അന്താ രൂക്ഷം ബഹിഃ സ്നിഗ്ധമന്തര്ഘൃഷ്ടം രജഃ കിരേത് । ശ്ലക്ഷ്ണസ്പര്ശം തനു സ്നിഗ്ധം സ്വച്ഛമസ്വേദപുഷ്പവത് ॥ ൧,൧൬൪.
അകത്തു ഉണങ്ങിയതും പുറത്തു എണ്ണയുള്ളതും, അകത്തു ചുരണ്ടുമ്പോൾ പൊടി വീഴുന്നതും, സ്പർശിക്കാൻ മൃദുവും, മൃദുലവും, എണ്ണയുള്ളതും, വിയർപ്പിന്റെ പൂവുപോലും, സുതാര്യവുമാണ് മറ്റൊരു തരം.
പ്രായേണ ചോര്ധ്വകാര്ശ്യഞ്ച കുണ്ഡൈഃ കണ്ഡൂപരൈശ്ചിതമ് । രക്തൈരലംശുകാ പാണിപാദേ കുര്യാദ്വിപാദികാ ॥ ൧,൧൬൪.
പൊതുവെ മേലോട്ടുള്ള ക്ഷയവും, കുരു കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കഠിനമായ കുരു, കൈകാലുകളിൽ ചുവപ്പൻ നൂലുപോലുള്ള രേഖകൾ ഉണ്ടാകുന്നതും 'വിപാദിക' ഉണ്ടാക്കുന്നു.
തീവ്രാര്തിം ഗാഢകണ്ഡൂഞ്ച സരാഗപിഡികാചിതമ് । ദീര്ഘപ്രതാനദൂര്വാവദതസീകുസുമച്ഛവി ॥ ൧,൧൬൪.
കഠിനമായ വേദനയും, ശക്തമായ കുരുവും, ചുവപ്പൻ പുള്ളികൾ നിറഞ്ഞതും, ദീർഘമായി പടരുന്നതും, ദുർവാപുല്ലിന്റെ നിറം അല്ലെങ്കിൽ അതസിപ്പൂവിന്റെ നിറം പോലുമാണ്.
ഉച്ഛൂനമണ്ഡലോ ദദ്രുഃ കണ്ഡൂമാനിതി കഥ്യതേ । സ്ഥൂലമൂലം സദാഹാര്തി രക്തസ്ത്രാവം ബഹുവ്രണമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഉയർന്ന വട്ടംപോലെയുള്ള, കുരു കൂടിയ, കട്ടിയുള്ള അടിത്തറ, സ്ഥിരമായ ദഹനവേദന, ചുവപ്പൻ സ്രാവം, അനേകം മുറിവുകൾ എന്നിവയുള്ളതിനെ 'ദദ്രു' എന്നു പറയുന്നു.
സാദഹകക്ലേദരുജം പ്രായശഃ സര്വജന്മ ച । രക്താക്തമണ്ഡലം പാണ്ഡു കണ്ഡൂദാഹരുജാന്വിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ദഹനം, ഈർപ്പം, വേദന എന്നിവയോടുകൂടിയതും, എല്ലാ ജന്മത്തിലും ആവർത്തിക്കുന്നതും, ചുവപ്പു കലർന്ന പാണ്ടു നിറമുള്ള വട്ടം, കുരു, ദഹനം, വേദന എന്നിവയോടുകൂടിയതുമാണ്.
സോത്സേധമാചിതം രക്തൈഃ കഞ്ജപര്ണമിവാമ്ബുഭിഃ । പുണ്ഡരീകം ഭവേത്തദ്ധി ചിതം സ്ഫോടൈഃ സിതാരുണൈഃ ॥ ൧,൧൬൪.
ഉയർന്നതും ചുവപ്പോടെ നിറഞ്ഞതും, വെള്ളത്തിൽ കുളിച്ച കമലപത്രംപോലും, വെള്ളയും ചുവപ്പും കലർന്ന പൊള്ളകൾ നിറഞ്ഞതും 'പുണ്ടരീകം' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
വിസ്ഫോടപിടികാ പാമാ കണ്ഡൂക്ലേദരുജാന്വിതാഃ । സൂക്ഷ്മാ ശ്യാമാരുണാ രൂക്ഷാ പ്രായഃ സ്ഫിക്പാണികൂര്പരേ ॥ ൧,൧൬൪.
പൊള്ളകളും പുള്ളികളും ഉള്ളതും, കുരു, ഈർപ്പം, വേദന എന്നിവയോടുകൂടിയതും, സൂക്ഷ്മവും കറുത്ത ചുവപ്പും ഉണങ്ങിയതും, സാധാരണയായി ചുമ്മൽ, കൈ, മുട്ട് എന്നിവിടങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നതാണ് 'പാമ'.
