വിസ്തീര്ണവാ സം മൂത്രം സ്യാത്തഥാ മാര്ഗനിരോധനേ । ബദ്ധം ബദ്ധ്വാ സുഖം മേഹേദച്ഛം ഗോമേദകോപമമ് ॥ ൧,൧൫൮.
വഴി തുറന്നിരിക്കുമ്പോൾ മൂത്രം അധികം വരും; തടസ്സം വന്നാൽ, അതു കഷ്ടമായി, സുതാര്യമായും ഗോമേദകംപോലെയും പുറത്തുവരും.
തത്സംക്ഷോഭാദ്ഭവേത്സാസൃങ്മാംസമധ്വനി രുഗ്ഭവേത് । തത്ര ബാതാഭിസൃത്യാര്തോദന്താന് ഖാദതി വേപതേ ॥ ൧,൧൫൮.
അകത്തുള്ള കലഹം മൂലം രക്തവും മാംസവും കലർന്ന വേദനയുണ്ടാകും; അപ്പോൾ വാതം ബാധിച്ചവൻ പല്ലുകൾ കടിച്ചു വലിച്ചും വിറയച്ചും കിടക്കും.
ഗൃഹ്ണാതി മേഹനം നാഭിം പീഡയത്യതിലക്ഷണമ് । സാനിലം മുഞ്ചതി ശകൃന്മുഹുര്മേഹതി ബിന്ദുശഃ ॥ ൧,൧൫൮.
അവൻ ലിംഗവും നാഭിയും പിടിച്ച് വേദന അനുഭവിക്കും; വാതം കൂടുമ്പോൾ പലപ്പോഴും ചെറിയ തോതിൽ മൂത്രവും പൂർണ്ണമായി ശകൃതും വിടും.
ശ്യാമരൂക്ഷാശ്മരീ ചാസ്യ സ്യാച്ചിതാ കണ്ടകൈരിവ । പിത്തേന ദഹ്യതേ ബസ്തിഃ പച്യമാന ഇവോഷ്ണവാന് ॥ ൧,൧൫൮.
അവന്റെ കല്ല് കറുത്തും കരടിയുമാണ്, ചിലപ്പോൾ മുള്ളുപോലെയും; പിത്തം കൂടുമ്പോൾ ബസ്തി ചൂടിൽ വേവുന്നതുപോലെ കത്തും.
ഭല്ലാതകാസ്ഥിസംസ്ഥാനാ രക്താ പീതാ സിതാശ്മരാ । ബസ്തിര്നിസ്തുദ്യത ഇവ ശ്ലേഷ്മണാ ശീതലോ ഗുരുഃ ॥ ൧,൧൫൮.
കല്ല് ഭല്ലാതകത്തിന്റെ വിത്തുപോലെയും ചുവപ്പും മഞ്ഞയും വെള്ളയും നിറമുള്ളതുമാണ്; കഫം മൂലം ബസ്തി തണുത്തും ഭാരമായും അനുഭവപ്പെടും.
അശ്മരീ മഹതീ ശ്ലക്ഷ്ണാ മധുവര്ണാഥ വാ സിതാ । ഏതാ ഭവന്തി ബാലനാം തേഷാമേവ ച ഭൂയസാമ് ॥ ൧,൧൫൮.
കല്ല് വലുതും മൃദുവും തേൻ നിറമോ വെള്ളയോ ആയിരിക്കും; ഇത് കുട്ടികളിൽ കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നു, അവരിൽ പലരിലും ഇത് ഉണ്ടാകും.
ആശയോപചയാല്പത്വാദ്ഗഹണാഹരണേ സുഖീ । സുക്രാശ്മരീ തു മഹതീ ജായതേ ശുക്രധാരണാത് ॥ ൧,൧൫൮.
ചാനലിന്റെ ചെറുതും പിടിച്ചു വിട്ടുവിടുന്നതിന്റെ സൌകര്യവും കാരണം ഒരാൾക്ക് സുഖമാണ്; എന്നാൽ ശുക്ലം പിടിച്ചുവെച്ചാൽ വലിയ കല്ല് പോലുള്ള കട്ടിയുണ്ടാകുന്നു.
സ്ഥാനച്യുതമഭുക്തം വാ അണ്ഡയോരന്തരേഽനിലഃ । ശോഷയത്യുപസംഗൃഹ്യ ശുക്രം തച്ഛുക്രമശ്മരീ ॥ ൧,൧൫൮.
ശുക്ലം അതിന്റെ സ്ഥാനം വിട്ടുപോകുകയോ പുറത്താകാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, കക്ഷണങ്ങൾക്കിടയിൽ വായു കയറി ശുക്ലം ഉണക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഉണങ്ങിയ ശുക്ലം കല്ലായി മാറുന്നു.
