പിത്തലിങ്ഗോഽസൃജാ ബാഹ്യേ സ്ത്രീണാമേവ തഥാന്തരമ് । ശസ്ത്രാദ്യൈരഭിഘാതോത്ഥരക്തൈശ്ച രോഗകാരണമ് ॥ ൧,൧൬൦.
പിത്തത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ പുറം രക്തസ്രാവത്തിലും, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളിൽ കാണാം; ആയുധം മുതലായവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന പരിക്കുകളിൽ നിന്നുള്ള രക്തം രോഗത്തിന് കാരണമാകുന്നു.
ക്ഷതോത്ഥോ വായുനാ ക്ഷിപ്തഃ സ രക്തഃ പിത്തമീരയന് । പിത്താസൃഗ്ലക്ഷണം കുര്യാദ്വിദ്രധിം ഭൂര്യുപദ്രവമ് ॥ ൧,൧൬൦.
പരിക്കിൽ നിന്നുണ്ടായ രക്തം വായു പ്രകോപിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അത് പിത്തത്തെ ഉണർത്തി പിത്തവും രക്തവും ചേർന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി, പലവിധ ഉപദ്രവങ്ങളോടുകൂടിയ പിണ്ഡം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
തേനോപദ്രവഭേദശ്ച സ്മൃതോഽധിഷ്ഠാനഭേദതഃ । നാഭൌ ഹി ധ്മാതം ചേദ്ബസ്തൌ മൂത്രകൃച്ഛ്രഞ്ചജായതേ ॥ ൧,൧൬൦.
ഉപദ്രവങ്ങൾ ഏത് ഭാഗത്ത് ഉണ്ടാകുന്നു എന്നതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന്, നാഭിയിലോ മൂത്രാശയത്തിലോ വീക്കം വന്നാൽ മൂത്രം പോകാൻ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകും.
ശ്വാസപ്രശ്വാസരോധശ്ച പ്ലീഹായാമതിതൃട്പരമ് । ഗലരോധശ്ച ക്ലോമ്നി സ്യാത്സര്വാങ്ഗപ്രരുജാ ഹൃദി ॥ ൧,൧൬൦.
ശ്വാസം എടുക്കാനും വിട്ടുവിടാനും തടസ്സം, പ്ലീഹാരോഗം, അതിയായ ദാഹം, കഴുത്തിൽ തടസ്സം എന്നിവ ക്ലോമയിൽ ഉണ്ടാകുന്നു; ശരീരമൊട്ടാകെയും ഹൃദയത്തിലും വേദന അനുഭവപ്പെടും.
പ്രമോഹസ്തമകഃ കാസൌ ഹൃദയോദ്ധട്ടനന്തഥാ । കുക്ഷിപാര്ശ്വാന്തരേ ചൈവ കുക്ഷൌ ദോഷോപജന്മ ച ॥ ൧,൧൬൦.
പ്രമേഹം, കണ്ണിന് മുമ്പിൽ ഇരുണ്ടത്, ചുമ, ഹൃദയത്തിൽ തിടുക്കം, വയറിന്റെയും വശങ്ങളിലെയും വേദന, കൂടാതെ വയറിൽ ദോഷങ്ങൾ പിറവിയെടുക്കുന്നതും ഉണ്ടാകും.
തഥാ ചേദൂരുസന്ധൌ ച വങ്ക്ഷണേ കടിപൃഷ്ഠയോഃ । പാര്ശ്വയോശ്ച വ്യഥാ പായൌ പവനസ്യ നിരോധനമ് ॥ ൧,൧൬൦.
അതുപോലെ തന്നെ, മുട്ടുകുത്ത്, വങ്ക്ഷണം, കമരം, പുറം, വശങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദനയും, ഗുദത്തിൽ വേദനയും വായുവിന്റെ തടസ്സവും ഉണ്ടാകും.
ആമപക്വവിദഗ്ധത്വം തേഷാം ശോഥവദാദിശേത് । നാഭേരൂര്ധ്വമുഖാത്പക്വാത്പ്രദ്രവന്ത്യപരേ ഗുദാത് ॥ ൧,൧൬൦.
ഇവയിൽ കാച്ചാത്തതോ പാകമായതോ പുഴു പിടിച്ചതോ ആയ വീക്കം തിരിച്ചറിയണം; ചിലത് നാഭിയിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് ഒഴുകും, മറ്റൊന്നുകൾ ഗുദം വഴി താഴേക്ക് ഒഴുകും.
ഗുദാസ്തനാഭിജേ വിദ്യാദ്ദോഷക്ലേദോച്ചവിദ്രധൌ । കുരുതേ സ്വാധിഷ്ഠാനസ്യ വിവര്തം സന്നിപാതജഃ ॥ ൧,൧൬൦.
