ആബ (ന) ദ്ധോദരതാ ഛര്ദിഃ കര്ണകേഽപ്യനുകൂജകമ് । സാമാന്യലക്ഷണം കാര്ശ്യം വമക സ്തമകോ ജ്വരഃ ॥ ൧,൧൫൭.
വയറ്റിൽ വീർപ്പ്, ഛർദി, ചിലപ്പോൾ ചെവിയിൽ മുഴക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. പൊതുവെ ക്ഷയം, ഛർദി, മനസ്സു കറങ്ങൽ, ജ്വരം എന്നിവ കാണാം.
മൂര്ഛാ ശിരോരുവിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ കരപാദയോഃ । തന്ദ്രാനിലാത്താലുശോഷസ്തിമിരം കര്ണയോഃ സ്വനഃ ॥ ൧,൧൫൭.
മനസ്സു കറങ്ങൽ, തലയും തോളും ഭാരവും, കൈകാലുകളിൽ വീക്കം, വായുവിനെ തുടർന്ന് മയക്കം, വായിൽ ഉണക്കം, കണ്ണിന് മുമ്പിൽ ഇരുണ്ടത്, ചെവിയിൽ മുഴക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
പാര്ശ്വോരുവങ്ക്ഷണഗ്രീവാരുജാ തീക്ഷ്ണവിഷൂചികാ । രുഗ്ണേഷു വൃദ്ധിഃ സര്വഷു ക്ഷുത്തൃഷ്ണാപരിഹര്ത്രികാ ॥ ൧,൧൫൭.
പാർശ്വം, കക്ഷം, കഴുത്ത് എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദന, കഠിനമായ വയറുവേദന, രോഗികൾക്ക് എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കൂടുകയും വിശപ്പും ദാഹവും തീർക്കാനാവാത്തതുമാണ്.
ജീര്ണേജീര്യതി ചാധ്മാനം ഭുക്തേ സ്വാസ്ഥ്യം സമശ്നുതേ । വാതാദ്ധൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹപാണ്ഡുരശങ്കിതാഃ ॥ ൧,൧൫൭.
ദഹിച്ചാൽ വയറ്റിൽ വീർപ്പ്, ഭക്ഷണം കഴിച്ചശേഷം സൗഖ്യം ലഭിക്കും. വായു മൂലം ഹൃദ്രോഗം, ഗൾമം, അർശസ്സ്, പ്ലീഹാരോഗം, പാണ്ഡുരോഗം എന്നിവയ്ക്ക് ഭയം ഉണ്ടാകും.
ചിരാദ്ദുഃ ഖം ദ്രവം ശുഷ്കം തുന്ദാരം ശബ്ദഫേനവത് । പുനഃ പുനഃ സൃജേദ്വര്ചം പായുരുച്ഛ്വാസകാസവാന് ॥ ൧,൧൫൭.
ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, മല ദ്രാവകവും ഉണങ്ങിയതും കഠിനവുമാണ്; ശബ്ദവും അകത്തുനിറയും കാണാം. വീണ്ടും വീണ്ടും മലവിസർജനം, മലദ്വാരത്തിൽ ബുദ്ധിമുട്ട്, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ എന്നിവ അനുഭവപ്പെടും.
പീതേന പീതനീലാഭം പീതാഭം സൃജതി ദ്രവമ് । പൂത്യമ്ലോദ്ഗാരഹൃത്കണ്ഠദാഹാരുചിതൃഡര്ദിതഃ ॥ ൧,൧൫൭.
മഞ്ഞയോ മഞ്ഞനീല നിറമോ ഉള്ള ദ്രാവകമല പുറത്തുവരും. പുഴുക്കളർന്ന ആമ്ലമായ ഉൽഗാരം, ഹൃദയത്തിലും കഴുത്തിലും കഠിനമായ ചൂട്, വിശപ്പില്ലായ്മ, ദാഹം, വേദന എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
ശ്ലേഷ്മണാ പച്യതേ ദുഃഖേ മനശ്ഛര്ദിരരോചകഃ । ആസ്യോപദാഹനിഷ്ഠീവകാസഹൃല്ലാസപീനസാഃ ॥ ൧,൧൫൭.
കഫം മൂലം ദഹനം വേദനയോടുകൂടിയതാകും, മനസ്സിന് ഛർദി, ഛർദി, വിശപ്പില്ലായ്മ, വായിൽ കട്ടിയുള്ള തുപ്പൽ, തുപ്പൽ, ചുമ, ഹൃദയത്തിൽ കുലുക്കം, മൂക്കടച്ചുപോകൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
ഹൃദയം മന്യതേ സ്ത്യാനമുദരം സ്തിമിതം ഗുരു । ഉദ്ഗാരോ ദുഷ്ടമധുരഃ സദനം സപ്രഹര്ഷണമ് ॥ ൧,൧൫൭.