സസ്ഫോടസംസ്പര്ശസഹം കണ്ഡൂരക്താതിദാഹവത് । രക്തദലം ചര്മദലം കാകണം തീവ്രദാഹരുക് ॥ ൧,൧൬൪.
പൊള്ളകളോടുകൂടിയതും, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ വേദനയുള്ളതും, കുരു, ചുവപ്പ്, അതിവേദനയുള്ളതും, 'കാകണം' എന്നത് കഠിനമായ ദഹനവേദനയുള്ള ചുവപ്പ് പാടോ ചർമ്മരോഗമായിരിക്കും.
പൂര്വരക്തഞ്ച കൃഷ്ണഞ്ച കാകണം ത്രിഫലോപമമ് । കൃഷ്ണലിങ്ഗൈര്യുതൈഃ സര്വൈഃ സ്വസ്വകാരണതോ ഭവേത് ॥ ൧,൧൬൪.
ആദ്യം ചുവപ്പും, പിന്നീട് കറുപ്പും, ത്രിഫലപോലും, കറുത്ത ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം ഉണ്ടായിരിക്കും, ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ കാരണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ദോഷഭേദായ വിഹിതൈരാദിശേല്ലിങ്ഗകര്മഭിഃ । കുഷ്ഠസ്വദോഷാനുഗതം സര്വദോഷഗതം ത്യജേത് ॥ ൧,൧൬൪.
ദോഷഭേദം തിരിച്ചറിയാൻ, നിർദ്ദേശിച്ച ലക്ഷണങ്ങളും പ്രവർത്തികളും പറയണം; എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ചേർന്ന കുഷ്ഠം ഉപേക്ഷിക്കണം.
കുഷ്ഠോക്തം യച്ച യച്ചാസ്ഥിമജ്ജാശുക്രസമാശ്രയമ് । കൃച്ഛ്രം മേദോമതഞ്ചൈവ യാപ്യം സ്നാപ്വാസ്ഥിമാംസഗമ് ॥ ൧,൧൬൪.
കുഷ്ഠം എന്നറിയപ്പെടുന്നതും, അസ്ഥി, മജ്ജ, വീര്യം എന്നിവയിൽ പാർക്കുന്നതും ഭീഷണിയാണ്; കൊഴുപ്പിൽ ഉള്ളതും നിയന്ത്രിക്കാവുന്നതും, ചർമ്മം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയിൽ ഉള്ളതും ദീർഘകാലമുള്ളതുമാണ്.
അകൃച്ഛ്രം കഫവാതോത്ഥം ത്വഗ്ഗതം ത്വമലഞ്ച യത് । തത്ര ത്വചി സ്ഥിതേ കഷ്ഠേ കായേ വൈവര്ണ്യരൂക്ഷാതാ ॥ ൧,൧൬൪.
കഠിനമല്ലാത്തതും, കഫവാതം മൂലമുള്ളതും, ചർമ്മത്തിൽ മാത്രം പാർക്കുന്നതും അശുദ്ധമായതും; ചർമ്മത്തിൽ പാർക്കുന്നപ്പോൾ ശരീരത്തിൽ വർണ്ണഭേദവും ഉണക്കവും ഉണ്ടാകും.
സ്വേദതാപശ്വയഥവഃ ശോണിതേ പിശിതേ പുനഃ । പാണിപാദാശ്രിതാഃ സ്ഫോടാഃ ക്ലേശാത്സന്ധിഷു ചാധികമ് ॥ ൧,൧൬൪.
വിയർപ്പ്, ചൂട്, വീക്കം എന്നിവ രക്തത്തിലും മാംസത്തിലും ഉണ്ടാകും; കൈകാലുകളിൽ പൊള്ളകൾ, സന്ധികളിൽ കൂടുതൽ വേദനയും കാണാം.
ദോഷസ്യാഭീക്ഷ്ണയോഗേന ദലനം സ്യാച്ച മേദസി । നാതിസംജ്ഞാസ്തി മജ്ജാസ്ഥിനേത്രവേഗസ്വരക്ഷ്യഃ ॥ ൧,൧൬൪.
ദോഷങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർന്നാൽ കൊഴുപ്പിൽ നാശം സംഭവിക്കും; മജ്ജ, അസ്ഥി, കണ്ണ്, ശബ്ദം എന്നിവയിൽ വ്യക്തമായ ലക്ഷണം കാണില്ല.
ക്ഷതേ ച ക്രിമിഭിഃ ശുക്രേ സ്വദാരാപത്യബാധനമ് । യഥാപൂര്വാണി സര്വാണി സ്വലിങ്ഗാനി മൃഗാദിഷു ॥ ൧,൧൬൪.
മുറിവ് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, വീര്യത്തിൽ പുഴുക്കൾ, ഭാര്യയ്ക്കും മക്കൾക്കും ബാധ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, മുൻപ് പറഞ്ഞ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും മൃഗാദികളിലും കാണാം.