ഗുദം, മുല, നാഭി എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന പിണ്ഡം ദോഷങ്ങളുടെ ഈർപ്പം മൂലമാണ്; ദോഷങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് കലർന്നാൽ അവ അവയുടെ ഭാഗങ്ങളിൽ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
പക്വോ ഹി നാഭിവസ്തിസ്ഥോ ഭിന്നോഽന്തര്ബഹിരേവ വാ । പാകശ്ചാന്തഃ പ്രവൃദ്ധസ്യ ക്ഷീണസ്യോപദ്രവാര്ദിതഃ ॥ ൧,൧൬൦.
പാകമായാൽ, നാഭിയിലോ മൂത്രാശയത്തിലോ ഉള്ള പിണ്ഡം ഉള്ളിലോ പുറത്തോ പൊട്ടാം; പിണ്ഡം ക്ഷയിച്ചുപോയാൽ ഉപദ്രവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ പാകം ഉള്ളിൽ തന്നെയാണ് നടക്കുന്നത്.
വിദ്രധിശ്ച ഭവേത്തത്ര പാപാനാം പാപയോഷിതാമ് । മൃതേ തു ഗര്ഭഗേ ചൈവ സമ്ഭവേച്ഛ്വയഥര്ഘനഃ ॥ ൧,൧൬൦.
അവിടെ ദുഷ്ട സ്ത്രീകൾക്കും പാപികൾക്കും പിണ്ഡം ഉണ്ടാകുന്നു; ഗർഭം ഗർഭാശയത്തിൽ മരിച്ചാൽ കഠിനമായ വീക്കം ഉണ്ടാകാം.
സ്തനേ സമത്ഥേ ദുഃഖം വാ ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണമ് । നാരീണാം സൂക്ഷ്മരക്തത്വാത്കന്യായാന്തു ന ജായതേ ॥ ൧,൧൬൦.
മുലയിൽ വേദന ഉണ്ടാകുകയോ ഇല്ലാതിരിയ്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് പുറം പിണ്ഡത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; സ്ത്രീകളിൽ രക്തം സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ കന്യകയിൽ ഇത് ഉണ്ടാകാറില്ല.
ക്രുദ്ധോ രുദ്ധഗതിര്വായുഃ ശേഫമൂലകരോ?ഹി സഃ । മുഷ്കവങ്ക്ഷണതഃ പ്രാപ്യ ഫലകോഷാതിവാഹിനീമ് ॥ ൧,൧൬൦.
വായു പ്രകോപിതമാകുകയോ അതിന്റെ ഗതി തടയപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ ശിശ്നത്തിന്റെ അടിയിൽ വീക്കം ഉണ്ടാകും; അത് മുഷ്കം, വങ്ക്ഷണം എന്നിവയിലേക്ക് എത്തി, വൃക്കക്കുപ്പായം അതിയായി വീക്കുന്നു.
ആപീഡ്യ ധമനീവൃദ്ധിം കരോതി ഫലകോഷയോഃ । ദോഷോ മേദഃസു തത്രാസ്തേ സവൃദ്ധിഃ സപ്തധാ ഗദഃ ॥ ൧,൧൬൦.
അത് അമർത്തിയാൽ വൃക്കക്കുപ്പായത്തിലെ നാഡികൾ വലുതാകുന്നു; അവിടെയുള്ള ദോഷം മേദസ്സിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു, അതിനൊപ്പം വീക്കം ചേർന്ന് ഏഴു തരത്തിൽ രോഗം കാണാം.
മൂത്രന്തയോരപ്യനിലാദ്ബാഹ്യേ വാഭ്യന്തരേ തഥാ । വാതപൂര്ണഃ ഖരസ്പര്ശോ രൂക്ഷോ വാതാച്ച ദാഹകൃത് ॥ ൧,൧൬൦.
വായുവിന്റെ കാരണത്താൽ മൂത്രമാർഗ്ഗത്തിന്റെ അറ്റങ്ങളിൽ, പുറത്തോ ഉള്ളിലോ വീക്കം ഉണ്ടാകാം; അതിൽ വായു നിറഞ്ഞിരിക്കും, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ കഠിനവും ഉണങ്ങിയും, വായുവിന്റെ കാരണത്താൽ ദഹനവും ഉണ്ടാകും.
പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശഃ പിത്താദ്ദാഹോഷ്മപാകവാന് । കഫാത്തീവ്രോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ കണ്ഡൂമാന്കഠിനോഽല്പരുക് ॥ ൧,൧൬൦.
പാകമായാൽ, പിത്തം മൂലം അത് ഉത്തളത്തിന്റെ ഫലത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെടും; ദഹനം, ചൂട്, പാകം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. കഫം മൂലം അതി ഗുരുതരവും, ഭാരവുമുള്ളതും, മൃദുവും, കുഴലുമുള്ളതും, കഠിനവുമാണ്, വേദന കുറവാണ്.
