ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ മഹാമൂലാ ഘനാ മന്ദരുജഃ സിതാഃ । ഉത്സന്നോപചിതസ്നിഗ്ധസ്തബ്ധവൃത്തഗുരുസ്ഥിരാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
കഫം കൂടുതലായാൽ, കുരുകൾ വലുതും കട്ടിയുമാണ്; വേദന കുറവും വെള്ള നിറവും, ഉയർന്നതും വീർന്നതും തൈലംപോലെയും, കട്ടിയുള്ളതും വൃത്താകൃതിയിലുള്ളതും ഭാരമുള്ളതും ഉറപ്പുള്ളതുമാണ്.
പിച്ഛിലാഃ സ്തിമിതാഃ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ സ്പര്ശനപ്രിയാഃ । കരീരപനസാസ്ഥ്യാഭാസ്തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ പിഴുപ്പും, ശാന്തതയും, മൃദുത്വവും, കുരു കിടിപ്പും, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ ഇഷ്ടമായതും, കരീരയോ ചക്കയോയുടെ തണ്ടുപോലെയും, പശുവിന്റെ തന്പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു.
വങ്ക്ഷണാനാഹിനഃ പുയുബസ്തിനാഭിവികര്തനാഃ । സകാശശ്വാസഹൃല്ലാസപ്രസേകാരുചിപീനസാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
വങ്ക്ഷണത്തിൽ, പാമ്പുപോലെയും പുഴയോടുകൂടിയതും, മൂത്രാശയത്തിലും നാഭിയിലും വേദനയുണ്ടാക്കുന്നതും, ശ്വാസക്കുറവും ഹൃദയമിടിപ്പും അമിതമായ തുപ്പൽ, രുചികുറവ്, മൂക്കടച്ചുപോകൽ എന്നിവയോടുകൂടിയവയാണ്.
മഹകൃച്ഛ്രശിരോജാഡ്യശിശിരക്ഷാരകാരിണഃ । ക്ലൈബ്യാഗ്നിമാര്ദവച്ഛര്ദ്യതീസാരാദിവികാരദാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടും തലഭാരം, തണുപ്പ്, കഷായത്വം എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. അവ ക്ളൈബ്യം, അഗ്നികുറവ്, മൃദുത്വം, ഛർദി, അതിസാരം തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു.
വസാഭസകഫപ്രാജ്യപുരീഷാസൃക്പ്രവാഹികാഃ । ന സ്ത്രവന്തി ന ഭിദ്യന്തേ പാണ്ഡുസ്നിഗ്ധത്വഗാദയഃ ॥ ൧,൧൫൬.
മലം കൊഴുപ്പ്, പിത്തം, കഫം എന്നിവയിൽ സമൃദ്ധമാണ്; രക്തം ഒഴുകുന്നു. അവ സ്വതന്ത്രമായി ഒഴുകുകയോ പിളരുകയോ ചെയ്യില്ല; ചർമ്മം മുതലായവ പാണ്ടുവും തൈലമുള്ളതുമാണ്.
സംസൃഷ്ടലിങ്ഗത്സംസര്ഗനിചയാത്സര്വലക്ഷണാഃ । രക്തോല്ബണാ ഗുദേ കീലാഃ പീതാകൃതിസമന്വിതാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം കലർന്നാൽ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കാണാം; രക്തം കൂടുതലായാൽ, ഗുദത്തിലെ കുരുകൾ മഞ്ഞ നിറമുള്ളവയാകും.
വടപ്രസേഹസദൃശാഃ ഗുഞ്ജാവിദ്രുമസന്നിഭാഃ । തേഽത്യര്ഥം ദുഷ്ടമുഷ്ണം ച ഗാഢവിഷ്ടംഭപീഡിതാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ വടവൃക്ഷഫലം പോലെയും, ഗുഞ്ചയോ പവഴയോ പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. അത്യന്തം ദുർഗന്ധവും ചൂടും കഠിനമായ തടസ്സവും വേദനയും ഉള്ളവയാണ്.
സ്ത്രവന്തി സഹസാ രക്തം തസ്യ ചാതിപ്രവൃത്തിതഃ । കേകാഭഃ പീഡ്യതേ ദുഃ ഖൈഃ ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ പെട്ടെന്ന് രക്തം ഒഴുക്കുന്നു; അത്യധികം ഒഴുക്കുന്നതുകൊണ്ട്, രക്തക്ഷയത്താൽ വേദനയോടെ മയിൽപോലെയുള്ള നിലവിളിയോടെ ബാധിതനാകുന്നു.
