പാണ്ഡുരോഗേക്ഷയേജാതേ നാഭിപാദാസ്യമേഹനമ് । പുരീഷം കൃമിവന്മുഞ്ചേദ്ഭിന്നം സാസ്ത്രം കഫാന്വിതമ് ॥ ൧,൧൬൨.
പാണ്ഡു രോഗത്തിലും ക്ഷയത്തിലും, നാഭി, കാലുകൾ, വായ്, മൂത്രം എന്നിവ ബാധിക്കും. മല കൃമികൾ പോലെ, തകർന്നതും കഫം കലർന്നതുമായിരിക്കും.
യഃ പിത്തരോഗീ സേവേത പിത്തലം തസ്യ കാമലമ് । കോഷ്ഠശാ ഖോദ്ഗതം പിത്തം ദഗ്ധ്വാസൃങ്മാംസമാഹരേത് ॥ ൧,൧൬൨.
പിത്തരോഗമുള്ളവൻ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, അവനു കാമലരോഗം വരും. പിത്തം കുടലിൽ ചെന്നു രക്തവും മാംസവും കത്തിച്ച് പുറത്തെടുക്കും.
ഹാരിദ്രമൂത്രനേത്രത്വം മുഖം രക്തം ശകൃത്തഥാ । ദാഹീ വിപാകതൃഷ്ണാവാന് ഭേകാഭോ ദുര്ബലേന്ദ്രിയഃ ॥ ൧,൧൬൨.
മൂത്രവും കണ്ണുകളും മഞ്ഞനിറം കാണിക്കും, വായും മലയും ചുവപ്പായിരിക്കും. ദഹനം ദോഷം പ്രാപിക്കുകയും, ദാഹം, പാമ്പുപോലെയുള്ള രൂപം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദുർബലമാകൽ എന്നിവ അനുഭവപ്പെടും.
ഭവേത്പിത്താനുഗഃ ശോഥഃ പാണ്ഡുരോഗാവൃതസ്യ ച । ഉപേക്ഷയാ ച ശോഥാദ്യാഃ സകൃച്ഛ്രാഃ കുമ്ഭകാമലാഃ ॥ ൧,൧൬൨.
പിത്തം കൂടിയ പാണ്ഡു രോഗത്തിൽ ശരീരം വീക്കുമാകും. അവഗണന കൊണ്ടു വീക്കം മുതലായവ വരും, അവ ചികിത്സിക്കാൻ വളരെ കഠിനമാണ്; കുമ്പകാമല പോലുള്ള രോഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും.
ഹരിതശ്യാമപിത്തത്വേ പാണ്ഡുരോഗോ യദാ ഭവേത് । വാതപിത്തേ ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാ സ്ത്രീഷു ഹര്ഷോ മൃദുജ്വരഃ ॥ ൧,൧൬൨.
പാണ്ഡു രോഗം പച്ചയോ കറുപ്പായ പിത്തത്തോടൊപ്പം വരുമ്പോഴും, വായുവും പിത്തവും കൂടുമ്പോഴും, തലചക്രം, ദാഹം, സ്ത്രീകളിൽ ലൈംഗിക ഉല്ലാസം, നേരിയ ജ്വരം എന്നിവ കാണാം.
തന്ദ്രാ വാ ചാനലഭ്രംശസ്തം വദന്തി ഹലീമകമ് । ആലസ്യഞ്ചാതിഭവതി തേഷാം പൂര്വമുപദ്രവഃ ॥ ൧,൧൬൨.
ഉറക്കം കൂടുകയോ അഗ്നി കുറഞ്ഞുപോകുകയോ ചെയ്താൽ അതിനെ ഹലീമകം എന്നു വിളിക്കുന്നു. അതിലുപരി, അതിവ്യക്തമായ ആൾസ്യം ആദ്യം ഉണ്ടാകും.
