ദൂഷയിത്വാ തു ദീര്ഘാനുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മികാമ് । ഗ്രന്ഥീനാം കുരുതേ മാലാം സരക്താന്തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ് ॥ ൧,൧൬൩.
അവയെ ദോഷപ്പെടുത്തി, നീണ്ട, കട്ടിയുള്ള, കഠിനമായ കുരുക്കുകളുടെ നിര ഉണ്ടാക്കുന്നു. അതിൽ ശക്തമായ വേദനയും ജ്വരവും, എല്ലാം രക്തം നിറഞ്ഞതായിരിക്കും.
ശ്വാസകാസാതിസാരാസ്യശോഷഹിക്കാവമിഭ്രമൈഃ । മോഹവൈവര്ണ്യമൂര്ഛാങ്ഗഭങ്ഗഗ്നിസദനൈര്യുതാമ് । ഇത്യയം ഗ്രന്ഥിവീസര്പഃ കഫമാരുതകോപജഃ ॥ ൧,൧൬൩.
ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ, അതിസാരം, വായ് വരണ്ടുപോകൽ, ഹിക്ക, ഛർദി, തലകറക്കം, മനസ്സു മങ്ങൽ, നിറം മാറൽ, ബോധക്ഷയം, അവയവങ്ങൾ തകരൽ, അഗ്നിശക്തി കുറഞ്ഞത് എന്നിവയൊക്കെ കൂടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് കഫവും വാതവും കൂടിയുണ്ടാകുന്ന ഗ്രന്ഥി വിസർപ്പം.
കഫപിത്താജ്ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ നിദ്രാ തന്ദ്രാ ശിരോരുജാ । അങ്ഗാവസാദവിക്ഷേംപൌ പ്രലാപാരോചകഭ്രമാഃ ॥ ൧,൧൬൩.
കഫവും പിത്തവും മൂലം ജ്വരം, കഠിനത, ഉറക്കം, മന്ദത, തലവേദന, അവയവങ്ങളിൽ ക്ഷീണം, വിറയൽ, ഭ്രമം, രുചിയില്ലായ്മ, തലകറക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
മൂര്ഛാഗ്നിഹാനിര്ഭേദോഽസ്ഥ്നാം പിപാസേന്ദ്രിയഗൌരവമ് । ആമോപവേശനം ലേപഃ സ്രോതസാം സ ച സര്പതി ॥ ൧,൧൬൩.
ബോധക്ഷയം, അഗ്നിശക്തി കുറഞ്ഞത്, അസ്ഥികൾ തകർച്ച, ദാഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഭാരം തോന്നൽ, അമാശയത്തിൽ ദോഷം കൂടൽ, പുറത്ത് മൂടൽ എന്നിവയും, അവ ശരീരത്തിലെ നാളികളിലൂടെ പടരുന്നു.
പ്രായേണാമാശയം ഗൃഹ്ണന്നേകദേശം ന ചാതിരുക് । പീഡകൈരവകീര്ണോഽതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ ॥ ൧,൧൬൩.
സാധാരണയായി അമാശയം ബാധിക്കപ്പെടുന്നു, ഒരിടത്ത് അതിവേദനയില്ല. പുള്ളികൾ നിറഞ്ഞതും, അതിയായി മഞ്ഞ, ചുവപ്പ്, വെളുത്ത നിറമുള്ളതുമാണ്.
സ്നിധ്നോഽസിതോ മേചകാഭോ മലിനഃ ശോഥവാന്ഗുരുഃ । ഗമ്ഭീരപാകഃ പ്രായോഷ്മസ്പൃഷ്ടഃ ക്ലിന്നോംഽവദീര്യതേ ॥ ൧,൧൬൩.
ചൊരിഞ്ഞതും, കറുത്തതും, ചാരപോലെയുള്ളതും, മലിനമായതും, വീക്കമുള്ളതും, ഭാരമുള്ളതും, ആഴത്തിൽ പാകം വന്നതും, ചൂട് സ്പർശിച്ചാൽ ഭൂരിഭാഗവും ഈർപ്പം ഉള്ളതും, പിന്നീട് പൊട്ടിത്തുറക്കുന്നതുമാണ്.
പക്വവച്ഛീര്ണമാംസശ്ച സ്പഷ്ടസ്നായുശിരാഗണഃ । സര്വഗോ ലക്ഷണൈഃ സര്വേഃ സര്വഗത്വക്സമര്പണഃ । ശവഗന്ധീ ച വീസര്പഃ കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമ് ॥ ൧,൧൬൩.
പാകം വന്ന മാംസം പോലെയും, നാഡികളും രക്തനാളികളും പുറത്തു കാണിക്കുന്നതും, എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളോടും കൂടി പടരുന്നതും, ശവഗന്ധം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതുമാണ്. ഇതാണ് കർദമം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വിസർപ്പം.
