ശ്ലേഷ്മഭേദഃ സമയേ പരമത്യര്ഥസംചിതമ് । അഭിഭൂയേതരം ദോഷം ശരീരം പ്രതിപദ്യതേ ॥ ൧,൧൬൬.
കഫം ശരിയായ സമയത്ത് അത്യധികമായി കൂടുമ്പോൾ, അത് മറ്റു ദോഷങ്ങളെ കീഴടക്കി ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കും.
സക്ഥ്യസ്ഥീനി പ്രപൂര്യാന്തഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്തമ്ഭിതേന തത് । തദാസ്ഥി സ്നാതി തേനോരോസ്തഥാ ശീതാനിലേന തു ॥ ൧,൧൬൬.
കഫം തണ്ടുകളുടെ അസ്ഥികൾ നിറച്ച് അവയെ കട്ടിയാക്കുമ്പോൾ, അസ്ഥിയും സ്നായുവും ബാധിക്കും; വായു മൂലം തണ്ടുകൾ തണുത്തതാകും.
ശ്യാമാങ്ഗമങ്ഗസ്തൈമിത്യതന്ദ്രാമൂര്ഛാരുചിജ്വരൈഃ । തമൂരുസ്തമ്ഭമിത്യാഹ ബാഹ്യവാതമഥാപരേ ॥ ൧,൧൬൬.
കറുത്ത അവയവങ്ങൾ, കഠിനത, മന്ദത, ബോധക്ഷയം, വേദന, ജ്വരം എന്നിവയുണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ തണ്ടുകളുടെ കട്ടിയാകൽ എന്നു പറയുന്നു; ചിലർ അതിനെ ബാഹ്യവാതം എന്നും വിളിക്കുന്നു.
വാതശോണിതസംശോഥോ ജാനുമധ്യേ മഹാരുജഃ । ജ്ഞേയഃ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷസ്തു സ്ഥൂലക്രോഷ്ടുകശീര്ഷവത് ॥ ൧,൧൬൬.
മുട്ടിനകത്ത് വായുവും രക്തവും ചേർന്ന് വീക്കം ഉണ്ടാകുകയും, അതിനൊപ്പം വലിയ വേദനയും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതിനെ ക്രോഷ്ടുകശീർഷം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതിന്റെ രൂപം വലിയ നായയുടെ തലപോലെയാണ്.
രുക്പാദവിഷമന്യസ്തേ ശ്രമാദ്വാ ജായതേ യദാ । വാതേന ഗുല്ഫമാക്ഷിത്യ തമാഹുര്വാതകണ്ടകമ് ॥ ൧,൧൬൬.
കാലിൽ വേദനയും അസമത്വവും ഉണ്ടാകുന്നത് അതിക്ലേശം മൂലമോ, വായു കണങ്കാൽ ബാധിച്ചതാലോ വരുമ്പോൾ, അതിനെ വായു കണങ്കാൽകുരു എന്നു പറയുന്നു.
പാര്ഷ്ണിപ്രത്യങ്ഗുലീനാഭൌ കണ്ഠേ വാ മാരുതാര്ദിതേ । സതിക്ഷേപം നിഗൃഹ്ണാതി ഗൃധ്രസീം താം പ്രചക്ഷതേ ॥ ൧,൧൬൬.
പാദത്തിന്റെ പിന്ഭാഗം, വിരലുകൾ, നാഭി, കഴുത്ത് എന്നിവയിൽ വായു ബാധിച്ചാൽ, ചലനം തടയപ്പെടും; ഇതിനെ ഗൃധ്രസീ എന്നു പറയുന്നു.
ഹൃഷ്യേതേ ചരണൌ യസ്യ ഭവേതാം ചാപി സുപ്തകൌ । പാദഹര്ഷഃ സ വിജ്ഞേയഃ കഫമാരുതകോപജഃ ॥ ൧,൧൬൬.
ആളിന്റെ കാലുകൾ ഉല്ലാസം അനുഭവിച്ചാലോ, ഉണരാതെയായാലോ, അതിനെ പാദഹർഷം എന്നു പറയുന്നു; ഇത് കഫവും വായുവും കൂടിയതുകൊണ്ടാണ്.
പാദയോഃ കുരുതേ ദാഹം പിത്താസൃക്സഹിതോഽനിലഃ । വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമതഃ പാദദാഹം തമാദിശേത് ॥ ൧,൧൬൬.
