സാര്ഷപം കൃമിപാണ്ഡുഘ്നം കഫമേദോഽനിലാപഹമ് । ക്ഷൌമം തൈലമചക്ഷുഷ്യം പിത്തഹൃദ്വാതനാശനമ് ॥ ൧,൧൬൯.
കടുക് കൃത്യമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ പുഴുക്കളെയും പാണ്ഡുരോഗത്തെയും അകറ്റുന്നു; കഫം, കൊഴുപ്പ്, വായു എന്നിവയും കുറയ്ക്കുന്നു. കയ്പ്പ് എണ്ണ കണ്ണിനും നല്ലത്, പിത്തം, ഹൃദ്രോഗം, വായു എന്നിവയും അകറ്റുന്നു.
അക്ഷജം കഫപിത്തഘ്നം കേശ്യം ത്വക്ശ്രോത്രതര്പണമ് । ത്രിദോഷഘ്നം മധു പ്രോക്തം വാതലഞ്ച പ്രകീര്തിതമ് ॥ ൧,൧൬൯.
ആമവിലക്ക് കഫവും പിത്തവും കുറയ്ക്കുന്നു, മുടി വളരാൻ സഹായിക്കുന്നു, ചർമ്മത്തിനും ചെവിക്കും പോഷകമാണ്. തേൻ മൂന്നു ദോഷങ്ങളെയും കുറയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന് വായു സ്വഭാവം കൂടുതലാണ്.
ഹിക്കാശ്വാസകൃമിച്ഛര്ദിമേഹതൃഷ്ണാവിഷാമഹമ് । ഇക്ഷവോരക്തപിത്തഘ്നോ ബല്യാ വൃഷ്യാഃ കഫപ്രദാഃ ॥ ൧,൧൬൯.
കപ്പിരസം ഹിക്ക, ശ്വാസക്കേട്, പുഴുക്കൾ, ഛർദി, മൂത്രരോഗം, ദാഹം, വിഷം എന്നിവയെ അകറ്റുന്നു. അതിന്റെ നീര് രക്തപിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു, ദേഹബലം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു, വൃശ്യമാണ്, എന്നാൽ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കും.
ഫാണിതം പിത്തലം തവ്രിം സുരാ മത്സ്യണ്ഡികാ ലഘുഃ । ഖണ്ഡം വൃഷ്യം തഥാ സ്നിഗ്ധം സ്വാദ്വസൃക്പിത്തവാതജിത് ॥ ൧,൧൬൯.
പാണി പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും കഠിനവുമാണ്. സൂറയും മീൻ ഉപ്പുവെള്ളവും ലഘുവാണ്. കൽക്കണ്ടം വൃശ്യവും എണ്ണയുള്ളതും മധുരവും രക്തം, പിത്തം, വായു എന്നിവയെ ജയിക്കുന്നു.
വാതപിത്തഹരോ രൂക്ഷോ വാതഘ്നഃ കഫകൃദ്ഗുഡഃ । സ പിത്തഘ്നഃ പരഃ പഥ്യഃ പുരാണോഽസൃക്പ്രസാദനഃ ॥ ൧,൧൬൯.
ശർക്കര വായുവിനെയും പിത്തത്തെയും കുറയ്ക്കുന്നു, ഉണക്കമാണ്, വായു ശമിപ്പിക്കും, പക്ഷേ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കും. പഴയ ശർക്കര പ്രത്യേകിച്ച് പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു, ആരോഗ്യത്തിന് നല്ലതും രക്തം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുമാണ്.
രക്തിപിത്തഹരാ വൃഷ്യാ സസ്നേഹാ ഗഡശര്കരാ । സര്വപിത്തകരം മദ്യമമ്ലത്വാത്കഫവാതജിത് ॥ ൧,൧൬൯.
നെയ്യ് ചേർത്ത പഞ്ചസാര രക്തപിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു, വൃശ്യമാണ്. ഇടത്തരം പഴക്കമുള്ള പഞ്ചസാര പുളിപ്പു കാരണം എല്ലാ വിധ പിത്തവും ഉണ്ടാക്കും, പക്ഷേ കഫവും വായുവും കുറയ്ക്കും.
