സരക്തഃ പരികൃന്തംശ്ച കൃച്ഛ്രാദാകുഞ്ചതി ശ്വസന് । അന്ത്രകൂജനമാടോപഃ ക്ഷാരിതോദ്ഗാരഭൂരിതാ ॥ ൧,൧൫൬.
രക്തം കലർന്നതും, മുറിഞ്ഞതും പോലുള്ള മല, ശ്വാസം എടുക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്, അന്ത്രങ്ങളിൽ ഗർജ്ജനം, വയറുവീക്കം, അമിതമായ ഉമ്മയിടൽ, പലതവണ പുറന്തള്ളൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
പ്രഭൂതമൂത്രമല്പാ വിഡശ്രദ്ധാ ധൂമ്രകോഷ്ഠകഃ । ശിരഃ പൃഷ്ഠോരസാം ശൂലമാലസ്യം ഭിന്നവര്ചസമ് ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രം അധികം, മല കുറവ്, വിശപ്പ് കുറഞ്ഞത്, വയറിന് ഇരുണ്ട നിറം, തല, പിൻഭാഗം, നെഞ്ച് എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദന, ക്ഷീണം, മലത്തിന്റെ രൂപം മാറൽ എന്നിവ കാണാം.
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ലൌല്യം ച ക്രോധോ ദുഃ ഖോപചാരതഃ । ആശങ്കാ ഗ്രഹണീ ശോഥഃ പാണ്ഡുഗുല്മോദരേഷു ച ॥ ൧,൧൫൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അതിരായ ആഗ്രഹം, ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുള്ള കോപം, സംശയം, മലക്കെട്ട്, വയറുവീക്കം, പാണ്ഡുരോഗം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
ഏതാന്യേവ വിവര്ധന്തേ ജാതേഷ്വഹതനാമസു । നിവര്തമാനോ മാനോ ഹി തൈരധോമാര്ഗരോധതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ അഹാരമില്ലാത്തവരിൽ കൂടുതൽ വർദ്ധിക്കും. വായു തിരിച്ചു പോവുമ്പോൾ, ഇവയെ കാരണം താഴേക്കുള്ള വഴി തടസ്സപ്പെടുന്നു.
ക്ഷോഭയേദനിലാനന്യാന് സര്വേന്ദ്രിയശരീഗാന് । തഥാ മൂത്രശകൃത്പിത്തകഫാന്വായുശ്ച ശോഷയന് ॥ ൧,൧൫൬.
അത് മറ്റ് വായുക്കളെയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ശരീരത്തെയും ഉല്ലാസിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ മൂത്രം, മല, പിത്തം, കഫം, വായു എന്നിവ ഉണക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
മുഷ്ണാത്യഗ്നിം തതഃ സര്വേ ഭവന്തി പ്രായശോര്ഽശസഃ । കൃശോ ഭൃശം ഹതോത്സാഹോ ദീനഃ ക്ഷാമോഽഥ നിഷ്പ്രഭഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അത് അഗ്നിയെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം എല്ലാവരും വളരെ ക്ഷീണിച്ചവരായി മാറുന്നു; ശരീരം ക്ഷീണിച്ച്, ഉത്സാഹം ഇല്ലാതെ, ദു:ഖിതരായി, ക്ഷയിച്ചവരായി, മങ്ങലോടെ ഇരിക്കുന്നു.
അസാരീ വിഗതച്ഛായോ ജന്തുദഗ്ധ ഇവദ്രുമ । കൃച്ഛ്രൈരുഗ്രദ്രവൈര്ഗ്രസ്തോ യക്ഷ്മോക്തൈര്മര്മപീഡനൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ശരീരത്തിൽ സാരമില്ലാതെ, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, കീടങ്ങൾ കയറിയ മരത്തെപ്പോലെ, ശക്തമായ ദ്രവങ്ങൾക്കും, ക്ഷയരോഗം പോലുള്ള വേദനകൾക്കും, പ്രധാന അവയവങ്ങളിൽ വേദനയ്ക്കും ഇരയാകുന്നു.
തഥാ കാശപിപാസാസ്യവൈരസ്യശ്വാസപീനസൈഃ । ക്ലമാങ്ഗഭങ്ഗവമഥുക്ഷവഥുശ്വയഥുജ്വരൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അതുപോലെ ചുമ, ദാഹം, വായ് ഉണങ്ങൽ, രുചിയില്ലായ്മ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, മൂക്കടയ്ക്കൽ, ക്ഷീണം, അവയവങ്ങൾ തകർന്നുപോലുള്ള വേദന, ദഹനം, തുമ്മൽ, വീക്കം, ജ്വരം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
ക്ലൈബ്യബാധിര്യസ്തൈമിത്യശര്കരാപരിപീഡിതഃ । ക്ഷാമോ ഭിന്നസ്വരോ ധ്യായന്മുഹുഃ ഷ്ഠീവന്നരോചകീ ॥ ൧,൧൫൬.