ബാഹ്യഹേതോഃ ക്ഷതാത്ക്രുദ്ധ്വഃ സരക്തം പിത്തമീരയന് । വീസര്പം മാരുതഃ കുര്യാത്കുലത്ഥസദൃശൈശ്ചിതമ് ॥ ൧,൧൬൩.
പുറത്തുനിന്നുള്ള കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടോ, പരിക്കു മൂലമോ, രക്തവും പിത്തവും ഉണർത്തപ്പെട്ടാൽ, വാതം കുളത്തപ്പരിപ്പ് പോലെയുള്ള കുരുക്കുകൾ കാണിക്കുന്ന വിസർപ്പം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സ്ഫോടൈഃ ശോഥജ്വരരുജാദാഹാഢ്യം ശ്യാവശോണിതമ് । പഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ സാധ്യാ ദ്വന്ദ്വജാശ്ചാനുപദ്രവാഃ ॥ ൧,൧൬൩.
പൊട്ടുന്ന പാടുകൾ, വീക്കം, ജ്വരം, വേദന, കത്തൽ, കറുത്ത രക്തം എന്നിവയോടൊപ്പം, നാളികളിൽ നിന്നുള്ള മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ സുഖപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്. രണ്ടുചേരിതോന്നുന്നവയ്ക്ക് വലിയ ഉപദ്രവങ്ങളില്ല.
അസാധ്യാഃ കൃതസര്വോത്ഥാഃ സര്വേ ചാക്രാന്തമര്മണഃ । ശീര്ണസ്നായുശിരാമാംസാഃ ക്ലിന്നാശ്ചശവഗന്ധയഃ ॥ ൧,൧൬൩.
എല്ലാ കാരണങ്ങളാലും ഉരുത്തിരിഞ്ഞവയും, മർമ്മസ്ഥലങ്ങൾ പിടിച്ചവയും, നാഡികൾ, രക്തനാളികൾ, മാംസം പൊട്ടിപ്പോയതും, ഈർപ്പം കൂടിയതും, ശവഗന്ധം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതും സുഖപ്പെടുത്താൻ കഴിയാത്തവയാണ്.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൬൪ ധന്വന്തരിരുവാച । മിഥ്യാഹാരവിഹാരേണ വിശേഷേണ വിരോധിനാ । സാധുനിന്ദാവധാദ്യുദ്ധഹരണാദ്യൈശ്ച സേവിതൈഃ ॥ ൧,൧൬൪.
ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: തെറ്റായ ഭക്ഷണവും തെറ്റായ ജീവിതശൈലിയും, നല്ലവരെയെ അപകീര്ത്തിപ്പെടുത്തുക, അവഗണന, വഴക്കിടല്, മോഷണം എന്നിവ പോലുള്ള പ്രവൃത്തികളാല് പ്രത്യേകിച്ച്—
പാപ്മഭിഃ കര്മഭിഃ സദ്യഃ പ്രാക്തനൈഃ പ്രേരിതാമലാഃ । ശിരാഃ പ്രപദ്യ തൈര്യുക്താസ്ത്വഗ്വസാരക്തമാമിഷമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഇപ്പോഴത്തെതും പഴയതുമായ പാപകരമായ പ്രവൃത്തികളാല്, അശുദ്ധമായ വസ്തുക്കള് രക്തനാളികളിലേക്ക് കയറി, അവ ചർമ്മം, മാംസം, രക്തം, കൊഴുപ്പ് എന്നിവയുമായി ചേർന്ന് അവിടേക്ക് എത്തുന്നു.
ദൂഷയന്തി ച സംശോഷ്യ നിശ്ചരന്തസ്തതോ ബഹിഃ । ത്വചഃ കുര്വാന്തി വൈവര്ണ്യം ശിഷ്ടാഃ കുഷ്ഠമുശന്തിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
അവ ഈ അംശങ്ങളെ ദോഷപ്പെടുത്തുകയും ഉണക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ പുറത്തേക്ക് വരുന്നു; ചർമ്മത്തിന് നിറം മാറുകയും ശേഷിക്കുന്ന അശുദ്ധികൾ കുഷ്ഠം പോലുള്ള ചർമ്മരോഗങ്ങളായി പ്രകടമാകുന്നു.
കാലേനോപേക്ഷിതം യത്സ്യാത്സര്വം കോഷ്ഠാനി തദ്വപുഃ । പ്രപദ്യ ധാതൂന്ബാഹ്യാന്തഃ സര്വാന്സംക്ലേദ്യ ചാവഹേത് ॥ ൧,൧൬൪.
കാലക്രമേണ ഇതിനെ അവഗണിച്ചാൽ, ശരീരത്തിലെ എല്ലാ നാളികളും ബാധിക്കപ്പെടുന്നു; അകത്തും പുറത്തും എല്ലാ ധാതുക്കളിലും കയറി അവയെ ദോഷപ്പെടുത്തി നിറയെ ഒഴുകുന്നു.