രക്തപിത്തകരാസ്തീക്ഷ്ണാസ്തഥാ സൌവീരജാതയഃ । പാചനോ ദീപനഃ പഥ്യോ മണ്ഡഃ സ്യാദ്ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലഃ ॥ ൧,൧൬൯.
വളരെ കഠിനവും പുതുതായി ഉണ്ടാക്കിയുള്ള ഉപ്പുവെള്ളം രക്തപിത്തം ഉണ്ടാക്കും. വറുത്ത അരിയാൽ ഉണ്ടാക്കിയ കഞ്ഞി ദഹനം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും വിശപ്പ് കൂട്ടുകയും ആരോഗ്യത്തിന് നല്ലതുമാണ്.
വാതാനുലോമനീ ലഘ്വീ പേയാ വസ്തിവിശോധനീ । സതക്രദാഡിമവ്യോഷാ സഗുഡാ മധുപിപ്പലീ ॥ ൧,൧൬൯.
ലഘുവായ കഞ്ഞി വായു ചുവടേക്ക് നീങ്ങാൻ സഹായിക്കുകയും മൂത്രാശയം ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സതക്ര, മാതളനാരങ്ങ, പിപ്പലി, ശർക്കര, തേൻ എന്നിവ ചേർത്താൽ അതിനും കൂടുതൽ ഗുണം ലഭിക്കും.
ഇന്തീയം സുകൃതാ പേയാ കാസശ്വാ സപ്രവാഹികാഃ । പായസഃ കഫകൃദ്ബല്യഃ കൃശരാ വാതനാശിനീ ॥ ൧,൧൬൯.
നന്നായി തയ്യാറാക്കിയ കഞ്ഞി ചുമ, ശ്വാസക്കേട്, അതികായം എന്നിവയ്ക്ക് ഉത്തമമാണ്. പാലിൽ വേവിച്ച അരി കഫവും ബലവും വർദ്ധിപ്പിക്കും, കൃഷര വായു അകറ്റുന്നു.
സുധൌതഃ പ്രസ്ത്രുതഃ സ്നിഗ്ധഃ സുഖോഷ്ണോ ലഘുരോചനഃ । കന്ദമൂലഫലേഹൈഃ സാധിതോ ബൃംഹണോഗുരുഃ ॥ ൧,൧൬൯.
നന്നായി കഴുകി ചുരണ്ടിയ, എണ്ണയുള്ള, ഇളകിയ അരി, നേരിയ ചൂടോടെ, ലഘുവായതും രുചികരവുമാണ്. കിഴങ്ങു, പഴം മുതലായവ ചേർത്താൽ പോഷകവും ഭാരവുമാണ്.
ഈഷദുഷ്ണസേവനാച്ച ലഘുഃ സൂപഃ സുസാധിതഃ । സ്വിന്ന നിഷ്പീഡിതം ശാകം ഹിതം സ്നേഹാദിസംസ്കൃതമ് ॥ ൧,൧൬൯.
ഇളകിയ ചൂടുള്ള സൂപ്പ് നന്നായി വേവിച്ചാൽ ലഘുവാണ്. തിളപ്പിച്ച് ചുരണ്ടിയ പച്ചക്കറികൾ എണ്ണ മുതലായവ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കുമ്പോൾ ആരോഗ്യത്തിന് നല്ലതാണ്.
ദാഡിമാമലകൈര്യൂഷോ വഹ്നികൃദ്വാതപിത്തഹാ । ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായകഫഘ്നോ മലകൈഃ കൃതഃ ॥ ൧,൧൬൯.
മാതളനാരങ്ങയും നെല്ലിക്കയും ചേർത്ത് ഉണ്ടാക്കിയ സൂപ്പ് അഗ്നി ഉണർത്തുകയും വായുവും പിത്തവും കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മുള്ളങ്കിയോടെ ഉണ്ടാക്കിയാൽ കഫം കുറയും, ശ്വാസക്കേട്, ചുമ, മൂക്കുപോക്ക് എന്നിവയ്ക്കും ഗുണം ചെയ്യും.