വായു, പിത്തം, രക്തം എന്നിവ ചേർന്ന് കാലുകളിൽ ദഹനം ഉണ്ടാക്കുമ്പോൾ, പ്രത്യേകിച്ച് നടക്കുമ്പോൾ, ആ കാലദഹനം തിരിച്ചറിയണം.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൬൭ ധന്വന്തരീരുവാച । വാതരക്തനിദാനം തേ വക്ഷ്യേ സുശ്രുത തച്ഛൃണു । വിരുദ്ധാധ്യശനക്രോധദിവാസ്വപ്നപ്രജാഗരൈഃ ॥ ൧,൧൬൭.
ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: സുശ്രുതാ, വാതരക്തത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ. അന്യോന്യവിരുദ്ധമായതും അതികമായതുമായ ഭക്ഷണം, കോപം, പകലിൽ ഉറക്കം, രാത്രിയിൽ ഉണർന്നിരിക്കുക എന്നിവയാണ് ഇതിന് കാരണങ്ങൾ.
പ്രായശഃ സുകുമാരാണാം മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാമ് । സ്ഥൂലാനാം സുഖിനാം ചാപി കുപ്യതേ വാതശോണിതമ് ॥ ൧,൧൬൭.
സാധാരണയായി, നഴ്സരായവരും തെറ്റായ ഭക്ഷണവും ജീവിതശൈലിയും പാലിക്കുന്നവരും, കൊഴുപ്പുള്ളവരും, ആഡംബരജീവിതം നയിക്കുന്നവരും വാതശോണിതം ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
അഗ്നിഘാതാദശുദ്ധേശ്ച നൃണാമസൃജി ദൂഷിതേ । വാതലൈഃ ശീതലൈര്വായുര്വൃദ്ധഃ ക്രുദ്ധോ വിമാര്ഗഗഃ ॥ ൧,൧൬൭.
അഗ്നിയുടെ ബാധയോ ശരിയായ ശുദ്ധീകരണം ഇല്ലായ്മയോ മൂലം രക്തം മലിനമാകുമ്പോൾ, വാതം അല്ലെങ്കിൽ തണുത്ത കാറ്റ് അതിനെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, വാതം വർദ്ധിച്ച് അശാന്തമായി ശരീരത്തിൽ തെറ്റായ വഴി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
താദൃശൈവാസൃജാ രുദ്ധഃ പ്രാക്തദൈവ പ്രദൂഷയേത് । തഥാ വാതോ ഗുദേ പീഡാം ബലാസം വാതശോണിതമ് ॥ ൧,൧൬൭.
അങ്ങനെ മലിനമായ രക്തം തടഞ്ഞാൽ, ആദ്യം വാതം അതിനെ ദോഷപ്പെടുത്തുന്നു; പിന്നീട്, ഗുദത്തിൽ വേദനയോ വാതരക്തം എന്ന രോഗമോ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സംസ്തഭ്യ ജനയേത്പൂര്വം പശ്ചാത്സര്വത്ര ധാവതി । വിശേഷാദ്വമനാദ്യൈശ്ച പ്രലമ്ബസ്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ ൧,൧൬൭.
ആദ്യത്തിൽ ഇത് കഠിനത്വം ഉണ്ടാക്കുന്നു, പിന്നീട് ശരീരമൊട്ടാകെ പടരുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ഛർദ്ദി പോലെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ, ഭാരത്വം എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു.
ഭവിഷ്യതഃ കുഷ്ഠസമം തഥാ സാമ്ബുദസംജ്ഞകമ് । ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു ॥ ൧,൧൬൭.
പിന്നീട്, ഇത് കുഷ്ഠരോഗം പോലെയും 'സാംബുദ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നതുമായ രോഗമായി മാറുന്നു; ഇത് മുട്ടുകൾ, കാലുകൾ, തോളുകൾ, കാൽവിരൽമുട്ടുകൾ, കയ്യുകൾ, കാൽപാദങ്ങൾ, സന്ധികൾ എന്നിവയെ ബാധിക്കുന്നു.
കണ്ഡൂസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദഗൌരവസുപ്തതാഃ । ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രശാമ്യന്തി മുഹുരാവിര്ഭവന്തി ച ॥ ൧,൧൬൭.
ഖജ്ജനം, ഇളക്കം, കുത്തുന്ന വേദന, പിളർന്നുപോകുന്ന വേദന, ഭാരത്വം, ഉണരാതിരിക്കുക എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുകയും ശമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ കദാചിദ്ധസ്തയോരപി । ആഖോരിവ വിലം ക്രുദ്ധഃ കൃത്സ്നം ദേഹം ബിധാവതി ॥ ൧,൧൬൭.
ചിലപ്പോഴൊക്കെ, പാദത്തിൻറെ അടിയിലോ കയ്യിലോ ആരംഭിച്ച്, ഒരു എലി പോലെ ക്രുദ്ധനായി ശരീരമൊട്ടാകെ പടരുന്നു.