സസ്വേദക്ലേദസങ്കോചാന്കൃമീന് സൂക്ഷ്മാംശ്ചദാരുണാന് । ലോമത്വക്സ്നായുധമനീരാക്രാമതി യഥാക്രമമ് ॥ ൧,൧൬൪.
വിയര്പ്പും ഈര്പ്പവും കെട്ടിപ്പിടിച്ചും, സൂക്ഷ്മവും കടുത്തതുമായ കീടുകള് ഉണ്ടാകുന്നു; അവ തലമുറയായി രോമം, ചർമ്മം, സ്നായു, രക്തനാളികൾ എന്നിവയിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
ഭസ്മാച്ഛാദിതവത്കുര്യാദ്ബാഹ്യം കുഷ്ഠമുദാഹൃതമ് । കുഷ്ഠാനി സപ്തധാ ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വൈഃ സമാഗതൈഃ ॥ ൧,൧൬൪.
ചെളിപ്പൊടി പൂശിയതുപോലെ പുറത്ത് കുഷ്ഠം ഉണ്ടാക്കുന്നു; കുഷ്ഠം ഏഴു തരമുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു; അവ ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്കോ രണ്ടായി ചേർന്നോ ഒന്നിച്ച് കൂടിയോ ഉണ്ടാകുന്നു.
സര്വേഷ്വപി ത്രിദോഷേഷു വ്യപദേശോഽധികസ്തതഃ । വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലം പിത്തേനൌദുമ്ബരം കഫാത് ॥ ൧,൧൬൪.
മൂന്നു ദോഷങ്ങളിൽ എല്ലാം കൂടി വേർതിരിച്ചാണ് വ്യത്യാസം കാണുന്നത്: വായുവിൽ നിന്നുള്ള കുഷ്ഠം കാപാലം, പിത്തത്തിൽ നിന്നുള്ളത് ഔദുംബരം, കഫത്തിൽ നിന്നുള്ളത്—
മണ്ഡലാഖ്യം വിചര്ചോ ച ഋഷ്യാഖ്യം വാതപിത്തജമ് । ചര്മൈകകുഷ്ഠം കിടിമം സിധ്മാലസവിപാദികാഃ ॥ ൧,൧൬൪.
—മണ്ഡലം, വിചർചൂ, ഋഷ്യ, വായു-പിത്തം ചേർന്നത്; ചർമ്മം, ഏകകുഷ്ഠം, കിടിമം, സിദ്ധ്മ, അലസ, വിപാദിക എന്നിവയും.
വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്താദ്ദദ്രൂശതാരുഷീ । പുണ്ഡരീകം സവിസ്ഫോടം പാമാ ചര്മദലം തഥാ ॥ ൧,൧൬൪.
വായു-കഫം ചേർന്നതും കഫം-പിത്തം ചേർന്നതും ദദ്രു, ശതാരുഷി; പുണ്ടരീകം, പൊള്ളയുള്ളത്, പാമ, ചർമ്മദലവും.
സര്വേഭ്യഃ കാകണം പൂര്വത്രികം ദദ്രു സകാകണമ് । പുണ്ഡരീകര്യജിഹ്വേ ച മഹാകുഷ്ഠാനി സപ്ത തു ॥ ൧,൧൬൪.
ഇവയിലൊക്കെയും കാകണം, പൂവത്രികം, കാകണത്തോടുകൂടിയ ദദ്രു, പുണ്ടരീകം, ര്യജിഹ്വ—ഇവയാണ് പ്രധാനമായ ഏഴു കുഷ്ഠങ്ങൾ.
അതിശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശസ്വേദാസ്വേദവിവര്ണതാഃ । ദാഹഃ കണ്ഡൂസ്ത്വചി സ്വാപസ്തോദഃ കോചോന്നതിസ്തമഃ ॥ ൧,൧൬൪.
വളരെ മൃദുവോ കഠിനമോ സ്പർശം, വിയര്പ്പോ വരണ്ടതോ, നിറം മാറൽ, കത്തൽ, ചർമ്മത്തിൽ കമിഴ്, തളർച്ച, കുത്തുന്ന വേദന, വീക്കം, ഇരുണ്ടത്വം—
വ്രണാനാമധികം ശൂലം ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിഃ । രൂഢാനാമപി രൂക്ഷത്വം നിമിത്തേഽല്പേഽതികോപനമ് ॥ ൧,൧൬൪.
മുറിവുകളിൽ അധിക വേദന, വേഗത്തിൽ തുടങ്ങിയും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുകയും, മുറിവ് ഭേദിച്ചാലും കരടായിരിക്കുകയും, ചെറിയ കാരണത്തിൽ പോലും അതിവേഗം മോശമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.