ശോഥഃ പ്രധാനഃ കഥിതഃ സ ഏവാതോ നിഗദ്യതേ । പിത്തരക്തകഫാന്വായുര്ദുഷ്ടോ ദുഷ്ടാന്ബഹിഃ ശിരാഃ ॥ ൧,൧൬൨.
വീക്കം പ്രധാന രോഗമായി പറയപ്പെടുന്നു, അതിനെപ്പറ്റി വിശദീകരിക്കുന്നു: പിത്തം, രക്തം, കഫം, വായു എന്നിവ ദോഷം പ്രാപിച്ചാൽ, അവ ദോഷം പ്രാപിച്ച വസ്തുക്കൾ പുറത്തുള്ള ശിരകളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു.
നീത്വാ രുദ്ധഗതിസ്തൈര്ഹി കുര്യാത്ത്വങ്മാംസസംശ്രയമ് । ഉത്സേധം സംഹതം ശോഥം തമാഹുര്നിചയാദതഃ ॥ ൧,൧൬൨.
അവിടെ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, അവ ഒഴുക്ക് തടഞ്ഞ്, വീക്കം ത്വക്കും മാംസവും ഉൾക്കൊള്ളും. ഈ ഉയർന്നും കട്ടിയുള്ള വീക്കം ചിലർ നിചയമെന്നു വിളിക്കുന്നു.
സര്വഹേതുവിശഷൈസ്തു രൂപഭേദാന്നവാത്മകമ് । ദോഷൈഃ പൃഥഗ്വിധൈഃ സര്വൈരഭിഘാതാദ്വിഷാദപി ॥ ൧,൧൬൨.
എല്ലാ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടും, വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളോടും സ്വഭാവങ്ങളോടും കൂടിയ ദോഷങ്ങൾ കൊണ്ടും, പരിക്ക് അല്ലെങ്കിൽ വിഷം കൊണ്ടും ഇത്തരം വീക്കങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.
തദേവ നീയമാനന്തു സര്വാങ്ഗേ കാമജമ്ഭവേത് । പൃഥൂന്നതാഗ്രഗ്രഥിതൈര്വിശേഷൈശ്ച ത്രിധാ വിദുഃ ॥ ൧,൧൬൨.
ഇത് മുഴുവൻ ശരീരത്തിലും വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ കാമജ കാമലമെന്നു വിളിക്കുന്നു. വീതിയും ഉയരവും കുരുക്കുള്ളതുമായ പ്രത്യേകതകളാൽ ഇത് മൂന്നു തരത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
സാമാന്യഹേതുഃ ശോഥാനാം ദോഷജാതോ വിശേഷതഃ । വ്യാധിഃ കര്മോപവാസാദിക്ഷീണസ്യ ഭവതി ദ്രുതമ് ॥ ൧,൧൬൨.
വീക്കത്തിന്റെ പൊതുവായ കാരണം ദോഷങ്ങൾ ദോഷം പ്രാപിക്കലാണ്. പ്രത്യേകിച്ച്, ഉപവാസം പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ കൊണ്ട് ക്ഷയിച്ചവർക്കു രോഗം വേഗത്തിൽ വരും.
അതിമാത്രം യദാസേവേദ്ഗുരുമത്യന്തശീതലമ് । ലവണക്ഷാരതീക്ഷ്ണാമ്ലശാകാമ്ബുസ്വപ്നജാഗരമ് ॥ ൧,൧൬൨.
വളരെ ഭാരമുള്ളതോ അത്യന്തം തണുത്തതോ ആയ ഭക്ഷണം അതിരുകടന്ന് കഴിക്കുമ്പോഴും, ഉപ്പു, ക്ഷാരം, കയ്പ്, പുളി ഉള്ള പച്ചക്കറികൾ, വെള്ളം, ഉറക്കം ഉണർവ് എന്നിവയിൽ അളവില്ലാതെ ഇടപെടുമ്പോഴും,
രോധോ വേഗസ്യ വല്ലൂരമജീര്ണശ്രമമൈഥുനമ് । പച്യതേ മാര്ഗഗമനം യാനേന ക്ഷോഭിണാപി വാ ॥ ൧,൧൬൨.