കഷ്ഠൈകസമ്ഭവം ശ്വിത്രം കിലാസം ദാരുണം ഭവേത് । നിര്ദിഷ്ടമപരിസ്ത്രാവി ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമ് ॥ ൧,൧൬൪.
മരം മൂലമുണ്ടാകുന്ന ശ്വിത്രം അത്യന്തം ഭയാനകവും ദാരുണവുമാണ്; പുറത്തേക്ക് സ്രവിക്കുന്നതും മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ ചേർന്നതുമായതും എന്നിങ്ങനെ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വാതാദ്രൂക്ഷാരുണം പിത്താത്താമ്രം കമലപത്രവത് । സദാഹം രോമവിധ്വംസി കഫാച്ഛ്വേതം ഘന ഗുരു ॥ ൧,൧൬൪.
വാതം മൂലം വരുന്ന രോഗം ഉണങ്ങിയതും ചുവപ്പും നിറമുള്ളതുമാണ്. പിത്തം മൂലം വരുന്ന രോഗം താമ്രനിറമുള്ളതും താമരയിലപോലെയുള്ളതും എപ്പോഴും കത്തുന്നതും രോമം നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. കഫം മൂലം വരുന്ന രോഗം വെള്ളയും കട്ടിയുള്ളതും ഭാരമുള്ളതുമാണ്.
സകണ്ഡൂരം ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദഃ സു ചാദിശേത് । വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയം കൃച്ഛ്രം തച്ചോത്തരോത്തരമ് ॥ ൧,൧൬൪.
കുരു കൂടെ കാഞ്ഞു വരികയും, ക്രമേണ ചുവപ്പു നിറം പ്രാപിക്കുകയും, മാംസം കൊഴുപ്പ് എന്നിവയെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിറം നോക്കി ഇരു തരങ്ങളും തിരിച്ചറിയാം. രോഗം ക്രമേണ കൂടുതൽ കഠിനമാവുന്നു.
അശുക്ലരോമബഹുലമസംശ്ലിഷ്ടം മിഥോ നവമ് । അനഗ്നിദഗ്ധജം സാധ്യം ശ്വിത്രം വര്ജ്യമതോഽന്യഥാ ॥ ൧,൧൬൪.
വെള്ള നിറമില്ല, രോമം കൂടുതലുണ്ട്, ചേർന്നിട്ടില്ല, പുതിയതാണെങ്കിൽ, തീകൊണ്ട് കത്തിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അത്തരം ശ്വിത്രം സുഖപ്പെടാൻ കഴിയും. അതല്ലെങ്കിൽ ഒഴിവാക്കണം.
ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷു ജാതമപ്യചിരന്തരമ് । വര്ജനീയം വിശേഷേണ കിലാസം സിദ്ധിമിച്ഛിതാ ॥ ൧,൧൬൪.
ഗുഹ്യഭാഗം, കൈത്തളിരുകൾ, ചുണ്ടുകൾ എന്നിവയിൽ പുതിയതായി ഉദിച്ചാൽ, ശ്വിത്രം പ്രത്യേകിച്ച് ഒഴിവാക്കണം, സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക്.
സ്പര്ശൈകാഹാരസംഗാദിസേവനാത്പ്രായശോ ഗദാഃ । ഏകശയ്യാസനാച്ചൈവ വസ്ത്രമാല്യാനുലേപനാത് ॥ ൧,൧൬൪.
സ്പർശം, ഒരുമിച്ച് ഭക്ഷണം പങ്കിടൽ തുടങ്ങിയവയാൽ, ഒരുപോലെ കിടക്കയും ഇരിക്കയും വസ്ത്രം, പൂമാല, ലേപനം എന്നിവ പങ്കിടുന്നതിലൂടെ രോഗങ്ങൾ സാധാരണയായി ഉണ്ടാകുന്നു.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൬൫ ധന്വന്തരിരുവാച । ക്രിമയശ്ച ദ്വിധാ പ്രോക്താ ബാഹ്യഭ്യന്തരഭേദതഃ । ബഹിര്മലകഫാസൃഗ്വിട്ജന്മഭേദാച്ചതുര്വിധാഃ ॥ ൧,൧൬൫.
ധൻവന്ത്രി പറഞ്ഞു: കൃമികൾ രണ്ടുതരമാണ്, പുറത്തും അകത്തും ജനിക്കുന്നവ. പുറത്ത് മലത്തിൽ, കഫത്തിൽ, രക്തത്തിൽ, മലത്തിൽ നിന്നുമുള്ള നാലു തരമുണ്ട്.
നാമതോ വിംശതിവിധാ ബാഹ്യാസ്തത്ര മലോദ്ഭവാഃ । തിലപ്രമാണസംസ്ഥാനവര്ണാഃ കേശാമ്ബരാശ്രയാഃ ॥ ൧,൧൬൫.