ബസ്തിരുക്കൃച്ഛ്രമൂത്രത്വം ശുക്ലാ ശ്വയഥുകാരിണീ । തസ്യാമുത്പന്നമാത്രായാം ശുഷ്കമേത്യ വിലീയതേ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് മൂത്രാശയത്തിൽ വേദനയും മൂത്രം വിട്ടുപോകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടും വീക്കുമുണ്ടാക്കുന്നു; ഇത് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഉടൻ തന്നെ ഉണങ്ങി കെട്ടുപോകുന്നു.
പീഡിതേ ജ്വരകാസേഽസ്മിന്നശ്മര്യേവ ച ശര്കരാ । അസൌ വാ വായുനാ ഭിന്നാ സാ ത്വസ്മിന്നമുലോമഗേ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് ബാധിക്കുമ്പോൾ ജ്വരം, ചുമ എന്നിവ ഉണ്ടാകും; അപ്പോൾ ആ കല്ല് മണൽപോലെയാകും, അല്ലെങ്കിൽ വായു അതിനെ തകർക്കുമ്പോൾ അത് മറുവശത്തേക്ക് നീങ്ങും.
നിരേതി സഹ മൂത്രേണ പ്രതിലോമേ വിപച്യതേ । മൂത്രസംധാരണം കുര്യാത്ക്രുദ്ധോ ബസ്തേര്മുഖേ മരുത് ॥ ൧,൧൫൮.
അത് മൂത്രത്തോടൊപ്പം പുറത്താകുകയോ, ഒഴുക്കിന് വിരുദ്ധമായി നീങ്ങി ദഹിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യും; മൂത്രാശയത്തിന്റെ വായിൽ വായു കോപിതനാകുമ്പോൾ മൂത്രം തടയപ്പെടും.
മൂത്രസങ്ഗം രുജം കണ്ഡൂം കദാചിച്ച സുവാമതഃ । പ്രച്ഛാദ്യ ബസ്തിമുദ്ധൃത്യ ഗര്മാന്തം സ്ഥൂലവിപ്ലുതാമ് ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രം തടയപ്പെടുകയും വേദനയും കുരു പോലുള്ള കുഴപ്പം ഉണ്ടാകുകയും ചിലപ്പോൾ വീക്കം കാണിക്കുകയും ചെയ്യും; മൂത്രാശയം മൂടി, വലിയതും സ്ഥാനം തെറ്റിയതുമായ അവസ്ഥയിൽ കൂദം ഭാഗത്തേക്ക് ഉയരും.
കരോതി തത്ര രുഗ്ദാഹം സ്പന്ദനോദ്വേഷ്ടനാനി ച । ബിന്ദുശശ്ച പ്രവര്തേത മൂത്രം ബസ്തൌ തു പീഡിതേ ॥ ൧,൧൫൮.
അവിടെ വേദന, കിടിപ്പും കത്തലും താളംപോലുള്ള സ്പന്ദനവും വളയലും ഉണ്ടാകും; മൂത്രാശയം അമർത്തുമ്പോൾ മൂത്രം തുള്ളി തുള്ളിയായി മാത്രം പുറത്ത് വരും.
ധാരാവരോധശ്ചാപ്യേഷ വാതബസ്തിരിതി സ്മൃതഃ । ദുസ്തരോ ദുസ്തരതരോ ദ്വിതീയഃ പ്രബലോഽനിലഃ ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് തടയപ്പെടുന്നത് 'വായു മൂത്രാശയം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഇത് അതിജീവിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്, രണ്ടാമത്തെ ശക്തമായ വായു അതിലും കടുപ്പമാണ്.
ശകൃപ്മാര്ഗസ്യ ബസ്തേശ്ച വായുരന്തരമാശ്രിതഃ । അഷ്ഠീലാഭം ഘനം ഗ്രന്ഥിം കരോത്യച (ബ) ലമുന്നതമ് ॥ ൧,൧൫൮.
കൂദം വഴിയും മൂത്രാശയവും ഇടയിൽ വായു കയറിയാൽ, അത് മുട്ടുപോലെയും കട്ടിയുള്ള, കുരു പോലെയുള്ള ഉയർന്ന കട്ടിയുമുണ്ടാക്കും.