ശക്തിഹീനത, കാതുകേൾവിയില്ലായ്മ, ശരീരമുറുകൽ, കല്ല് കെട്ടൽ എന്നിവയാൽ പീഡിതനായി, ക്ഷയിച്ച ശരീരവും, മാറ്റം വന്ന ശബ്ദവും, നിരന്തരം ചിന്തയിലും, ഇടയ്ക്കിടെ തുപ്പുന്നതും, വിശപ്പ് ഇല്ലാത്തതും കാണാം.
സര്വപര്വാസ്ഥിഹൃന്നാഭീപായുവങ്ക്ഷണശൂലവാന് । ഗുദേനസ്ത്രവതാ പിത്തം ബലാകോദരസന്നിഭമ് ॥ ൧,൧൫൬.
എല്ലാ സന്ധികൾക്കും, അസ്ഥികൾക്കും, ഹൃദയത്തിനും, നാഭിക്കും, ഗുദത്തിനും, വങ്ക്ഷണത്തിനും വേദന, ഗുദത്തിൽ നിന്ന് പിത്തം ഒഴുകുന്നത്, അതു ബലാകയുടെ വയറിനെപ്പോലെയാണ്.
വിശുഷ്കം ചൈവ മുക്താഗ്രം പക്വാമം ചാന്തരാന്തരമ് । പാണ്ഡുപിത്തം ഹരിദ്രാക്തം പിച്ഛിലം ചോപവേശ്യതേ ॥ ൧,൧൫൬.
ഉണങ്ങിയതും, അഗ്രഭാഗത്ത് പുറത്തു വരുന്നതും, നടുവിൽ പാകമായതോ അല്ലാത്തതോ ആയതും, പാണ്ഡുരോഗം പോലുള്ള, മഞ്ഞളനിറമുള്ള, ഒട്ടിച്ചൊരിയുന്ന പിത്തം ഇരുന്ന് മലസമയത്ത് പുറത്ത് വരുന്നു.
ഗുദാങ്കുരാ ബഹ്വനിലാഃ ശുഷ്കാശ്ചിമചിമാന്വിതാഃ । പീനാങ്ഗാരാരുണാഃ സ്തബ്ധാ വിഷമാഃ പരുഷാകരാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഗുദത്തിൽ മുളകൾ പോലെ വളർച്ച, അധികം വായു, ഉണങ്ങിയ അവസ്ഥ, ചൊറിച്ചിൽ കൂടെ, കൊഴുത്തും, കറുത്ത ചുവപ്പും, മുറുകലും, അസമത്വവും, കഠിനതയും കാണാം.
മിഥോ വിസദൃശ വക്രാസ്തീക്ഷ്ണാ വിസ്ഫുടി(രി) താനനാഃ । ശിമ്ബീഖര്ജൃരകര്കന്ധൂകാര്പാസഫലസന്നിഭാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഒന്നുമറ്റേതിനോട് സാമ്യമില്ലാത്തതും, വളഞ്ഞതും, കഠിനതയും, പിളർന്ന മുഖമുള്ളതും, ശിംബി, ഈന്തപ്പഴം, കർക്കണ്ടു, കപാസ് ഫലം എന്നിവയുടെ രൂപം പോലുമാണ്.
കേചിത്കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ കേചിത്സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ । ശിരഃ പാര്ശ്വാംസജങ്ഘോരുവങ്ക്ഷണാദ്യധികവ്യഥാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ചിലത് കടമ്പപൂവിന്റെ രൂപം, ചിലത് സിദ്ധാർത്ഥകത്തിന്റെ രൂപം, തല, വശങ്ങൾ, കാൽ, തൊണ്ട, വങ്ക്ഷണം എന്നിവിടങ്ങളിൽ അത്യധികം വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിഷ്ടമ്ഭഹൃദ്ഗഹാരോചകപ്രദാഃ । കാസശ്വാസാഗ്നിവൈഷമ്യകര്ണനാദഭ്രമാവഹാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
തുമൽ, ഉല്പത്തി, തടസ്സം, ഹൃദയവേദന, ഛർദി, ചുമ, ശ്വാസക്കുറവ്, അഗ്നി അസമത്വം, ചെവിയിൽ മുഴക്കം, തലകറക്കം എന്നിവ ഇവ കാരണം ഉണ്ടാകുന്നു.