ത്വങ്മാംസാശ്രയമത്താനം തത്പൂര്വം ജായതേ തതഃ । കാലാന്തരേണ ഗമ്ഭീരം സര്വധാതൂനഭിദ്രവേത് ॥ ൧,൧൬൭.
ആദ്യത്തിൽ ഇത് ചർമ്മത്തിലും മാംസത്തിലും മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സമയത്തിന് ശേഷം, ഇത് ആഴത്തിൽ കയറുകയും എല്ലാ ധാതുക്കളിലും വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
കട്യാദിസംയതസ്ഥാനേ ത്വക്താമ്രശ്യാവലോഹിതാഃ । ശ്വയഥുര്ഗ്രഥിതഃ പാകഃ സ വായുശ്ചാസ്ഥിമജ്ജസു ॥ ൧,൧൬൭.
കഴുത്ത് മുതലായ ഭാഗങ്ങളിൽ, ചർമ്മം താമ്രനിറം, കറുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നിവയാകുന്നു; വൃദ്ധി, കട്ടയായ കുരുക്കുകൾ, പുഴുക്കൽ എന്നിവയും വാതം അസ്ഥി, മജ്ജയിലും പ്രവേശിക്കുന്നു.
ഛിന്ദന്നിവ ചരത്യന്തശ്ചകീകുര്വംശ്ച വേഗവാന് । കരോതി ഖഞ്ജം പങ്ഗും വാ ശരീരം സര്വതശ്ചരന് ॥ ൧,൧൬൭.
ശരീരത്തിനുള്ളിൽ, ഇത് മുറിക്കുന്നതുപോലെയും കറങ്ങുന്ന ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കിയും വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ പടരുമ്പോൾ, അത് കുഴപ്പമോ, ചലനശക്തി നഷ്ടപ്പെടലോ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വാതാധികേഽധികം തത്ര ശൂലസ്ഫുരണഭഞ്ജനമ് । ശോഥസ്യ രൌക്ഷ്യം കൃഷ്ണത്വം ശ്യാവതാവൃദ്ധിഹാനയഃ ॥ ൧,൧൬൭.
വാതം അധികം ആകുമ്പോൾ, അത്യന്തം വേദന, ഇളക്കം, പൊട്ടുന്നവേദന, വൃദ്ധിയുടെ വരണ്ടത്വം, കറുത്തനിറം, നിറം കൂടുകയോ കുറയുകയോ ചെയ്യുന്നു.
ധമന്യങ്ഗുലിസന്ധീനാം സംകോചോങ്ഗഗ്രഹോ തിരുക് । ശീതദ്വേഷാനുപശയൌ സ്തമ്ഭവേപഥുസുപ്തയഃ ॥ ൧,൧൬൭.
രക്തനാളുകളും വിരൽസന്ധികളും ചുരുങ്ങുന്നു, അവയവങ്ങൾ കട്ടിയാകുന്നു, വളഞ്ഞുപോകുന്നു, തണുപ്പിന് വിരോധം, ചൂടിൽ ആശ്വാസം, കഠിനത്വം, വിറയൽ, ഉണരാതിരിക്കുക എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു.
രക്തേ ശോഥോഽതിരുക്തോദസ്താമ്രാശ്ചിമിചിമായതേ । സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൈഃ സമം നൈതി കണ്ഡുക്ലേദസമന്വിതഃ ॥ ൧,൧൬൭.
രക്തം അധികം ആകുമ്പോൾ, വൃദ്ധി, അത്യന്തം ചുവപ്പ്, ചിമ്മൽ, എണ്ണയോ വരണ്ടതോ ആയ ചികിത്സയിൽ മാറ്റമില്ല, കൂടാതെ ഖജ്ജനവും ഈർപ്പുമുണ്ട്.
പിത്തേ വിദാഹഃ സംമോഹഃ സ്വാദോ മൂര്ഛാ മദസ്തൃഷാ । സ്പര്ശാസഹത്വം രുഗ്രാവഃ ശോഷഃ പാകോ ഭൃശോഷ്മതാ ॥ ൧,൧൬൭.
പിത്തം അധികം ആകുമ്പോൾ, കത്തൽ, മനസ്സു മങ്ങുക, കയ്പ്, ബോധം നഷ്ടപ്പെടുക, മദ്യപാനത്തെപ്പോലുള്ള അവസ്ഥ, ദാഹം, സ്പർശം സഹിക്കാനാവാത്തത്, ശക്തമായ വേദന, വരണ്ടത്വം, പുഴുക്കൽ, അത്യന്തം ചൂട് എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു.
