അതിശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശസ്വേദാസ്വേദവിവര്ണതാഃ । ദാഹഃ കണ്ഡൂസ്ത്വചി സ്വാപസ്തോദഃ കോചോന്നതിസ്തമഃ ॥ ൧,൧൬൪.
വളരെ മൃദുവോ കഠിനമോ സ്പർശം, വിയര്പ്പോ വരണ്ടതോ, നിറം മാറൽ, കത്തൽ, ചർമ്മത്തിൽ കമിഴ്, തളർച്ച, കുത്തുന്ന വേദന, വീക്കം, ഇരുണ്ടത്വം—
വ്രണാനാമധികം ശൂലം ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിഃ । രൂഢാനാമപി രൂക്ഷത്വം നിമിത്തേഽല്പേഽതികോപനമ് ॥ ൧,൧൬൪.
മുറിവുകളിൽ അധിക വേദന, വേഗത്തിൽ തുടങ്ങിയും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുകയും, മുറിവ് ഭേദിച്ചാലും കരടായിരിക്കുകയും, ചെറിയ കാരണത്തിൽ പോലും അതിവേഗം മോശമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.
രോമഹര്ഷോഽസൃജഃ കാര്ഷ്ണ്യം കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമ് । കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭം യദ്രൂക്ഷം പരുഷം തനു ॥ ൧,൧൬൪.
രോമങ്ങൾ നട്ടുചൂടൽ, രക്തം കറുപ്പാകൽ—ഇവയാണ് കുഷ്ഠത്തിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ; കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, വരണ്ടത്, കഠിനം, തനു, കപാലംപോലെയുള്ളത്—
വിസ്തൃതാകൃതിപര്യസ്തന്ദൂഷിതൈര്ലോമഭിശ്ചിതമ് । കാപാലം തോദബഹുലം തത്കുഷ്ഠം വിഷമം സ്മൃതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
—വ്യാപകമായ രൂപം, ദോഷപ്പെട്ട രോമങ്ങൾ ചിതറിയത്, അതാണ് കാപാലം എന്ന കുഷ്ഠം; അതിൽ കുത്തുന്ന വേദന കൂടുതലും, അസമത്വവും കാണപ്പെടുന്നു.
ഉദുമ്ബരഫലാഭാസം കുഷ്ഠമൌദുമ്ബരം വദേത് । വര്തുലം ബഹുലകേത്യുക്തം ദാഹരുജാധികമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഉദുംബരഫലംപോലെയുള്ള കുഷ്ഠം ഔദുംബരം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; വൃത്താകൃതിയിലും കട്ടിയുള്ള അതിരുകളിലും കത്തലും വേദനയും കൂടുതലാണ്.
അസംച്ഛന്നമദരണം കൃമിവത്സ്യാദുദുമ്ബരമ് । സ്ഥിരം സത്യാനം ഗുരു സ്നിഗ്ധം ശ്വേതരക്തം മലാന്വിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
മൂടാതെ, പരക്കാതെ, കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഉദുംബരപോലെയും; ഉറപ്പുള്ളതും, യാഥാർത്ഥ്യമുള്ളതും, ഭാരമുള്ളതും, എണ്ണയുള്ളതും, വെള്ളയോ ചുവപ്പോ നിറമുള്ളതും അശുദ്ധിയോടുകൂടിയതുമാണ്.
അന്യോന്യസക്തപുച്ഛൂനബഹുകണ്ഡൂസ്നുതികൃമി । ശ്ലക്ഷ്ണപീതാഭാസംയുക്തം മണ്ഡലം പരികീര്തിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഒന്നുമറ്റൊന്നിൽ ചേർന്ന വാലുകൾ, അതിയായ കമിഴ്, പുഴുക്കൾ, സ്നിഗ്ധവും മഞ്ഞ നിറമുള്ളതുമായത്—ഇത് മണ്ഡലം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
സകണ്ഡൂപിടികാ ശ്യാവാ സക്ലേദാ ച വിചര്ചികാ । പരുഷന്തത്രരക്താന്തമന്തഃ ശ്യാമം സമുന്നതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
കമിഴ്, പുള്ളിപ്പുള്ളികൾ, ഇരുണ്ട നിറം, ഈർപ്പം—ഇവയുള്ളത് വിചർചിക; കഠിനവും, അകത്ത് ചുവപ്പും, അകത്തേക്ക് ഇരുണ്ടതും, പൊങ്ങിയതുമായതുമാണ്.
ഋഷ്യജിഹ്വാകൃതിപ്രോക്തം ഋഷ്യജിഹ്വം ബഹുക്രിമി । ഹസ്തിചര്മഖരസ്പര്ശം ചര്മാഖ്യം കുഷ്ഠമുച്യതേ ॥ ൧,൧൬൪.