കൃഷ്ണഃ സ്ഫോടാവൃതഃ പിണ്ഡോം വൃദ്ധിലിങ്ഗശ്ച രക്തതഃ । കഫവന്മേദസാം വൃദ്ധിര്മൃദുതാലഫലോപമഃ ॥ ൧,൧൬൦.
പിണ്ഡം കറുപ്പും, പുള്ളികളാൽ മൂടിയതും, രക്തം മൂലം വളർച്ച കാണിക്കുന്നതുമാണ്; കഫവും മേദസ്സും കൂടുമ്പോൾ, വീക്കം കൂടുകയും, മൃദുവായ ഉത്തളഫലത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
മൂത്രധാരണശീലസ്യ മൂത്രജസ്തത്ര ഗച്ഛതഃ । അലോഭഃ പൂര്ണധൃതിമാന്ക്ഷോഭം യാതി സരന്മൃദു ॥ ൧,൧൬൦.
മൂത്രം പിടിക്കാൻ പതിവുള്ളവർക്ക്, മൂത്രം പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ, മനസ്സിലെ ലാഭമില്ലായ്മയും സ്ഥിരതയും തകരാറിലാകും; നേരായ ഒഴുക്ക് കുലുങ്ങിത്തുടങ്ങും.
മൂത്രകൃച്ഛ്രമധസ്താച്ച വലയഃ ഫലകോഷയോഃ । വാതകോപിഭിസഹാരൈഃ ശീതതോയാവഗാഹനൈഃ ॥ ൧,൧൬൦.
മൂത്രം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ താഴെ വൃക്കകളും വൃശ്യങ്ങളും വീർപ്പുണ്ടാകും; വായുവിന്റെ അസ്വസ്ഥതയും തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കുന്നത് പോലുള്ള കാരണങ്ങളും ഇതിന് കൂട്ടായി വരും.
വിണ്മൂത്രധാരണാച്ചൈവ വിഷമാങ്ഗവിചേഷ്ടനൈഃ । ക്ഷോഭിതൈഃ ക്ഷോഭിതൌജാശ്ച ക്ഷീണാന്തര്ദേഹിനോ യദാ ॥ ൧,൧൬൦.
വിസർജനം തടയുകയും, ശരീരഭാഗങ്ങൾ അനിയമിതമായി ചലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ശരീരത്തിനുള്ളിലെ ജീവശക്തികൾ കുലുങ്ങി ക്ഷയിക്കും.
പവനോ വിഗുണീഭൂയ ശോണിതം തദധോനയേത് । കുര്യാത്തത്ക്ഷണസന്ധിസ്ഥോ ഗ്രന്ഥ്യാഭഃ ശ്വയഥുസ്തദാ ॥ ൧,൧൬൦.
വായു അസ്വസ്ഥമായി മാറുമ്പോൾ രക്തം താഴേക്ക് ഓടിക്കും; അപ്പോൾ സംയുക്തങ്ങളിൽ കുരു പോലുള്ള വീക്കം ഉണ്ടാകും.
ഉപേക്ഷ്യമാണസ്യ ച ഗുല്മവൃദ്ധിമാധ്മാനരുഗ്വൈ വിവിധാശ്ച രോഗാഃ । സുപീഡിതോഽന്തഃ സ്വനവാന് പ്രയാതി പ്രധ്മാപയന്നേതി പുനശ്ച മൂര്ധ്നി ॥ ൧,൧൬൦.
ഇത് അവഗണിച്ചാൽ, കുരു വളരുകയും, വയറുവീക്കം, വേദന, പലവിധ രോഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉണ്ടാകും; അതിയായി ബാധിക്കുമ്പോൾ ഉള്ളിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടായി, മുകളിലേക്ക് നീങ്ങി തലയിൽ വീണ്ടും വീക്കം വരും.
രക്തവൃദ്ധിരസാധ്യേഽയം വാതവൃദ്ധിസമാകൃതിഃ । രൂക്ഷകൃഷ്ണാരുണശിരാ ഊര്ണാവൃതഗവാക്ഷവത് ॥ ൧,൧൬൦.
രക്തം വർദ്ധിക്കുന്നത് സുഖപ്പെടാൻ കഴിയാത്തതും, വായുവിന്റെ അസ്വസ്ഥതയോടുള്ള സാമ്യവുമാണ്; വരണ്ട കറുത്തോ ചുവപ്പുനിറമുള്ള നരങ്ങൾ, ഉണ്ണുകൊണ്ട് മറച്ച ജാലകത്തെ പോലെ കാണും.
വാതോഽഷ്ടധാ പൃഥദൌഷൈഃ സംസ്പൃഷ്ടൈര്നിചയം ഗതഃ । ആര്തവസ്യ ച ദോഷേണ നാരീണാം ജായതേഽഷ്ടമഃ ॥ ൧,൧൬൦.