പുറത്തുള്ള കൃമികൾക്ക് ഇരുപത് പേരുണ്ട്. അവയിൽ മലത്തിൽ നിന്നുള്ളവ എള്ളുപോലെയുള്ള വലിപ്പവും രൂപവും കാട്ടുന്നു, രോമത്തിലും വസ്ത്രത്തിലും വസിക്കുന്നു.
ബഹുപാദാശ്ച സൂക്ഷ്മാശ്ച യൂകാ ലിക്ഷാശ്ച നാമതഃ । ദ്വിധാ തേ കോഷ്ഠപിഡികാഃ കണ്ഡൂഗണ്ഡാന്പ്രകുര്വതേ ॥ ൧,൧൬൫.
അവയ്ക്ക് കാലുകൾ കൂടുതലും വളരെ ചെറുതുമാണ്, പേരുകൾ യൂക്കയും ലിക്ഷയും. ഇവ രണ്ടുതരത്തിൽ, ശരീരത്തിൽ വസിച്ച് കുരു, കാഞ്ഞ് എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
കുഷ്ഠൈകഹേതവോഽന്തര്ജാഃ ശ്ലേഷ്മജാ ബാഹ്യസമ്ഭവാഃ । മധുരാന്നഗുഡക്ഷീരദധിമത്സ്യനവൌദനൈഃ ॥ ൧,൧൬൫.
കുഷ്ഠത്തിന് പ്രധാന കാരണം അകത്തുള്ള കൃമികളാണ്. പുറത്ത് കഫത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഇവ ഉണ്ടാകുന്നത്. മധുരം, വെള്ളം, പാൽ, തൈര്, മീൻ, പുതിയ അരി എന്നിവ കഴിച്ചതിൽ നിന്നുമാണ്.
കഫാദാമാശയേ ജാതാ വൃദ്ധാഃ സര്പന്തി സര്വതഃ । പൃഥുബ്രധ്നനിഭാഃ കേചിത്കേചിദ്ഗണ്ഡൂപദോപമാഃ ॥ ൧,൧൬൫.
കഫത്തിൽ നിന്ന് വയറ്റിൽ ജനിച്ച കൃമികൾ വളർന്ന് എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ചിലത് കയരുപോലെയും ചിലത് കുരു പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു.
രൂഢധാന്യാങ്കുരാകാരാസ്തനുദീര്ഘാസ്തഥാണവഃ । ശ്വേതാസ്താമ്രാവഭാസാശ്ച നാമതഃ സപ്തധാ തു തേ ॥ ൧,൧൬൫.
ചിലത് മുളച്ച ധാന്യത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ, നീളമുള്ളതും ചെറുതും, വെള്ളയും താമ്രനിറത്തിലുള്ളതുമാണ്. പേരുപ്രകാരം ഇവ ഏഴുതരമുണ്ട്.
അന്ത്രാദാ ഉദരാവേഷ്ടാ ഹൃദയാദാ മഹാഗുദാഃ । ച്യുരവോ ദര്ഭകുസുമാഃ സുഗന്ധാസ്തേ ച കുര്വതേ ॥ ൧,൧൬൫.
ചിലത് ആന്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച് വയറിനെ ചുറ്റുന്നു, ചിലത് ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന്, ചിലത് ഗുദത്തിൽ നിന്ന്. ഇവ പുറത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ ദർഭപൂവുപോലെയും സുഗന്ധമുള്ളതുമാണ്, പലവിധം ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഹൃല്ലാസമാസ്യശ്രവണമവിപാകമരോചകമ് । മൂര്ഛാച്ഛര്ദിജ്വരാനാഹകാര്ശ്യക്ഷവഥുപീനസാന് ॥ ൧,൧൬൫.
ഹൃദയത്തിൽ അസ്വസ്ഥത, വായിൽ വെള്ളം വരിക, അജീർണം, രുചികുറവ്, ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ, ഛർദി, ജ്വരം, വയറു വീക്കം, ക്ഷയം, തുമ്മൽ, മൂക്കടച്ചുപോകൽ എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
രക്തവാഹിശിരാസ്ഥാനരക്തജാ ജന്തവോഽണവഃ । അപാദാ വൃത്തതാമ്രാശ്ച സൌക്ഷ്മ്യാത്കേചിദദര്ശനാഃ ॥ ൧,൧൬൫.
രക്തവാഹിനികളിൽ ജനിക്കുന്നവ വളരെ ചെറുതും കാലില്ലാത്തതും വൃത്താകൃതിയിലും താമ്രനിറത്തിലും കാണപ്പെടുന്നു. അത്യന്തം ചെറുതായതിനാൽ ചിലത് കാണാനാവില്ല.