ഹൃദയം കട്ടിയുള്ളതുപോലും വയറ് മന്ദവും ഭാരവുമാണ്. ഉൽഗാരം ദോഷകരവും മധുരവുമാണ്. ദുർബലതയും, ചിലപ്പോൾ അതിയായ ഉല്ലാസവും അനുഭവപ്പെടും.
സമ്ഭിന്നശ്ലേഷ്മസംശ്ലിഷ്ടഗുരുചാമ്ലൈഃ (വര്ചഃ) പ്രവര്തചമ് । അകൃശസ്യാപി ദൌര്ബല്യം സര്വജേ സര്വദര്ശനമ് ॥ ൧,൧൫൭.
വിസർജ്യമായ മലം ചേർന്ന് ഒട്ടിയിരിക്കുകയും ഭാരം കൂടിയിരിക്കുകയും പുളിപ്പുണ്ടായിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, ശരീരം ക്ഷയിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും ദുർബലതയും എല്ലാ രോഗങ്ങളും ലക്ഷണങ്ങളും കാണാം.
വിഭാഗേഽങ്ഗസ്യ യേ പ്രോക്താ പിപാസാദ്യാസ്ത്രയോ മലാഃ । തേഽപ്യസ്യ ഗ്രഹണീദോഷാഃ സമന്തേഷ്വസ്തി കാരണമ് ॥ ൧,൧൫൭.
ശരീരത്തിന്റെ വിഭജനത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദാഹം മുതലായ മൂന്നു മലങ്ങളും, ഇവയും ഗ്രഹണിദോഷം മൂലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; എല്ലായിടത്തും ഇവയ്ക്ക് കാരണം ഇതുതന്നെ.
വാതവ്യാധ്യശ്മരീകുഷ്ഠമേഹോദരഭഗന്ദരമ് । അര്ശാംസി ഗ്രഹണീത്യഷ്ടൌ മഹാരോഗാഃ സുദുസ്തരാഃ ॥ ൧,൧൫൭.
വാതരോഗം, കല്ല്, കുഷ്ഠം, പ്രമേഹം, ഉദരവ്യാധി, ദുർഗന്ധം, അർശസ്, ഗ്രഹണി — ഈ എട്ട് വലിയ രോഗങ്ങൾ അത്യന്തം ജയിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൫൮ ധന്വന്തരിരുവാച । അഥാതോ മൂത്രഘാതസ്യ നിദാനം ശൃണു സുശ്രുത । ബസ്തിബസ്തിശിരോമേഢ്രകടീവൃഷണപായു ച ॥ ൧,൧൫൮.
ധന്വന്ത്രി പറഞ്ഞു: സുഷ്രുതാ, ഇനി മൂത്രം തടയപ്പെടുന്ന കാരണങ്ങൾ കേൾക്കൂ. ബസ്തി, ബസ്തിയുടെ കഴുത്ത്, ലിംഗം, കടി, വൃക്ക, ഗുദം —
ഏകസംവഹനാഃ പ്രോക്താ ഗുദാസ്ഥിവിവരാശ്രയാഃ । അധോമുഖോഽപി ബസ്തിര്ഹി മൂത്രവാഹിശിരാമുഖൈഃ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇവയെല്ലാം ഓരോ വഴികളാൽ പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്നു; ഗുദവും അസ്ഥികളും ഉള്ളിലെ ദ്വാരങ്ങളിൽ ഇവ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ബസ്തിയും താഴോട്ടാണ് തുറന്നിരിക്കുന്നത്, മൂത്രവാഹിനികളുടെ ദ്വാരങ്ങളോടുകൂടി.
പാര്ശ്വേഭ്യഃ പൂര്യതേ ശ്ലക്ഷ്ണൈ (സൂക്ഷ്മൈഃ) സ്യന്ദമാനൈരനാരതമ് । തൈസ്തൈരേവ പ്രവിശ്യൈവന്ദോഷാന്കുവന്തി വിംശതിമ് ॥ ൧,൧൫൮.
ഇവയുടെ ഇരുപുറത്തുനിന്നും സൂക്ഷ്മമായ പ്രവാഹങ്ങൾ ഇടവിട്ടില്ലാതെ നിറയുന്നു; അവ വഴി അകത്തുകടന്ന് ഇരുപത് വിധത്തിലുള്ള ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
മൂത്രാഘാതഃ പ്രമേഹശ്ച കൃച്ഛ്രാന്മര്മ സമാശ്രയേത് । ബസ്തിവങ്ക്ഷണമേഢ്രാര്തിയുക്തോല്പാല്പം മുഹുര്മുഹുഃ ॥ ൧,൧൫൮.