യവകോലകുലത്ഥാനാം യൂഷഃ കണ്ഠ്യോഽനിലാപഹഃ । മുദ്ഗാമലകജോ ഗ്രാഹീ ശ്ലേഷ്മപിത്തവിനാശനഃ ॥ ൧,൧൬൯.
യവം, കോല, കുലത്ത എന്നിവയുടെ സൂപ്പ് കണ്ഠത്തിന് ഗുണവും വായു കുറയ്ക്കുന്നതുമാണ്. പയർ, നെല്ലിക്ക എന്നിവ ചേർന്ന സൂപ്പ് പിടിപ്പും കഫം, പിത്തം എന്നിവയുടെ ശമനവുമാണ്.
സഗുഡം ദധി വാതഘ്നം സക്തവോ രൂക്ഷവാതുലാഃ । ഘൃതപൂര്ണോഽഗ്നികാരീ സ്യാദ്വൃഷ്യാ ഗുര്വോ ച ശഷ്കുലീ ॥ ൧,൧൬൯.
ശർക്കര ചേർത്ത തൈര് വായു ശമിപ്പിക്കും. സക്തവ ഉണക്കവും വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. നെയ്യ് നിറച്ച ശശ്കുലി അഗ്നി ഉണർത്തുകയും വൃശ്യവും ഭാരവുമാണ്.
ബൃംഹണാഃ സാമിഷാ ഭക്ഷ്യപിഷ്ട കാ ഗുഖഃ സ്മൃതാഃ । തൈലസിദ്ധാശ്ച ദൃഷ്ടിഘ്നാസ്തോയസ്വിന്നാശ്ച ദുര്ജരാഃ ॥ ൧,൧൬൯.
മാംസം ചേർത്ത ഭക്ഷ്യങ്ങൾ വളർച്ചയ്ക്ക് നല്ലതാണ്. ചുട്ട മാവു കൊണ്ടുള്ള വിഭവങ്ങൾ ദഹിക്കാൻ കഠിനമാണ്. എണ്ണയിൽ തയ്യാറാക്കിയവ കണ്ണിന് ഗുണം, വെള്ളത്തിൽ വേവിച്ചവ ദഹിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
അത്യുഷ്ണാ മണ്ഡകാഃ പഥ്യാഃ ശീതലാ ഗുഖോ മതാഃ । അനുപാനഞ്ച പാനീയം ശ്രമതൃഷ്ണാദിനാശനമ് ॥ ൧,൧൬൯.
വളരെ ചൂടുള്ള കഞ്ഞി ആരോഗ്യത്തിന് നല്ലതാണ്. തണുത്ത മാവു വിഭവങ്ങൾ ഗുണകരമാണ്. ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം വെള്ളം കുടിച്ചാൽ ക്ഷീണം, ദാഹം മുതലായവ അകറ്റാം.
അന്നപാനാദിനാ രക്ഷാ കൃത്സ്യാദ്രോഗവര്ജിതഃ । അനുഷ്ണഃ ശിഖികണ്ഠാഭോ വിഷഞ്ചൈവ വിവര്ണകൃത് ॥ ൧,൧൬൯.
ഭക്ഷ്യവും പാനീയവും ശരിയായി നിയന്ത്രിച്ചാൽ രോഗങ്ങൾ വരില്ല. മയങ്ങുന്ന ചൂടുള്ള വെള്ളം, മയിലിന്റെ കഴുത്തുപോലെയുള്ള നിറമുള്ളത്, വിഷം എന്നിവ വർണ്ണം മാറ്റും.
ഗന്ധസ്പര്ശരസാസ്തീവ്രാഭോക്തുശ്ച സ്യാന്മനോവ്യഥാ । ആഘ്രാണേ ചാക്ഷിരോഗഃ സ്യാദസാധ്യശ്ച ഭിഷഗ്വരൈഃ । വേപഥുര്ജൃമ്ഭണാദ്യം സ്യാദ്വിഷസ്യൈതത്തു ലക്ഷണമ് ॥ ൧,൧൬൯.