സ്വാഭാവിക വേഗങ്ങൾ അടക്കൽ, കട്ടിയുള്ള മാംസം കഴിക്കൽ, അജീർണം, ക്ഷീണം, ലൈംഗിക ബന്ധം, യാത്ര, വാഹനങ്ങളിൽ കുലുക്കം എന്നിവയും ഇതിന് കാരണമാകും.
ശ്വാസകാസാതിസാരാര്ശോജഠരപ്രദരജ്വരാഃ । വിഷ്ടമ്ഭാലസ്യകച്ഛര്ദിഹിക്കാപാണ്ഡുവിസര്പകമ് ॥ ൧,൧൬൨.
ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ, വയറിളക്കം, മൂലക്കുരു, വയറു സംബന്ധമായ രോഗങ്ങൾ, ജ്വരം, വയറു വീർപ്പ്, ആൾസ്യം, ഛർദി, ഉല്പ്പ്, പാണ്ഡു, ചൊറിച്ചിൽ വ്യാപിക്കുന്ന ചർമ്മരോഗം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
ഊര്ധ്വശോഥമധോ ബസ്തൌ മധ്യേ കുര്വന്തി മധ്യഗാഃ । സര്വാങ്ഗഗഃ സര്വഗതഃ പ്രത്യപ്രത്യഗേതി തദാശ്രയഃ ॥ ൧,൧൬൨.
മൂത്രാശയത്തിന് മുകളിലും താഴെയും നടുവിലും ഉണ്ടാകുന്ന വീക്കം ശരീരമൊട്ടാകെ ബാധിച്ചാൽ അതിനെ സർവാംഗഗം എന്നു പറയുന്നു; എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചാൽ സർവഗതം; ചില ഭാഗങ്ങളിൽ മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ പ്രത്യപ്രത്യകം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തത്പൂര്വരൂപം ക്ഷവഥുഃ ശിരായാമങ്ഗഗൌരവമ് । വാതാച്ഛോഥശ്ചലോ രൂക്ഷഃ ഖരരോമാരുണോഽസിതഃ ॥ ൧,൧൬൨.
ആരോഗ്യത്തിന് മുമ്പ് ഉണ്ടാകുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ: തുമ്മൽ, തലയും കൈകാലുകളും ഭാരം തോന്നൽ, വായുവിനാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വീക്കം ചലിക്കുന്നതും ഉണങ്ങിയതും, രോമങ്ങൾ കഠിനവും ചുവപ്പും കറുപ്പും ആയതും.
ശങ്ഖബസ്ത്യന്ത്രശോഫര്തിമേദോഭേദാഃ പ്രസുപ്തിതാ । വാതോത്താനഃ ക്ലമഃ ശീഘ്രമുന്നമേത്പീഡിതാം തനുമ് ॥ ൧,൧൬൨.
മൂത്രാശയവും സംയുക്തങ്ങളും കൊഴുപ്പും വീക്കുകയും, അവയവങ്ങൾ ഉണരാതിരിക്കുകയും, വായു മേലോട്ടു പോകുകയും, ക്ഷീണം വന്ന്, ദേഹത്തിന് വേഗത്തിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകുന്നു.
സിഗ്ധസ്തു മര്ദനൈഃ ശാമ്യേദ്രാത്രാവല്പോ ദിവാ മഹാന് । ത്വക്സര്ഷപവിലിപ്തേ ച തസ്മിംശ്ചിമിചിമായതേ ॥ ൧,൧൬൨.
വീക്കം എണ്ണയുള്ളതായാൽ മസാജ് ചെയ്താൽ കുറയും; രാത്രി ചെറുതും പകൽ വലിയതുമാണ്; ചർമ്മത്തിൽ കടുക് എണ്ണ പുരട്ടിയാൽ അതിൽ കുത്തുന്ന പോലെ തോന്നും.
