ്നിഹോത്രത്വം ഭൂശയ്യാജിനധാരണമ് । വനേ വാസഃ പയോമൂലനീവാരഫലവൃത്തിതാ ॥ ൧,൨൧൩.
കൂന്തലുകൾ ചുരുണ്ടിരിക്കുക, അഗ്നിഹോത്രം നടത്തുക, നിലത്ത് കിടക്കുക, യജ്ഞോപവീതം ധരിക്കുക, കാടിൽ താമസിക്കുക, പാൽ, കിഴങ്ങ്, വെള്ളം, പഴം എന്നിവയാണു ഭക്ഷണം—ഇവയൊക്കെയാണ്.
പ്രതിഷിദ്ധാന്നിവൃത്തിശ്ച ത്രിഃ സ്നാനം വ്രതധാരിതാ । ദേവതാതിഥിപൂജാ ച ധര്മോഽയം വനവാസിനഃ ॥ ൧,൨൧൩.
വിലക്കിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുക, ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം കുളിക്കുക, വ്രതങ്ങൾ പാലിക്കുക, ദേവതകളെയും അതിഥികളെയും ആരാധിക്കുക—ഇവയൊക്കെയാണ് കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ധർമ്മം.
സര്വാരമ്ഭപരിത്യാഗോ ഭിക്ഷാന്നം വൃക്ഷമൂലതാ । നിഷ്പരിഗ്രഹതാദ്രോഹഃ സമതാ സര്വജന്തുഷു ॥ ൧,൨൧൩.
എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുക, ഭിക്ഷയെടുത്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുക, വൃക്ഷങ്ങളുടെ ചുവടിൽ താമസിക്കുക, സ്വത്തും വൈരവും ഇല്ലാതിരിക്കുക, എല്ലാ ജീവികളോടും സമത്വം പുലർത്തുക—ഇവയൊക്കെയാണ്.
പ്രിയാപ്രിയപരിഷ്വങ്ഗേസുഖദുഃ ഖാധികാരിതാ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ശൌചം വാഗ്യമോ ധ്യാനചാരിതാ ॥ ൧,൨൧൩.
ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും, സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഒരുപോലെ കാണുക, ഉള്ളിലും പുറത്തും ശുദ്ധി പാലിക്കുക, വാക്ക് നിയന്ത്രിക്കുക, ധ്യാനത്തിൽ സ്ഥിരത പുലർത്തുക—ഇവയൊക്കെയാണ്.
സര്വൈദ്രിയസമാഹാരോ ധാരണാധ്യാനനിത്യതാ । ഭാവസംശുദ്ധിരേത്യേഷ പരിവ്രാഡ്ധര്മ ഉച്യതേ ॥ ൧,൨൧൩.
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുക, ധാരണയും ധ്യാനവും നിരന്തരം ചെയ്യുക, മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധി നിലനിർത്തുക—ഇവയാണ് പരിവ്രാജകന്റെ ധർമ്മം എന്നു പറയുന്നു.
അഹിംസാ സൂനൃതാ വാണീ സത്യശൌചേ ക്ഷമാ ദയാ । വര്ണിനാം ലിങ്ഗിനാം ചൈവ സാമാന്യോ ധര്മ ഉച്യതേ ॥ ൧,൨൧൩.
ആർക്കും ഹാനി ചെയ്യാതിരിക്കുക, സത്യമായ വാക്ക് സംസാരിക്കുക, ശുദ്ധിയും ക്ഷമയും കരുണയും പുലർത്തുക—വർണ്ണമുള്ളവർക്കും സന്ന്യാസികൾക്കും ഇവയാണ് പൊതുവായ ധർമ്മം.