മൂത്രം തടയപ്പെടലും പ്രമേഹവും, ഇരുവരും ഗുരുതരമായവയാണ്, ഇവ പ്രധാന ഭാഗങ്ങളിൽ ബാധിച്ച് ബസ്തിയിലും വങ്ക്ഷണത്തിലും ലിംഗത്തിലും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്കായി നേരിയ വേദന ഉണ്ടാക്കുന്നു.
മൂത്രാണ്യാവാതജേ കൃച്ഛ്രപീത്തേ പീതം സദാഹരുക് । രക്തം വാ കഫജോ ബസ്തിമേഢ്രഗൌരവശോഥവാന് ॥ ൧,൧൫൮.
വാതം മൂലമുള്ളതിൽ മൂത്രം കുറവായിരിക്കും; പിത്തം മൂലമുള്ളതിൽ മൂത്രം മഞ്ഞയും എപ്പോഴും കത്തുന്നതുപോലെയും; കഫം മൂലമുള്ളതിൽ രക്തം കലർന്നതും, ബസ്തിയിലും ലിംഗത്തിലും ഭാരം കൂടിയതും വീക്കുമുള്ളതുമാണ്.
സപിച്ഛം സനിരുദ്ധം ച സര്വൈഃ സര്വാത്മകം മലൈഃ । യദാ വായുര്മുഖം ബസ്തേര്വ്യാവര്ത്യ പാരിശോഷയന് ॥ ൧,൧൫൮.
മലങ്ങൾ എല്ലാം ചേർന്ന് മൂത്രം കുഴപ്പം, തടസ്സം, ഒട്ടിപ്പിടിച്ചതായിരിക്കും; അപ്പോൾ വാതം ബസ്തിയുടെ ദ്വാരം അടച്ച് ഉണങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കും.
മൂത്രം സപിത്തം സകഫം സശുക്രം വാ തദാ ക്രമാത് । സംജായതേഽശ്മരീ ഘോരാ പിത്തം ഗോരിവ രോചനാ ॥ ൧,൧൫൮.
അപ്പോൾ മൂത്രം പിത്തം, കഫം, ശുക്ലം എന്നിവയോടൊപ്പം കലർന്നതാകുന്നു; ക്രമമായി അതിൽ ഭയങ്കരമായ കല്ല് രൂപപ്പെടുന്നു, പശുവിന്റെ പിത്തംപോലെ മഞ്ഞ നിറമുള്ളത്.
ശ്ലേഷ്മാശ്രയാ ച സര്വാ സ്യാദഥാസ്യാഃ പൂര്വലക്ഷണമ് । ബസ്ത്യാധ്മാനം തദാസന്നദേശോഹി പരിതോഽതിരുക് ॥ ൧,൧൫൮.
ഇവയൊക്കെയും കഫത്തിൽ ആധാരമുണ്ട്; ഇതിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണം ബസ്തിയിൽ വീക്കം, ബാധിച്ച ഭാഗം ചുറ്റും ശക്തമായ വേദന.
ബസ്തൌ ച മൂത്രസങ്ഗിത്വം മൂത്രകൃച്ഛ്രം ജ്വരോഽരുചിഃ । സാമാന്യലിങ്ഗം രുങ്നാഭിസീവനീബസ്തിമൂര്ധസു ॥ ൧,൧൫൮.
ബസ്തിയിൽ മൂത്രം തടയപ്പെടുന്നു, മൂത്രം വിടുന്നത് വേദനയോടുകൂടിയതും, ജ്വരം, രുചികുറവ് എന്നിവയും ഉണ്ടാകും; പൊതുവെ നാഭിയിൽ, സീവനിയിൽ, ബസ്തിയിൽ, തലയിൽ വേദന കാണാം.
വിസ്തീര്ണവാ സം മൂത്രം സ്യാത്തഥാ മാര്ഗനിരോധനേ । ബദ്ധം ബദ്ധ്വാ സുഖം മേഹേദച്ഛം ഗോമേദകോപമമ് ॥ ൧,൧൫൮.
വഴി തുറന്നിരിക്കുമ്പോൾ മൂത്രം അധികം വരും; തടസ്സം വന്നാൽ, അതു കഷ്ടമായി, സുതാര്യമായും ഗോമേദകംപോലെയും പുറത്തുവരും.
തത്സംക്ഷോഭാദ്ഭവേത്സാസൃങ്മാംസമധ്വനി രുഗ്ഭവേത് । തത്ര ബാതാഭിസൃത്യാര്തോദന്താന് ഖാദതി വേപതേ ॥ ൧,൧൫൮.
അകത്തുള്ള കലഹം മൂലം രക്തവും മാംസവും കലർന്ന വേദനയുണ്ടാകും; അപ്പോൾ വാതം ബാധിച്ചവൻ പല്ലുകൾ കടിച്ചു വലിച്ചും വിറയച്ചും കിടക്കും.