ഹീനവര്ണബലോത്സാഹോ ഹതൌജാഃ കലുഷേന്ദ്രിയഃ । മുദ്ഗകോദ്രവജംബീരകരീരചണകാദിഭിഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവൻ വർണ്ണം, ബലം, ഉത്സാഹം, ഊർജ്ജം എന്നിവയിൽ കുറവുള്ളവനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മങ്ങിയവനായി മാറുന്നു; മുട്ഗം, കോട്രവം, ജമ്പീരം, കരീരം, ചണകം മുതലായവ കഴിച്ചാൽ പ്രത്യേകിച്ച്.
രൂക്ഷൈഃ സംഗ്രാഹിഭിര്വായുര്വിട്സ്ഥാനേ കുപിതോ ബലീ । അധോവഹാനി സ്രോതാംസി സംരുധ്യാധഃ പ്രശോഷയന് ॥ ൧,൧൫൬.
രൂക്ഷവും കെട്ടിപ്പിടിക്കുന്നതുമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, വായു മലസ്ഥലത്ത് ശക്തിയോടെ കയറി, താഴേക്കുള്ള നാളങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുത്തി, താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉണക്കുന്നു.
പുരീഷം വാതവിഷ്ണൂത്രസംഗം കുര്വീത ദാരുണമ്? । തേന തീവ്രാ രുജാ കോഷ്ഠപൃഷ്ഠഹൃത്പാര്ശ്വഗാ ഭവേത് ॥ ൧,൧൫൬.
ഇതിനാൽ മലം കട്ടിയുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും വായുവോടുകൂടിയതുമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് വയറ്, പിൻഭാഗം, ഹൃദയം, വശങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ശക്തമായ വേദന ഉണ്ടാകും.
ആധ്മാനമുദരേ വിഷ്ഠാ ഹൃല്ലാസപരികര്തനേ । ബസ്തൌ ച സുതരാം ശൂലോ ഗണ്ഡശ്വയഥുസംഭവഃ ॥ ൧,൧൫൬.
വയറ്റിൽ വീക്കം, കട്ടിയുള്ള മലം, ഛർദി, കുത്തുന്ന വേദന, പ്രത്യേകിച്ച് മൂത്രാശയത്തിൽ ശക്തമായ വേദന, കവിള് വീക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
പവനസ്യോര്ധ്വഗാമിത്വാത്തതശ്ഛര്ദ്യരുചിജ്വരാഃ । ഹൃദ്രോഗഗ്രഹണീദോഷമൂത്രസംഗപ്രവാഹികാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
കാറ്റ് മേലോട്ടു ചലിക്കുന്നതുകൊണ്ടു ഛർദി, ഭക്ഷണത്തിൽ രുചിയില്ലായ്മ, ജ്വരം, ഹൃദ്രോഗം, അജീർണം, മൂത്രം തടയൽ, പ്രാവാഹിക തുടങ്ങിയവ ഉണ്ടാകുന്നു.
ബാധിര്യാതിശിരഃ ശ്വാസശിരോരുക്കാശപീനസാഃ? । മനോവികാരസ്തൃട്ശ്വാസപിത്തഗുല്മോദരാദയഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ചെവികേട്, തീവ്രമായ തലവേദന, ശ്വാസം മുട്ടൽ, തലവേദന, ചുമ, മൂക്കടച്ചുപോകൽ, മനസ്സിൽ അസ്വസ്ഥത, ദാഹം, ശ്വാസം മുട്ടൽ, പിത്തം സംബന്ധമായ രോഗങ്ങൾ, വയറ്റിൽ കട്ടകൾ തുടങ്ങിയവയും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏതേ ച വാതജാ രോഗാ ജായന്തേ ഭൃശദാരുണാഃ । ദുര്നാമാമൃത്യൂദാവര്തപരമോഽയമുപദ്രവഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവ കാറ്റ് മൂലമുള്ള രോഗങ്ങളാണ്, അതീവ ശക്തിയും കഠിനതയും ഉള്ളവ. അവയിൽ ചിലത് ഭയാനകമായ പേരുകൾക്കുള്ളവയും, മരണത്തെയും ഗുരുതരമായ ബുദ്ധിമുട്ടുകളെയും കാരണമാകുന്നവയുമാണ്.
വാതാഭിഭൂതകോഷ്ഠാനാം തൈര്വിനാപി വിജായതേ । സഹജാനി തു ദോഷാണി യാനി ചാഭ്യന്തരേ വലൌ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും, കാറ്റ് ബാധിച്ചവരുടെ വയറ്റിൽ സ്വാഭാവികമായും, അകത്തുള്ള നാളികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.