മാൻനാക്കുപോലെയുള്ള രൂപം, അനേകം പുഴുക്കളോടുകൂടിയതും, ആനതോലിന്റെ കട്ടിയുള്ള സ്പർശം പോലുമുള്ളതും ആയതിനെ 'ചർമം' എന്ന കുഷ്ഠം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
അസ്വേദഞ്ചമത്സ്യശല്കസന്നിഭം കിടിമം പുനഃ । രൂക്ഷാഗ്നിവര്ണം ദുഃ സ്പര്ശം കണ്ഡൂമത്പരുഷാസിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
വിയർക്കാത്തതും, മീൻതവിടുപോലെയുള്ളതും, ഉണങ്ങിയതും, തീപോലെയുള്ള നിറം, സ്പർശിക്കാൻ അസുഖം, കഠിനമായ കുരു, കരിമ്പട്ടും, ചുരുണ്ടും, ചാരനിറവും ഉള്ളതിനെ 'കിടിമം' എന്നു പറയുന്നു.
അന്താ രൂക്ഷം ബഹിഃ സ്നിഗ്ധമന്തര്ഘൃഷ്ടം രജഃ കിരേത് । ശ്ലക്ഷ്ണസ്പര്ശം തനു സ്നിഗ്ധം സ്വച്ഛമസ്വേദപുഷ്പവത് ॥ ൧,൧൬൪.
അകത്തു ഉണങ്ങിയതും പുറത്തു എണ്ണയുള്ളതും, അകത്തു ചുരണ്ടുമ്പോൾ പൊടി വീഴുന്നതും, സ്പർശിക്കാൻ മൃദുവും, മൃദുലവും, എണ്ണയുള്ളതും, വിയർപ്പിന്റെ പൂവുപോലും, സുതാര്യവുമാണ് മറ്റൊരു തരം.
പ്രായേണ ചോര്ധ്വകാര്ശ്യഞ്ച കുണ്ഡൈഃ കണ്ഡൂപരൈശ്ചിതമ് । രക്തൈരലംശുകാ പാണിപാദേ കുര്യാദ്വിപാദികാ ॥ ൧,൧൬൪.
പൊതുവെ മേലോട്ടുള്ള ക്ഷയവും, കുരു കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കഠിനമായ കുരു, കൈകാലുകളിൽ ചുവപ്പൻ നൂലുപോലുള്ള രേഖകൾ ഉണ്ടാകുന്നതും 'വിപാദിക' ഉണ്ടാക്കുന്നു.
തീവ്രാര്തിം ഗാഢകണ്ഡൂഞ്ച സരാഗപിഡികാചിതമ് । ദീര്ഘപ്രതാനദൂര്വാവദതസീകുസുമച്ഛവി ॥ ൧,൧൬൪.
കഠിനമായ വേദനയും, ശക്തമായ കുരുവും, ചുവപ്പൻ പുള്ളികൾ നിറഞ്ഞതും, ദീർഘമായി പടരുന്നതും, ദുർവാപുല്ലിന്റെ നിറം അല്ലെങ്കിൽ അതസിപ്പൂവിന്റെ നിറം പോലുമാണ്.
ഉച്ഛൂനമണ്ഡലോ ദദ്രുഃ കണ്ഡൂമാനിതി കഥ്യതേ । സ്ഥൂലമൂലം സദാഹാര്തി രക്തസ്ത്രാവം ബഹുവ്രണമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഉയർന്ന വട്ടംപോലെയുള്ള, കുരു കൂടിയ, കട്ടിയുള്ള അടിത്തറ, സ്ഥിരമായ ദഹനവേദന, ചുവപ്പൻ സ്രാവം, അനേകം മുറിവുകൾ എന്നിവയുള്ളതിനെ 'ദദ്രു' എന്നു പറയുന്നു.
സാദഹകക്ലേദരുജം പ്രായശഃ സര്വജന്മ ച । രക്താക്തമണ്ഡലം പാണ്ഡു കണ്ഡൂദാഹരുജാന്വിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ദഹനം, ഈർപ്പം, വേദന എന്നിവയോടുകൂടിയതും, എല്ലാ ജന്മത്തിലും ആവർത്തിക്കുന്നതും, ചുവപ്പു കലർന്ന പാണ്ടു നിറമുള്ള വട്ടം, കുരു, ദഹനം, വേദന എന്നിവയോടുകൂടിയതുമാണ്.