വളരെ ശക്തമായ ഗന്ധം, സ്പർശം, രുചി എന്നിവ ഭക്ഷിക്കുന്നവനിൽ മാനസിക വേദന ഉണ്ടാക്കും. അതു നക്കുമ്പോൾ കണ്ണ് രോഗം വരാം, അതും മികച്ച വൈദ്യന്മാർക്കും സുഖപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല. നടുങ്ങൽ, ഉമ്മയിടൽ മുതലായ ലക്ഷണങ്ങൾ വിഷത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൭൦ ധന്വന്തരിരുവാച । ജ്വരോഽഷ്ടധാ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസംഘാതാഗന്തുജഃ സ്മൃതഃ । മുസ്തപര്പടകോശീരചന്ദനോദീച്യനാഗരൈഃ । ശൃതശീതം ജലം ദദ്യാത്പിപാസാജ്വരശാന്തയേ ॥ ൧,൧൭൦.
ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ജ്വരം എട്ട് വിധങ്ങളാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു — ഓരോന്നായി, രണ്ടായി ചേർന്ന്, അല്ലെങ്കിൽ പുറത്തുനിന്നുള്ള കാരണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു. ദാഹവും ജ്വരവും ശമിപ്പിക്കാൻ മുഷ്ത, പർപ്പടകം, ഉശീരം, ചന്ദനം, ഉഡീച്യ, നാഗരം എന്നിവ ചേർത്ത് തിളപ്പിച്ച വെള്ളം തണുപ്പിച്ച ശേഷം കൊടുക്കണം.
നാഗരം ദേവകാഷ്ഠഞ്ച ധാന്യാകം ബൃഹതീദ്വയമ് । ദദ്യാത്പാചനകം പൂര്വം ജ്വരിതായ ജ്വരാപഹമ് ॥ ൧,൧൭൦.
നാഗരം, ദേവദാരു, ധാന്യകം, രണ്ട് വിധം ബൃഹതീ എന്നിവ ചേർത്ത് ആദ്യം ജ്വരമുള്ളവന് പാചകത്തിന് കൊടുക്കണം; ഇത് ജ്വരം അകറ്റുന്നു.
ആരഗ്വധാഭയാമുസ്താതിക്താഗ്രന്ഥികനിര്മിതഃ । കഷായഃ പാചനഃ സാമേ സശൂലേ ച ജ്വരേഹിതഃ ॥ ൧,൧൭൦.
ആരഗ്വധം, അഭയം, മുഷ്ത, തിക്ത, ഗ്രാന്തികം എന്നിവ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കുന്ന കഷായം പാചകശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, അജീർണവും വേദനയുമുള്ള ജ്വരത്തിൽ ഗുണകരവുമാണ്.
മധൂകസാരസിന്ധൂത്ഥവചോഷണകണാഃ സമാഃ । ശ്ലക്ഷ്ണം പിഷ്ട്വാമ്ഭസാ നസ്യം കുര്യാത്സംജ്ഞാപ്രബോധനമ് ॥ ൧,൧൭൦.
മധൂകം, സാര, സിന്ധൂത്തം, വച, ഉഷണം എന്നിവ സമമായി എടുത്ത് നന്നായി അരച്ച് വെള്ളത്തിൽ കലർത്തി മൂക്കിലൂടെ നൽകുമ്പോൾ ബോധം വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കും.
ത്രിവൃദ്വിശാലാത്രിഫലാകടുകാരഗ്വധൈഃ കൃതഃ । സക്ഷാരോ ഭേദനഃ ക്വാഥഃ പേയഃ സര്വജ്വരാപഹഃ ॥ ൧,൧൭൦.
തൃവൃത്, വിശാല, ത്രിഫല, കടുക, ആരഗ്വധം എന്നിവ ചേർത്ത് കഷായം തയ്യാറാക്കി അതിൽ ക്ഷാരം ചേർത്താൽ, അത് വന്ധനമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും എല്ലാ ജ്വരവും അകറ്റാൻ കുടിക്കാവുന്നതുമാണ്.
മഹൌഷധാമൃതാമുസ്തചന്ദനോശീരധാന്യകൈഃ । ക്വാഥസ്തൃതീയകം ഹന്തി ശര്കരാമധുയോജിതഃ ॥ ൧,൧൭൦.