ഗൃഹ്ണാതി മേഹനം നാഭിം പീഡയത്യതിലക്ഷണമ് । സാനിലം മുഞ്ചതി ശകൃന്മുഹുര്മേഹതി ബിന്ദുശഃ ॥ ൧,൧൫൮.
അവൻ ലിംഗവും നാഭിയും പിടിച്ച് വേദന അനുഭവിക്കും; വാതം കൂടുമ്പോൾ പലപ്പോഴും ചെറിയ തോതിൽ മൂത്രവും പൂർണ്ണമായി ശകൃതും വിടും.
ശ്യാമരൂക്ഷാശ്മരീ ചാസ്യ സ്യാച്ചിതാ കണ്ടകൈരിവ । പിത്തേന ദഹ്യതേ ബസ്തിഃ പച്യമാന ഇവോഷ്ണവാന് ॥ ൧,൧൫൮.
അവന്റെ കല്ല് കറുത്തും കരടിയുമാണ്, ചിലപ്പോൾ മുള്ളുപോലെയും; പിത്തം കൂടുമ്പോൾ ബസ്തി ചൂടിൽ വേവുന്നതുപോലെ കത്തും.
ഭല്ലാതകാസ്ഥിസംസ്ഥാനാ രക്താ പീതാ സിതാശ്മരാ । ബസ്തിര്നിസ്തുദ്യത ഇവ ശ്ലേഷ്മണാ ശീതലോ ഗുരുഃ ॥ ൧,൧൫൮.
കല്ല് ഭല്ലാതകത്തിന്റെ വിത്തുപോലെയും ചുവപ്പും മഞ്ഞയും വെള്ളയും നിറമുള്ളതുമാണ്; കഫം മൂലം ബസ്തി തണുത്തും ഭാരമായും അനുഭവപ്പെടും.
അശ്മരീ മഹതീ ശ്ലക്ഷ്ണാ മധുവര്ണാഥ വാ സിതാ । ഏതാ ഭവന്തി ബാലനാം തേഷാമേവ ച ഭൂയസാമ് ॥ ൧,൧൫൮.
കല്ല് വലുതും മൃദുവും തേൻ നിറമോ വെള്ളയോ ആയിരിക്കും; ഇത് കുട്ടികളിൽ കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നു, അവരിൽ പലരിലും ഇത് ഉണ്ടാകും.
ആശയോപചയാല്പത്വാദ്ഗഹണാഹരണേ സുഖീ । സുക്രാശ്മരീ തു മഹതീ ജായതേ ശുക്രധാരണാത് ॥ ൧,൧൫൮.
ചാനലിന്റെ ചെറുതും പിടിച്ചു വിട്ടുവിടുന്നതിന്റെ സൌകര്യവും കാരണം ഒരാൾക്ക് സുഖമാണ്; എന്നാൽ ശുക്ലം പിടിച്ചുവെച്ചാൽ വലിയ കല്ല് പോലുള്ള കട്ടിയുണ്ടാകുന്നു.
സ്ഥാനച്യുതമഭുക്തം വാ അണ്ഡയോരന്തരേഽനിലഃ । ശോഷയത്യുപസംഗൃഹ്യ ശുക്രം തച്ഛുക്രമശ്മരീ ॥ ൧,൧൫൮.
ശുക്ലം അതിന്റെ സ്ഥാനം വിട്ടുപോകുകയോ പുറത്താകാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, കക്ഷണങ്ങൾക്കിടയിൽ വായു കയറി ശുക്ലം ഉണക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഉണങ്ങിയ ശുക്ലം കല്ലായി മാറുന്നു.
ബസ്തിരുക്കൃച്ഛ്രമൂത്രത്വം ശുക്ലാ ശ്വയഥുകാരിണീ । തസ്യാമുത്പന്നമാത്രായാം ശുഷ്കമേത്യ വിലീയതേ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് മൂത്രാശയത്തിൽ വേദനയും മൂത്രം വിട്ടുപോകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടും വീക്കുമുണ്ടാക്കുന്നു; ഇത് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഉടൻ തന്നെ ഉണങ്ങി കെട്ടുപോകുന്നു.
പീഡിതേ ജ്വരകാസേഽസ്മിന്നശ്മര്യേവ ച ശര്കരാ । അസൌ വാ വായുനാ ഭിന്നാ സാ ത്വസ്മിന്നമുലോമഗേ ॥ ൧,൧൫൮.
ഇത് ബാധിക്കുമ്പോൾ ജ്വരം, ചുമ എന്നിവ ഉണ്ടാകും; അപ്പോൾ ആ കല്ല് മണൽപോലെയാകും, അല്ലെങ്കിൽ വായു അതിനെ തകർക്കുമ്പോൾ അത് മറുവശത്തേക്ക് നീങ്ങും.