രോമഹര്ഷോഽസൃജഃ കാര്ഷ്ണ്യം കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമ് । കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭം യദ്രൂക്ഷം പരുഷം തനു ॥ ൧,൧൬൪.
രോമങ്ങൾ നട്ടുചൂടൽ, രക്തം കറുപ്പാകൽ—ഇവയാണ് കുഷ്ഠത്തിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ; കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, വരണ്ടത്, കഠിനം, തനു, കപാലംപോലെയുള്ളത്—
വിസ്തൃതാകൃതിപര്യസ്തന്ദൂഷിതൈര്ലോമഭിശ്ചിതമ് । കാപാലം തോദബഹുലം തത്കുഷ്ഠം വിഷമം സ്മൃതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
—വ്യാപകമായ രൂപം, ദോഷപ്പെട്ട രോമങ്ങൾ ചിതറിയത്, അതാണ് കാപാലം എന്ന കുഷ്ഠം; അതിൽ കുത്തുന്ന വേദന കൂടുതലും, അസമത്വവും കാണപ്പെടുന്നു.
ഉദുമ്ബരഫലാഭാസം കുഷ്ഠമൌദുമ്ബരം വദേത് । വര്തുലം ബഹുലകേത്യുക്തം ദാഹരുജാധികമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഉദുംബരഫലംപോലെയുള്ള കുഷ്ഠം ഔദുംബരം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; വൃത്താകൃതിയിലും കട്ടിയുള്ള അതിരുകളിലും കത്തലും വേദനയും കൂടുതലാണ്.
അസംച്ഛന്നമദരണം കൃമിവത്സ്യാദുദുമ്ബരമ് । സ്ഥിരം സത്യാനം ഗുരു സ്നിഗ്ധം ശ്വേതരക്തം മലാന്വിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
മൂടാതെ, പരക്കാതെ, കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഉദുംബരപോലെയും; ഉറപ്പുള്ളതും, യാഥാർത്ഥ്യമുള്ളതും, ഭാരമുള്ളതും, എണ്ണയുള്ളതും, വെള്ളയോ ചുവപ്പോ നിറമുള്ളതും അശുദ്ധിയോടുകൂടിയതുമാണ്.
അന്യോന്യസക്തപുച്ഛൂനബഹുകണ്ഡൂസ്നുതികൃമി । ശ്ലക്ഷ്ണപീതാഭാസംയുക്തം മണ്ഡലം പരികീര്തിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
ഒന്നുമറ്റൊന്നിൽ ചേർന്ന വാലുകൾ, അതിയായ കമിഴ്, പുഴുക്കൾ, സ്നിഗ്ധവും മഞ്ഞ നിറമുള്ളതുമായത്—ഇത് മണ്ഡലം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
സകണ്ഡൂപിടികാ ശ്യാവാ സക്ലേദാ ച വിചര്ചികാ । പരുഷന്തത്രരക്താന്തമന്തഃ ശ്യാമം സമുന്നതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
കമിഴ്, പുള്ളിപ്പുള്ളികൾ, ഇരുണ്ട നിറം, ഈർപ്പം—ഇവയുള്ളത് വിചർചിക; കഠിനവും, അകത്ത് ചുവപ്പും, അകത്തേക്ക് ഇരുണ്ടതും, പൊങ്ങിയതുമായതുമാണ്.
ഋഷ്യജിഹ്വാകൃതിപ്രോക്തം ഋഷ്യജിഹ്വം ബഹുക്രിമി । ഹസ്തിചര്മഖരസ്പര്ശം ചര്മാഖ്യം കുഷ്ഠമുച്യതേ ॥ ൧,൧൬൪.
മാൻനാക്കുപോലെയുള്ള രൂപം, അനേകം പുഴുക്കളോടുകൂടിയതും, ആനതോലിന്റെ കട്ടിയുള്ള സ്പർശം പോലുമുള്ളതും ആയതിനെ 'ചർമം' എന്ന കുഷ്ഠം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
അസ്വേദഞ്ചമത്സ്യശല്കസന്നിഭം കിടിമം പുനഃ । രൂക്ഷാഗ്നിവര്ണം ദുഃ സ്പര്ശം കണ്ഡൂമത്പരുഷാസിതമ് ॥ ൧,൧൬൪.
വിയർക്കാത്തതും, മീൻതവിടുപോലെയുള്ളതും, ഉണങ്ങിയതും, തീപോലെയുള്ള നിറം, സ്പർശിക്കാൻ അസുഖം, കഠിനമായ കുരു, കരിമ്പട്ടും, ചുരുണ്ടും, ചാരനിറവും ഉള്ളതിനെ 'കിടിമം' എന്നു പറയുന്നു.