സോത്സേധമാചിതം രക്തൈഃ കഞ്ജപര്ണമിവാമ്ബുഭിഃ । പുണ്ഡരീകം ഭവേത്തദ്ധി ചിതം സ്ഫോടൈഃ സിതാരുണൈഃ ॥ ൧,൧൬൪.
ഉയർന്നതും ചുവപ്പോടെ നിറഞ്ഞതും, വെള്ളത്തിൽ കുളിച്ച കമലപത്രംപോലും, വെള്ളയും ചുവപ്പും കലർന്ന പൊള്ളകൾ നിറഞ്ഞതും 'പുണ്ടരീകം' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
വിസ്ഫോടപിടികാ പാമാ കണ്ഡൂക്ലേദരുജാന്വിതാഃ । സൂക്ഷ്മാ ശ്യാമാരുണാ രൂക്ഷാ പ്രായഃ സ്ഫിക്പാണികൂര്പരേ ॥ ൧,൧൬൪.
പൊള്ളകളും പുള്ളികളും ഉള്ളതും, കുരു, ഈർപ്പം, വേദന എന്നിവയോടുകൂടിയതും, സൂക്ഷ്മവും കറുത്ത ചുവപ്പും ഉണങ്ങിയതും, സാധാരണയായി ചുമ്മൽ, കൈ, മുട്ട് എന്നിവിടങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നതാണ് 'പാമ'.
സസ്ഫോടസംസ്പര്ശസഹം കണ്ഡൂരക്താതിദാഹവത് । രക്തദലം ചര്മദലം കാകണം തീവ്രദാഹരുക് ॥ ൧,൧൬൪.
പൊള്ളകളോടുകൂടിയതും, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ വേദനയുള്ളതും, കുരു, ചുവപ്പ്, അതിവേദനയുള്ളതും, 'കാകണം' എന്നത് കഠിനമായ ദഹനവേദനയുള്ള ചുവപ്പ് പാടോ ചർമ്മരോഗമായിരിക്കും.
പൂര്വരക്തഞ്ച കൃഷ്ണഞ്ച കാകണം ത്രിഫലോപമമ് । കൃഷ്ണലിങ്ഗൈര്യുതൈഃ സര്വൈഃ സ്വസ്വകാരണതോ ഭവേത് ॥ ൧,൧൬൪.
ആദ്യം ചുവപ്പും, പിന്നീട് കറുപ്പും, ത്രിഫലപോലും, കറുത്ത ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം ഉണ്ടായിരിക്കും, ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ കാരണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ദോഷഭേദായ വിഹിതൈരാദിശേല്ലിങ്ഗകര്മഭിഃ । കുഷ്ഠസ്വദോഷാനുഗതം സര്വദോഷഗതം ത്യജേത് ॥ ൧,൧൬൪.
ദോഷഭേദം തിരിച്ചറിയാൻ, നിർദ്ദേശിച്ച ലക്ഷണങ്ങളും പ്രവർത്തികളും പറയണം; എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ചേർന്ന കുഷ്ഠം ഉപേക്ഷിക്കണം.
കുഷ്ഠോക്തം യച്ച യച്ചാസ്ഥിമജ്ജാശുക്രസമാശ്രയമ് । കൃച്ഛ്രം മേദോമതഞ്ചൈവ യാപ്യം സ്നാപ്വാസ്ഥിമാംസഗമ് ॥ ൧,൧൬൪.
കുഷ്ഠം എന്നറിയപ്പെടുന്നതും, അസ്ഥി, മജ്ജ, വീര്യം എന്നിവയിൽ പാർക്കുന്നതും ഭീഷണിയാണ്; കൊഴുപ്പിൽ ഉള്ളതും നിയന്ത്രിക്കാവുന്നതും, ചർമ്മം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയിൽ ഉള്ളതും ദീർഘകാലമുള്ളതുമാണ്.
അകൃച്ഛ്രം കഫവാതോത്ഥം ത്വഗ്ഗതം ത്വമലഞ്ച യത് । തത്ര ത്വചി സ്ഥിതേ കഷ്ഠേ കായേ വൈവര്ണ്യരൂക്ഷാതാ ॥ ൧,൧൬൪.
കഠിനമല്ലാത്തതും, കഫവാതം മൂലമുള്ളതും, ചർമ്മത്തിൽ മാത്രം പാർക്കുന്നതും അശുദ്ധമായതും; ചർമ്മത്തിൽ പാർക്കുന്നപ്പോൾ ശരീരത്തിൽ വർണ്ണഭേദവും ഉണക്കവും ഉണ്ടാകും.
സ്വേദതാപശ്വയഥവഃ ശോണിതേ പിശിതേ പുനഃ । പാണിപാദാശ്രിതാഃ സ്ഫോടാഃ ക്ലേശാത്സന്ധിഷു ചാധികമ് ॥ ൧,൧൬൪.