മഹൗഷധം, അമൃത, മുഷ്ത, ചന്ദനം, ഉശീരം, ധാന്യകം എന്നിവ ചേർത്ത് കഷായം തയാറാക്കി പഞ്ചസാരയും തേനും ചേർത്താൽ, അതു തൃതീയകജ്വരം അകറ്റുന്നു.
അപാമഗജടാകട്യാം ലോഹിതൈഃ സപ്തതന്തുഭിഃ । ബദ്ധ്വാ വാരേ രവേര്നൂനം ജ്വരം ഹന്തി തൃതീയകമ് ॥ ൧,൧൭൦.
അപാമർഗത്തിന്റെ വേർ എടുത്ത് ഏഴ് ചുവപ്പ് നൂലുകൾ കൊണ്ട് കട്ടിയിൽ സൂര്യോദയ സമയത്ത് കട്ടിയിൽ കെട്ടിയാൽ, തൃതീയകജ്വരം തീരുന്നു.
ഗങ്ഗായാ ഉത്തരേ കൂലേ അപുത്രസ്താപസോ മൃതഃ । തസ്മൈ തിലോദകം ദദ്യാന്മുഞ്ചത്യൈകാഹികോ ജ്വരഃ ॥ ൧,൧൭൦.
ഗംഗയുടെ വടക്കേ കരയിൽ, ഒരു സന്താനരഹിതനായ തപസ്യക്കാരൻ മരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അവനുവേണ്ടി തിലജലം അർപ്പിച്ചാൽ എക്കാലം മാറി വരുന്ന ജ്വരം വിട്ടുപോകും.
ഗുഡൂച്യാഃ ക്വാഥകല്കാഭ്യാം വിഫലാവാസകസ്യ ച । മൃദ്വീകായാ ബലായാശ്ച സിദ്ധാഃ സ്നേഹാ ജ്വരച്ഛിദഃ ॥ ൧,൧൭൦.
ഗുഡൂചി, വിപല, വാസകം, മൃദ്വീകം, ബലാ എന്നിവയുടെ കഷായവും കല്പവും ചേർത്ത് എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്താൽ, ആ എണ്ണ ജ്വരം അകറ്റാൻ ഫലപ്രദമാണ്.
ധാത്രീശിവാകണാവഹ്നിക്വാഥഃ സര്വജ്വരാന്തകഃ । ജ്വരാതിസാരഹരണമൌഷധം പ്രവദാമ്യഥ ॥ ൧,൧൭൦.
ധാത്രി, ശിവ, കണ, വഹ്നി എന്നിവ ചേർത്ത് കഷായം തയാറാക്കിയാൽ എല്ലാ ജ്വരവും അകറ്റുന്നു. ഇനി ഞാൻ ജ്വരവും അതിസാരവും അകറ്റുന്ന ഔഷധം പറയുന്നു.
പൃശ്രിപര്ണോബലാവില്വനാഗരോത്പലധാന്യകൈഃ । പാഠേന്ദ്രയവഭൂനിമ്ബമുസ്തപര്പടകൈഃ ശൃതാഃ । ജ്യന്ത്യാമമതീസാരം സജ്വരം സമഹൌഷധാഃ ॥ ൧,൧൭൦.
പൃശ്നിപർണി, ബലാ, ബില്വം, നാഗരം, ഉത്പലം, ധാന്യകം, പാഠ, ഇന്ദ്രയവം, ഭൂനിംബം, മുഷ്ത, പർപ്പടകം എന്നിവയും മഹൗഷധങ്ങൾ ചേർത്ത് കഷായം തയാറാക്കിയാൽ, അതി ശക്തമായ അതിസാരവും ജ്വരവും ഒരുമിച്ച് ശമിപ്പിക്കുന്നു.
നാഗരാതിവിഷാമുസ്തഭൂനിമ്ബാമൃതവത്സകൈഃ । സര്വജ്വരഹരഃ ക്വഥഃ സര്വാതീസാരനാശനഃ ॥ ൧,൧൭൦.
നാഗരം, അതിവിഷം, മുഷ്ത, ഭൂനിംബം, അമൃതവത്സകം എന്നിവ ചേർത്ത് കഷായം തയാറാക്കിയാൽ, എല്ലാ ജ്വരവും അതിസാരവും അകറ്റുന്നു.