കഫേ സ്തൈമിത്യഗുരുതാ സുപ്തിസ്നിഗ്ധത്വശീതതാ । കണ്ഡൂര്മന്ദാ ച രുഗ്ദ്ബന്ദ്വം സര്വലിങ്ഗഞ്ച സംകരാത് ॥ ൧,൧൬൭.
കഫം അധികം ആകുമ്പോൾ, കട്ടിയാവുക, ഭാരത്വം, ഉറക്കം, എണ്ണത്വം, തണുപ്പ്, മിതമായ ഖജ്ജനം, മന്ദമായ വേദന എന്നിവയും, എല്ലാം ചേർന്നാൽ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് കാണപ്പെടുന്നു.
ഏകദോഷഞ്ച സംസാധ്യം യാപ്യഞ്ചൈവ ദ്വിദോഷജമ് । ത്രിദോഷജന്ത്യജേദാശു രക്തപിത്തം സുദാരുണമ് ॥ ൧,൧൬൭.
ഒരു ദോഷം മാത്രം ബാധിച്ചാൽ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാം; രണ്ടു ദോഷം ചേർന്നാൽ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും; എന്നാൽ മൂന്നു ദോഷവും ചേർന്നാൽ, അതിവേഗം നാശം വരുത്തി ഗുരുതരമായ രക്തപിത്തം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
രക്തമങ്ഗേ നിഹന്ത്യാശു ശാഖാസന്ധിഷു മാരുതഃ । നിവേശ്യാന്യോന്യമാവാര്യ വേദനാഭിര്ഹരത്യസൂന് ॥ ൧,൧൬൭.
വാതം വേഗത്തിൽ അവയവങ്ങളിലെ രക്തത്തെ, പ്രത്യേകിച്ച് സന്ധികളിൽ, ആക്രമിച്ച്, നാളങ്ങൾ തടഞ്ഞ്, വേദനയോടെ ജീവൻ എടുത്തുകളയുന്നു.
വായൌ പഞ്ചാത്മകേ പ്രാണേ രൌക്ഷ്യാച്ചാപല്യലങ്ഘനൈഃ । അത്യാഹാരാഭിഘാതാച്ച വേഗോദീരണചാരണൈഃ ॥ ൧,൧൬൭.
വായുവിന്റെ അഞ്ചു രൂപങ്ങളിലെയും പ്രാണം വരണ്ടുപോകലും, അതിരുകടന്ന ചഞ്ചലതയും, അധികം ചാടലും, അമിതഭക്ഷണവും, പരിക്ക് വരികയും, അതിവേഗം ചലനം ചെയ്യലും മൂലം അസ്വസ്ഥമാകുന്നു.
കുപിതശ്ചക്ഷുരാദീനാമുപഘാതം പ്രകല്പയേത് । പീനസോ ദാഹതൃട്കാസശ്വാസാദിശ്ചൈവ ജായതേ ॥ ൧,൧൬൭.
അപ്പോൾ കണ്ണിനെയും മറ്റു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്ന ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; മൂക്കടച്ചുപോകൽ, കഠിനമായ ദാഹം, ചുമ, ശ്വാസം മുട്ടൽ തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
കണ്ഠരോധോമലഭ്രംശച്ഛര്ദ്യരോചകപീനസാന് । കുര്യാച്ച ഗലഗണ്ഡദീംസ്തഞ്ജത്രുമൂര്ധ്വസംശ്രയഃ ॥ ൧,൧൬൭.
കണ്ഠം അടയൽ, കഫം കുറയൽ, ഛർദി, ഭക്ഷണത്തിൽ രുചി ഇല്ലായ്മ, മൂക്കിന്റെ രോഗങ്ങൾ എന്നിവയും, കഴുത്തിലും താടിയിലും മേൽഭാഗങ്ങളിലും വീക്കം ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
വ്യാനോഽതിഗമനസ്നാനക്രീഡാവിഷയചോഷ്ടിതൈഃ । വിരുദ്ധരൂക്ഷഭീഹര്ഷവിഷാദാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ ॥ ൧,൧൬൭.
വ്യാനൻ അതിരുകടന്ന സഞ്ചാരം, കുളി, കളി, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ലയിക്കൽ, തമ്മിൽ പൊരുത്തമില്ലാത്ത, വരണ്ട, ഭയപ്പെടുത്തുന്ന, ആവേശം കൊടുക്കുന്ന, വിഷാദം ഉണർത്തുന്ന കാര്യങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ദോഷം പ്രാപിക്കുന്നു.