പീതരക്താസിംതാഭാസഃ പിത്തജാതശ്ച ശോഷകൃത് । ശീഘ്രം നാസൌ വാ പ്രശമേന്മധ്യേ പ്രാഗ്ദഹതേ തനുമ് ॥ ൧,൧൬൨.
പിത്തം മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന വീക്കം മഞ്ഞയും ചുവപ്പും കലർന്ന നിറത്തിൽ കാണപ്പെടും; ശരീരം ഉണങ്ങുകയും, അതിവേഗം കുറയുകയോ കുറയാതിരിക്കുകയും, അകത്തുനിന്ന് ദഹനം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യും.
സതൃട്ദാഹജ്വരസ്വേദോ ഭ്രമക്ലോദമദഭ്രമാഃ । സാഭിലാഷീ ശകൃദ്ഭേദോ ഗന്ധഃ സ്പര്ശസഹോ മൃദുഃ ॥ ൧,൧൬൨.
ദാഹം, ദഹനം, ജ്വരം, വിയർപ്പ്, തലകറക്കം, ഈർപ്പം, ബോധം പോകൽ, ആഗ്രഹം, വയറിളക്കം, ദുർഗന്ധം, തൊട്ടാൽ വേദന, മൃദുത്വം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
കണ്ഡൂമാന്പാണ്ഡുരോമാ ത്വക്കഠിനഃ ശീതലോ ഗുരുഃ । സ്നിഗ്ധഃശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്ഥിരഃ ശൂലോ നിദ്രാച്ഛര്ദ്യഗ്നിമാന്ദ്യകൃത് ॥ ൧,൧൬൨.
കീറൽ, വെളുത്ത രോമങ്ങൾ, കഠിനവും തണുത്തതുമായ ചർമ്മം, ഭാരത്വം, എണ്ണയുള്ളതും മൃദുവും ഉറപ്പുള്ളതും, വേദനയും ഉറക്കം, വാന്തി, അഗ്നിമാണ്ട്യം എന്നിവ കാണാം.
ആഘാതേന ച ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിഃ । ഹിമാനിലൈര്ദധ്യനിലൈര്ഭല്ലാതകപികച്ഛജൈഃ ॥ ൧,൧൬൨.
മുട്ടൽ, മുറിവ്, കഷ്ണം, തണുത്ത കാറ്റ്, പുളിച്ച കാറ്റ്, ഭല്ലാതകം, കപികച്ചു എന്നിവയാൽ വീക്കം ഉണ്ടാകാം.
രസൈഃ ശുഷ്കൈശ്ച സംസ്പര്ശാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്വിസര്പവാന് । ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസഃ പ്രായശഃ പിത്തലക്ഷണഃ ॥ ൧,൧൬൨.
കഠിനവും ഉണങ്ങിയതുമായ വസ്തുക്കളുമായി സമ്പർക്കം വന്നാൽ വീക്കം ഉണ്ടാകാം; അതിനൊപ്പം ചൊറിച്ചിൽ വ്യാപിക്കുകയും, അതിവേഗം ചൂട് അനുഭവപ്പെടുകയും, ചുവപ്പ് നിറം കാണിക്കുകയും, പിത്തത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുകയും ചെയ്യും.
വിഷജഃ സവിഷപ്രാണിപരിസര്പണമൂത്രണാത് । ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാഘാതാദവിഷപ്രാണിനാമപി ॥ ൧,൧൬൨.
വിഷം മൂലമുണ്ടാകുന്ന വീക്കം വിഷമുള്ള ജീവികളുടെ കടിയിലും ചതത്തിലും സമ്പർക്കത്തിലും, വിഷമില്ലാത്ത ജീവികളിൽ പോലും ഉണ്ടാകാം.
വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്തുസംങ്കരാത് । വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാദ്ഗരയോഗാവചൂര്ണനാത് ॥ ൧,൧൬൨.