വാതാഷ്ഠീലേതി സാത്മാനം വിഷ്ണൂത്രാനില (തി) സര്ഗകൃത് । വിഗുണഃ കുണ്ഡലീഭൂതോ ബസ്തൌ തീവ്രവ്യഥോനിലഃ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് 'വായു മുട്ട്' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; വിഷ്ണുവിന്റെ നാളിയിലെ വായു ഇതിന് കാരണമാകുന്നു; ദോഷമുള്ളതും വളഞ്ഞതുമായ ഈ വായു മൂത്രാശയത്തിൽ ശക്തമായ വേദന ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ആബധ്യ മൂത്രം ഭ്രമതി സംസ്തമ്ഭോദ്വേഷ്ടഗൌരവമ് । മൂത്രമല്പാല്പമഥവാ വിമുഞ്ചതി സകൃത്സകൃത് ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രം തടഞ്ഞുവെച്ച്, ഇത് ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുകയും കട്ടിയും വളയലും ഭാരവും ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; മൂത്രം വളരെ കുറച്ച് കുറച്ച് അല്ലെങ്കിൽ ഇടയ്ക്ക് മാത്രം പുറത്ത് വരും.
വാതകുണ്ഡലികേത്യേവ മൂത്രം തു വിധൃതേഽചിരമ് । ന നിരേതി നിരുദ്ധം വാ മൂത്രാതീതം തദല്പരുക് ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് 'വായു വളയം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; കുറച്ച് നേരം മൂത്രം പിടിച്ചുവെച്ചാൽ, അത് പുറത്തുവരുകയില്ല, അല്ലെങ്കിൽ തടയപ്പെടും; മൂത്രം കഴിഞ്ഞാൽ ചെറിയ വേദന മാത്രം അനുഭവപ്പെടും.
വിധാരണാത്പ്രതിഹതം വാതാദാവര്തിതം യദാ । നാഭേരധസ്താദുദരം മൂത്രമാപൂരയേത്തദാ ॥ ൧,൧൫൮.
പിടിച്ചുവെച്ചതുകൊണ്ട് വായു തടയപ്പെടുകയും ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, നാഭിക്കു കീഴിലെ വയറു മൂത്രം നിറയുന്നു.
കുര്യാത്തീവ്രരുഗാധ്മാനമശക്തിം മലസംഗ്രഹമ് । തന്മൂത്രം ജാഠരച്ഛിദ്രവൈഗുണ്യേനാനിലേന വാ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് ശക്തമായ വേദനയും വയറു വീക്കവും അശക്തിയും മലങ്ങൾ കൂടുന്നതും ഉണ്ടാക്കുന്നു; ഈ മൂത്രം വയറിന്റെ ദ്വാരത്തിൽ ദോഷം വന്നതുകൊണ്ടോ വായുവിനാലോ സംഭവിക്കുന്നു.
ആക്ഷിപ്തമല്പമൂത്രസ്യ വസ്തൌ നാഭൌ ച വാ മലേ । സ്ഥിത്വാ പ്ലവേച്ഛനൈഃ പശ്ചാത്സരുജം വാഥവാരുജമ് ॥ ൧,൧൫൮.
കുറച്ച് മൂത്രം മൂത്രാശയത്തിലോ നാഭിയിലോ പിടിച്ചുവെച്ചാൽ, അത് അവിടെ നിലകൊണ്ടു ഒഴുകാൻ ആഗ്രഹിച്ച് കിടക്കും; പിന്നീട് വേദനയോടെ അല്ലെങ്കിൽ വേദനയില്ലാതെ പുറത്താകും.
മൂത്രോത്സര്ഗം സവിച്ഛിന്നം തച്ഛ്രേയോ ഗുരുശേഫസോഃ । അന്തര്വസ്തി മുഖേ തൃഷ്ണാ സ്ഥിരാല്പം സഹസാ ഭവേത് ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രം വിടുന്നത് ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് തടയപ്പെടുന്നു; വലിയ ശിശ്നമുള്ളവർക്ക് ഇത് കുറച്ച് നല്ലതാണ്; അകത്തുള്ള മൂത്രാശയത്തിന്റെ വായിൽ ദാഹവും, ഒഴുക്ക് സ്ഥിരവുമെങ്കിലും കുറവുമാണ്, അതും പെട്ടെന്ന്.
അശ്മരീതുല്യരുഗ്ഗ്രന്ഥിര്മൂത്രഗ്രന്ഥിഃ സ ഉച്യതേ । മൂത്രിതസ്യ സ്ത്രിയം യാതോ വായുനാ ശുക്രമുദ്ധൃതമ് ॥ ൧,൧൫൮.
കല്ലുപോലെയുള്ള വേദനയുള്ള കുരു 'മൂത്രഗ്രന്ഥി' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മൂത്രം വിട്ടവനോ സ്ത്രീയുമായി ചേർന്നവനോ ആയാൽ വായു ശുക്ലം ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു.