സ്ഥിതാനി താന്യസാധ്യാനി യാപ്യന്തേഽഗ്നിബലാദിഭിഃ । ദ്വന്ദ്വജാനി ദ്വിതീയായാം വലാ യാന്യാശ്രിതാനി ച ॥ ൧,൧൫൬.
സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്ന രോഗങ്ങൾ സുഖപ്പെടാൻ കഴിയാത്തവയാണ്, എന്നാൽ അഗ്നി ശക്തി മുതലായവകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കാം. രണ്ടുതരം ദോഷങ്ങൾ ചേർന്ന് വരുന്നവയും, രണ്ടാമത്തെ നാളിയിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നവയും ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു.
കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി താന്യാഹുഃ പരിസംവത്സരാണി ച । ബാഹ്യായാം തു വലൌ ജാതാന്യേകദോഷോല്ബണാനി ച ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവ സുഖപ്പെടുത്താൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളവയാണെന്നും, വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷമേ മാറുകയുള്ളുവെന്നും പറയുന്നു. പുറംനാളിയിൽ ഉണ്ടാകുന്നവയും, ഒരു ദോഷം മാത്രം ശക്തമായവയും ഇവിടെ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അര്ശാംസി സുഖസാധ്യാനി ന ചിരോത്പത്തികാനി ച । മേഢ്രാദിഷ്വപി വക്ഷ്യന്തേ യഥാസ്വം നാഭിജാനി തു ॥ ൧,൧൫൬.
അർഷം എളുപ്പത്തിൽ സുഖപ്പെടുന്നവയാണ്, ദീർഘകാലം വേണ്ടതുമില്ല. മേൽഭാഗത്തും ഇതുപോലെയുള്ളവയും അവയുടെ സ്വഭാവപ്രകാരം വിശദീകരിക്കും, ജന്മസിദ്ധമായവയോ പറയുന്നില്ല.
ഗണ്ഡൂപദസ്യ രൂപാണി പിച്ഛിലാനി മൃദൂനി ച । വ്യാനോ ഗൃഹീത്വാ ശ്ലേഷ്മാണം കരോത്യര്ശസ്ത്വചോ ബഹിഃ ॥ ൧,൧൫൬.
കീടബാധയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഒളിച്ചുപോകുന്നവയും, മൃദുവും ആകുന്നു. വ്യാനവായു കഫം ഏറ്റെടുത്താൽ, ചർമ്മത്തിന് പുറത്തു അർഷം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
കീലോപമം സ്ഥിരഖരം ചര്മകീലം ച തദ്വിദുഃ । വാതേന തോദഃ പാരുഷ്യം പിത്താദസിതവക്ത്രതാ ॥ ൧,൧൫൬.
കീൽപോല കഠിനവും അശ്രേയവും ഉള്ള ചർമ്മക്കീൽ ഇവരറിയുന്നു. കാറ്റ് മൂലം വേദനയും കഠിനതയും, പിത്തം മൂലം വായ് കറുത്തുപോകലും ഉണ്ടാകുന്നു.
ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നിഗ്ധതാ തസ്യ ഗ്രഥിതത്വം സവര്ണതാ । അര്ശസാം പ്രശമേ യത്നമാശു കുര്വീത ബുദ്ധിമാന് । താന്യാശു ഹി ഗദന്ധാ (കാര്) യ്യ കുര്യുര്ബദ്ധഗുദോദരമ് ॥ ൧,൧൫൬.
കഫം മൂലം അതിന് തൈലംപോല സ്നിഗ്ധതയും, കട്ടയും, സാധാരണ നിറവും കാണാം. അർഷം വേഗത്തിൽ മാറ്റാൻ ബുദ്ധിമാൻ ശ്രമിക്കണം, ഇല്ലെങ്കിൽ ഈ രോഗങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ ഗുദം, വയറ് എന്നിവ തടസ്സപ്പെടുത്തും.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൫൭ ധന്വന്തരിരുവാച । അതീസാരഗ്രഹണ്യോശ്ച നിദാനം വച്മി സുശ്രുത । ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ഭയാച്ഛോകാച്ച ഷഡ്വിധഃ ॥ ൧,൧൫൭.
ധൻവന്തരി പറഞ്ഞു: സുഷ്രുതാ, അതിസാരം, ഗ്രഹണി എന്നിവയുടെ കാരണങ്ങൾ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയുന്നു. ഇവ ആറു വിധമാണ്, ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്കോ ഒന്നിച്ചോ, ഭയം, ദുഃഖം എന്നിവകൊണ്ടും ഉണ്ടാകുന്നു.