മല, മൂത്രം, വീര്യം തുടങ്ങിയ അശുദ്ധ വസ്തുക്കളാൽ മലിനമാകുന്നതും, വിഷവൃക്ഷങ്ങൾക്കും വിഷമുള്ള കാറ്റിനും സമ്പർക്കം വന്നതും, വിഷമുള്ള ചൂര്ണം ഉപയോഗിച്ചതും മൂലം വീക്കം ഉണ്ടാകാം.
മൃദുശ്ചലോഽവലമ്ബീ ച ശീഘ്രോ ദാഹരുജാകരഃ । നവോഽനുപദ്രവഃ ശോഥഃ സാധ്യോഽസാധ്യഃ പുരേരിതഃ ॥ ൧,൧൬൨.
അത്തരം വീക്കം മൃദുവും ചലിക്കുന്നതും തൂങ്ങുന്നതും, വേഗത്തിൽ ദഹനവും വേദനയും ഉണ്ടാക്കുന്നതും, പുതിയതും മറ്റു ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ ഇല്ലാത്തതും, ചിലത് സുഖപ്പെടാവുന്നതും ചിലത് സുഖപ്പെടാത്തതുമാണ്.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൬൩ ധന്വന്തീരരുവാച । വിസര്പാദിനിദാനന്തേ വക്ഷ്യേ സുശ്രുത തച്ഛൃണു । സ്യാദ്വിസര്പോ വിഘാതാത്തു ദോഷൈര്ദുഷ്ടൈശ്ച ശോഥവത് ॥ ൧,൧൬൩.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണം 163. ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: വിശർപ്പാദി രോഗങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം, സുശ്രുതാ, കേൾക്കൂ. പരിക്ക് കൊണ്ടും ദോഷങ്ങൾ മൂലവും, വീക്കം പോലെ തന്നെ, വിശർപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു.
അധിഷ്ഠാനഞ്ച തം പ്രാഹുര്ബാഹ്യം തത്ര ഭയാച്ഛ്രമാത് । യഥാത്തരഞ്ച ദുഃ സാധ്യസ്തത്ര ദോഷോ യഥായഥമ് ॥ ൧,൧൬൩.
അത് സാധാരണയായി പുറത്താണ് കാണപ്പെടുന്നത്; അവിടെ ഭയം അല്ലെങ്കിൽ ക്ഷീണം മൂലം രോഗം കൂടുതൽ ഗുരുതരമാകും; ഏത് ദോഷം ബാധിച്ചുവെന്നതനുസരിച്ച് സുഖപ്പെടാൻ എളുപ്പമോ ബുദ്ധിമുട്ടോ ആകും.
പ്രകോപനൈഃ പ്രകുപിതാ വിശേഷേണ വിദാഹിഭിഃ । ദേഹേ ശീഘ്രം വിശന്തീഹ തേഽന്തരേ ഹി സ്ഥിതാ ബഹിഃ ॥ ൧,൧൬൩.
പ്രത്യേകമായി ദാഹം ഉണർത്തുന്ന വസ്തുക്കൾ കൊണ്ടു ദോഷങ്ങൾ ഉണരുമ്പോൾ, അവ ശരീരത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ കടന്നു, അകത്തോ പുറത്തോ പ്രത്യക്ഷമാകും.
തൃഷ്ണാഭിയോഗാദ്വേഗാനാം വിഷമാച്ച പ്രവര്തനാത് । ആശു ചാഗ്നിബലഭ്രംശാദതോ ബാഹ്യം വിസര്പയേത് ॥ ൧,൧൬൩.
അധിക ദാഹം, സ്വാഭാവിക ആവശ്യം തടയൽ, അനിയമിതമായ പ്രവർത്തനം, അഗ്നി ശക്തി പെട്ടെന്ന് കുറഞ്ഞുപോകൽ എന്നിവ മൂലം രോഗം പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കും.