സ്ഥാനാച്ച്യുതം മൂത്രയതഃ പ്രാക്പശ്ചാദ്വാ പ്രവര്തതേ । ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം മൂത്രശുക്രം തദുച്യതേ ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രം വിട്ട ശേഷം ശുക്ലം സ്ഥാനം വിട്ടാൽ, അത് മുമ്പോ ശേഷമോ പുറത്തുവരാം; അങ്ങനെ മൂത്രത്തിൽ കാണുന്ന ശുക്ലം ചാരവെള്ളം പോലെയാണ്.
രൂക്ഷദുര്ബലയോര്വാതേനോദാവര്തം ശകൃദ്യദാ । മൂത്രസ്രോതോഽനുപര്യേതി സംസൃഷ്ടം ശകൃതാ തദാ ॥ ൧,൧൫൮.
ശുഷ്കവും ദുർബലവും ആയവരുടെ ശരീരത്തിൽ വായു പ്രവർത്തിച്ചാൽ, മലത്തിൽ തിരിച്ചുപോകൽ ഉണ്ടാകുന്നു. അപ്പോൾ മൂത്രവാതം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ, മലവും മൂത്രവും തമ്മിൽ കലർന്നുപോകും.
മൂത്രബിന്ദും തുല്യഗന്ധം സ്യാദ്വിഘാതം തമാദിശേത് । പിത്തവ്യായാമതീക്ഷ്ണാമ്ലഭോജനാധ്മാനകാദിഭിഃ ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രത്തിൽ തുള്ളികൾക്ക് അതേ ഗന്ധം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അത് തടസ്സമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം. ഇതിന് കാരണമാകുന്നത് പിത്തം, അതികഠിനമായ വ്യായാമം, ഉഗ്രവും പുളിയുമുള്ള ഭക്ഷണം, വയറു വീർപ്പ് തുടങ്ങിയവയാണ്.
പ്രവൃദ്ധവായുനാ മൂത്രേ വസ്തിസ്ഥേ ചൈവ ദാഹകൃത് । മൂത്രം വര്തയതേ പൂര്വം സരക്തം രക്തമേവ വാ ॥ ൧,൧൫൮.
വായു അധികം വർദ്ധിച്ചാൽ, മൂത്രപ്പാത്രത്തിലും മൂത്രത്തിലും കത്തൽ ഉണ്ടാകുന്നു. അപ്പോൾ ആദ്യം വരുന്ന മൂത്രം രക്തം കലർന്നതോ, മുഴുവൻ രക്തംപോലെയോ കാണാം.
ഉഷ്ണം പുനഃ പുനഃ കൃച്ഛ്രാദുഷ്ണവാതം വദന്തി തമ് । രൂക്ഷസ്യ ക്ലാന്തദേഹസ്യ ബസ്തിസ്ഥൌ പിത്തമാരുതൌ ॥ ൧,൧൫൮.
പുനഃപുനഃ മൂത്രം ചൂടും കടുപ്പവുമാണ്, പുറത്താക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്; ഇത് 'ചൂട് വായു' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഇത് ശരീരം ക്ഷീണിച്ചും വരണ്ടതുമായവരുടെ മൂത്രപ്പാത്രത്തിൽ പിത്തവും വായുവും കൂടിയപ്പോൾ സംഭവിക്കുന്നു.
മൂത്രക്ഷയം സരുഗ്ദാഹം ജനയേതാം തദാഹ്വയമ് । പിത്തം കഫോ ദ്വാദപി വാ സംഹന്യേതേനിലേനചേത് ॥ ൧,൧൫൮.
ഇവ മൂത്രം കുറയാനും കഠിനമായ കത്തലിനും കാരണമാകുന്നു; അതാണ് ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. പിത്തം, കഫം അല്ലെങ്കിൽ ഇരുവരും ചേർന്നാലും, ഇവയെ വായു കീഴടക്കുന്നു.
കൃച്ഛ്രാന്മൂത്രം തദാ പീതം രക്തം ശ്വേതം ഘനം സൃജേത് । സദാഹം രോചനാശങ്ഖചൂര്ണവര്ണം ഭവേച്ച തത് ॥ ൧,൧൫൮.
അപ്പോൾ മൂത്രം പുറത്താക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകും; മഞ്ഞ, ചുവപ്പ്, വെളുപ്പ്, കട്ടിയുള്ളത് എന്നിങ്ങനെയാണ്. എല്ലായ്പ്പോഴും കത്തലോടുകൂടിയതും, അതിന്റെ നിറം രോചന, ശംഖ്, ചൂർണ്ണം എന്നിവയുടെ നിറംപോലെയുമാണ്.