അതീസാരഃ സ സുതരാം ജായതേഽത്യമ്ബുപാനതഃ । വിശുഷ്കാന്നവസാസ്നേഹതിലപിഷ്ടവിരൂഢകൈഃ ॥ ൧,൧൫൭.
അതിസാരം കൂടുതലായി വെള്ളം കുടിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. അതുപോലെ ഉണക്കഭക്ഷണം, പച്ചമാംസം, എണ്ണയുള്ളതുകൾ, എള്ളുപൊടി, പാകം കുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവ കഴിച്ചാൽ ഉണ്ടാകാം.
മദ്യരൂക്ഷാതിമാത്രാദിരസാതിസ്നേഹവിഭ്രമാത് । കൃമിഘോഷവിരോധാച്ച തദ്വിധേഃ കുപിതാനിലഃ ॥ ൧,൧൫൭.
മദ്യം, ഉണക്കവും അധികവുമായ ഭക്ഷണം, രുചി, സ്നിഗ്ധത എന്നിവയിൽ അളവുകെട്ടൽ, കീടങ്ങൾ, അന്യോന്യവിരുദ്ധമായ ഭക്ഷണം എന്നിവയും കാറ്റിനെ പ്രകോപിപ്പിച്ച് ഇതിന് കാരണമാവുന്നു.
വിസ്ത്രംസയത്യധോവാതം ഹത്വാ തേനൈവ ചാനലമ് । വ്യാപാര്യാന്നശകൃത്കോഷ്ഠപുരീഷദ്രവതാദയഃ ॥ ൧,൧൫൭.
പ്രകോപിതമായ കാറ്റ് താഴോട്ടു ചലിച്ച് അഗ്നിയെ ദുർബലമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭക്ഷണം, മലം, വയറു എന്നിവയിൽ വ്യതിയാനങ്ങൾ ഉണ്ടായി മലം ദ്രവമായി പോവുന്നു.
പ്രകല്പതേഽതീസാരസ്യ ലക്ഷണം തസ്യ ഭാവിനഃ । ഭേദോ ഹൃദ്ഗുദകോഷ്ഠേഷു ഗാത്രസ്വേദോ മലഗ്രഹഃ ॥ ൧,൧൫൭.
അതിസാരം വരാനിരിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവയാണ്: ഹൃദയം, ഗുദം, വയറ് എന്നിവയിൽ അസ്വസ്ഥത, ശരീരത്തിൽ വിയർപ്പ്, മലങ്ങൾ തടഞ്ഞുപോകൽ.
ആധ്മാനമവിപാകശ്ച തത്ര വാതേന വിജ്വരമ് । അല്പാല്പം ശബ്ദശൂന്യാഢ്യം വിരു (ബ)ദ്ധമുപവേശ്യതേ ॥ ൧,൧൫൭.
ഇവിടെ വയർ കുടഞ്ഞു, അജീർണം, ജ്വരം ഇല്ല, മലം കുറവായും ശബ്ദമില്ലാതെയും കഠിനമായും പുറത്തുവരുന്നു.
രൂക്ഷം സഫേനമച്ഛം ച ഗൃഹീതം വ മുഹുര്മുഹുഃ । തഥാദഗ്ധഗദാഭാസം പിച്ഛിലം പരികര്തയന് ॥ ൧,൧൫൭.
മലം ഉണക്കവും, നുരയുള്ളതും, വൃത്തിയുള്ളതും, പലതവണയോ ഇടവേളകളിലോ പുറത്തുവരാം. ചിലപ്പോൾ കത്തിയതുപോലെയോ വിഷം കലർന്നതുപോലെയോ, ഒളിച്ചുപോകുന്നതുപോലെയോ, വേദനയോടെയോ കാണാം.
സശുഷ്കഭ്രഷ്ടപായുശ്ച ഹൃഷ്ടരോമാ വിനിശ്വസന് । പിത്തേന പീതമശിതം ഹാരിദ്രം ശാദ്വലപ്രഭമ് ॥ ൧,൧൫൭.
പൊള്ളിച്ചുപോയ ഗുദം, രോമങ്ങൾ നട്ടുനിൽക്കൽ, ആഹ് എന്നൊക്കെ ശ്വാസം വിടൽ എന്നിവയുണ്ട്. പിത്തം കൂടുമ്പോൾ മലം മഞ്ഞയോ, മഞ്ഞളിനിറമോ, പച്ച പുല്ലുപോലെയോ കാണാം.