വിയർപ്പ്, ചൂട്, വീക്കം എന്നിവ രക്തത്തിലും മാംസത്തിലും ഉണ്ടാകും; കൈകാലുകളിൽ പൊള്ളകൾ, സന്ധികളിൽ കൂടുതൽ വേദനയും കാണാം.
ദോഷസ്യാഭീക്ഷ്ണയോഗേന ദലനം സ്യാച്ച മേദസി । നാതിസംജ്ഞാസ്തി മജ്ജാസ്ഥിനേത്രവേഗസ്വരക്ഷ്യഃ ॥ ൧,൧൬൪.
ദോഷങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർന്നാൽ കൊഴുപ്പിൽ നാശം സംഭവിക്കും; മജ്ജ, അസ്ഥി, കണ്ണ്, ശബ്ദം എന്നിവയിൽ വ്യക്തമായ ലക്ഷണം കാണില്ല.
ക്ഷതേ ച ക്രിമിഭിഃ ശുക്രേ സ്വദാരാപത്യബാധനമ് । യഥാപൂര്വാണി സര്വാണി സ്വലിങ്ഗാനി മൃഗാദിഷു ॥ ൧,൧൬൪.
മുറിവ് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, വീര്യത്തിൽ പുഴുക്കൾ, ഭാര്യയ്ക്കും മക്കൾക്കും ബാധ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, മുൻപ് പറഞ്ഞ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും മൃഗാദികളിലും കാണാം.
കഷ്ഠൈകസമ്ഭവം ശ്വിത്രം കിലാസം ദാരുണം ഭവേത് । നിര്ദിഷ്ടമപരിസ്ത്രാവി ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമ് ॥ ൧,൧൬൪.
മരം മൂലമുണ്ടാകുന്ന ശ്വിത്രം അത്യന്തം ഭയാനകവും ദാരുണവുമാണ്; പുറത്തേക്ക് സ്രവിക്കുന്നതും മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ ചേർന്നതുമായതും എന്നിങ്ങനെ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വാതാദ്രൂക്ഷാരുണം പിത്താത്താമ്രം കമലപത്രവത് । സദാഹം രോമവിധ്വംസി കഫാച്ഛ്വേതം ഘന ഗുരു ॥ ൧,൧൬൪.
വാതം മൂലം വരുന്ന രോഗം ഉണങ്ങിയതും ചുവപ്പും നിറമുള്ളതുമാണ്. പിത്തം മൂലം വരുന്ന രോഗം താമ്രനിറമുള്ളതും താമരയിലപോലെയുള്ളതും എപ്പോഴും കത്തുന്നതും രോമം നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. കഫം മൂലം വരുന്ന രോഗം വെള്ളയും കട്ടിയുള്ളതും ഭാരമുള്ളതുമാണ്.
സകണ്ഡൂരം ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദഃ സു ചാദിശേത് । വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയം കൃച്ഛ്രം തച്ചോത്തരോത്തരമ് ॥ ൧,൧൬൪.
കുരു കൂടെ കാഞ്ഞു വരികയും, ക്രമേണ ചുവപ്പു നിറം പ്രാപിക്കുകയും, മാംസം കൊഴുപ്പ് എന്നിവയെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിറം നോക്കി ഇരു തരങ്ങളും തിരിച്ചറിയാം. രോഗം ക്രമേണ കൂടുതൽ കഠിനമാവുന്നു.
അശുക്ലരോമബഹുലമസംശ്ലിഷ്ടം മിഥോ നവമ് । അനഗ്നിദഗ്ധജം സാധ്യം ശ്വിത്രം വര്ജ്യമതോഽന്യഥാ ॥ ൧,൧൬൪.
വെള്ള നിറമില്ല, രോമം കൂടുതലുണ്ട്, ചേർന്നിട്ടില്ല, പുതിയതാണെങ്കിൽ, തീകൊണ്ട് കത്തിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അത്തരം ശ്വിത്രം സുഖപ്പെടാൻ കഴിയും. അതല്ലെങ്കിൽ ഒഴിവാക്കണം.
ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷു ജാതമപ്യചിരന്തരമ് । വര്ജനീയം വിശേഷേണ കിലാസം സിദ്ധിമിച്ഛിതാ ॥ ൧,൧൬൪.
ഗുഹ്യഭാഗം, കൈത്തളിരുകൾ, ചുണ്ടുകൾ എന്നിവയിൽ പുതിയതായി ഉദിച്ചാൽ, ശ്വിത്രം പ്രത്യേകിച്ച് ഒഴിവാക്കണം, സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക്.