വായു എട്ട് വിധത്തിൽ, വ്യത്യസ്ത ദോഷങ്ങളുമായി ചേർന്ന്, ശരീരത്തിൽ അടിഞ്ഞിരിക്കും; സ്ത്രീകളിൽ, ആർത്തവദോഷം മൂലം എട്ടാമത്തേതാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ജ്വരമൂര്ഛാതിസാരൈശ്ച വമനാദ്യൈശ്ച കര്മഭിഃ । കര്ശിതോ ബലവാന്യാതി ശീതാര്തശ്ച ബുഭുക്ഷിതഃ ॥ ൧,൧൬൦.
ജ്വരം, ബോധക്ഷയം, അതിസാരം, ഛർദി തുടങ്ങിയവയാൽ ബാധിക്കുമ്പോൾ, ക്ഷീണിച്ചെങ്കിലും ശക്തിയുള്ളവൻ തണുപ്പും വിശപ്പും അനുഭവിക്കും.
യഃ പിബത്യന്നപാനാനി ലങ്ഘനപ്ലാവനാദികമ് । സേവതേ ഹീനസംജ്ഞാഭിരര്ദിതഃ സമുദീരയന് ॥ ൧,൧൬൦.
ആഹാരവും പാനീയവും കഴിക്കുകയും, ഉപവാസം, നീന്തൽ മുതലായവ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നവർക്ക് ബുദ്ധിശക്തി ക്ഷയിച്ച് രോഗം കൂടുതൽ ഉണർത്തപ്പെടും.
സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ ശോഷണം വാ നിഷേവയേത് । ശുദ്ധോ വാ സുദ്ധിഹാനിര്വാ ഭജേത സ്പന്ദനാനി വാ ॥ ൧,൧൬൦.
എണ്ണയിടൽ, ചൂടുപിടിപ്പിക്കൽ എന്നിവ ചെയ്യുകയോ, പകൽ വരുത്തുന്ന ചികിത്സ സ്വീകരിക്കുകയോ, ശരീരശുദ്ധി നഷ്ടപ്പെടുകയോ, സ്പന്ദനം ഉണ്ടാകുകയോ ചെയ്താൽ—
വാതോല്ബണാസ്തസ്യ മലാഃ പൃഥക്ചൈവ ഹി തേഽഥവാ । സര്വോ രക്തയുതോ വാതാദ്ദേഹസ്നോതോഽനുസാരിണഃ ॥ ൧,൧൬൦.
അവന്റെ മലങ്ങൾ വായുവിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ മാറും; ചിലപ്പോൾ വേറിട്ടായിരിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാം രക്തം കലർന്നതായിരിക്കും, വായുവിന്റെ ഒഴുക്കിനെ അനുഗമിച്ച് ശരീരമാകെ പരക്കും.
ഊര്ധ്വാധോമാര്ഗമാവൃത്യ വായുഃ ശൂലം കരോതി വൈ । സ്പര്ശോപലഭ്യം ഗുല്മോത്ഥമുഷ്ണം ഗ്രന്ഥിസ്വരൂപിണമ് ॥ ൧,൧൬൦.
വായു മുകളിലേക്കും താഴേക്കുമുള്ള വഴികൾ തടഞ്ഞാൽ വേദന ഉണ്ടാകും; സ്പർശിച്ചാൽ ചൂടുള്ള, കുരു പോലെയുള്ള വീക്കം ഉണ്ടാകും.
കര്ഷണാത്കഫവിഡ്ഘാതൈര്മാര്ഗസ്യാവരണേന വാ । വായുഃ കൃതാശ്രയഃ കോഷ്ഠേ രൌക്ഷ്യാത്കാഠിന്യമാഗതഃ ॥ ൧,൧൬൦.
ക്ഷയവും, കഫം मलവും മൂലമുള്ള തടസ്സവും, മാർഗം അടയാളപ്പെടുത്തുന്നതുമൂലം വായു വയറ്റിൽ അടുക്കുന്നു; വരണ്ടതുകൊണ്ട് കഠിനത്വം വരും.
സ്വതന്ത്രഃ സ്വാശ്രയേ ദുഷ്ടഃ പരതന്ത്രഃ പരാശ്രയേ । തതഃ പിണ്ഡകവച്ഛ്ലേഷ്മാ മലസംസൃഷ്ട ഏവ ച ॥ ൧,൧൬൦.
സ്വന്തം ഇടത്ത് സ്വതന്ത്രമായിരിക്കുമ്പോൾ അത് ദോഷം പ്രാപിക്കും; മറ്റൊരിടത്ത് ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ അവിടെയും ദോഷം ഉണ്ടാകും; അപ്പോൾ കഫം മലത്തിൽ കലർന്ന് കട്ടപോലെ മാറും.