തൈരാര്തോ ഗ്രഥിതം സ്തോകം സശബ്ദം സപ്രവാഹികമ് । രുക്ഫേനപിച്ഛാനുഗതം വിബദ്ധമുപവേശ്യതേ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയാൽ ബാധിച്ചവൻ ചെറുതും കട്ടിയുമുള്ള, ശബ്ദത്തോടെ ഒഴുകുന്ന, വേദനയും പിതവും കൂടിയ, പുറത്താക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള മലം പുറത്താക്കുന്നു.
കൃഷ്ണത്വഗ്ബദ്ധവിണ്മൂത്രനേത്രവക്ത്രശ്ച ജായതേ । ഗുല്മപ്ലീഹോദരാഷ്ഠീലാസംഭവസ്തസ്യ ചൈവ ഹി ॥ ൧,൧൫൬.
ചർമ്മം കറുത്തതാകുകയും, മൂത്രവും മലവും തടസ്സപ്പെടുകയും, കണ്ണും വായും നിറം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതുമൂലം ഗൾമം, പ്ളീഹാരോഗം, വയറു വീക്കം, കട്ടിയുള്ള കുരു എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
പിത്തോത്തരാ നീലമുഖാ രക്തപീതാസിതപ്രഭാഃ । തന്വഗ്രസ്ത്രാവിണോ വിശ്രാസ്തനവോ മൃദവഃ ശ്ലഥാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
പിത്തം കൂടുതലായാൽ, വായ് നീലനിറം ആകുന്നു; കുരുകൾ ചുവപ്പോ മഞ്ഞയോ കറുപ്പോ ആയിരിക്കും. അവ സുഷിരവും മൂർച്ചയുമുള്ളതും, പിതം ചോർക്കുന്നതും ദുർഗന്ധമുള്ളതും, സുഷിരവും മൃദുവും ദുർബലവുമാണ്.
ശുകജിഹ്വാ യകൃത്ഖണ്ഡജലൌകാവക്ത്രസന്നിഭാഃ । ദാഹശോ (ഷ) കജ്വരസ്വേദതൃണ്മൂര്ഛാരുചിമോഹദാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവരുടെ നാവു തുതികയുടെ പോലെ, വായ് കരളിന്റെ കഷ്ണം പോലെയോ ജലൗകയുടെ വായ് പോലെയോ കാണപ്പെടുന്നു. ദാഹം, ജ്വരം, വിയർപ്പ്, ദാഹം, തലകറക്കം, രുചികുറവ്, മനസ്സു മങ്ങിയിരിക്കുക എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സോഷ്മാണോ ദ്രവനീലോഷ്ണപീതരക്താമവര്ചസഃ । യവമധ്യാ ഹരിത്പീതഹാരിദ്രത്വങ്നഖാദയഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ ചൂടുള്ളതും ദ്രാവകമായതും നീല, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ് നിറമുള്ളതും ആണ്. നടുവ് യവംപോലെയും, ചർമ്മം, നഖങ്ങൾ മുതലായവ പച്ചമഞ്ഞ നിറമുള്ളതുമാണ്.
ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ മഹാമൂലാ ഘനാ മന്ദരുജഃ സിതാഃ । ഉത്സന്നോപചിതസ്നിഗ്ധസ്തബ്ധവൃത്തഗുരുസ്ഥിരാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
കഫം കൂടുതലായാൽ, കുരുകൾ വലുതും കട്ടിയുമാണ്; വേദന കുറവും വെള്ള നിറവും, ഉയർന്നതും വീർന്നതും തൈലംപോലെയും, കട്ടിയുള്ളതും വൃത്താകൃതിയിലുള്ളതും ഭാരമുള്ളതും ഉറപ്പുള്ളതുമാണ്.
പിച്ഛിലാഃ സ്തിമിതാഃ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ സ്പര്ശനപ്രിയാഃ । കരീരപനസാസ്ഥ്യാഭാസ്തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ പിഴുപ്പും, ശാന്തതയും, മൃദുത്വവും, കുരു കിടിപ്പും, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ ഇഷ്ടമായതും, കരീരയോ ചക്കയോയുടെ തണ്ടുപോലെയും, പശുവിന്റെ തന്പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു.
വങ്ക്ഷണാനാഹിനഃ പുയുബസ്തിനാഭിവികര്തനാഃ । സകാശശ്വാസഹൃല്ലാസപ്രസേകാരുചിപീനസാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
വങ്ക്ഷണത്തിൽ, പാമ്പുപോലെയും പുഴയോടുകൂടിയതും, മൂത്രാശയത്തിലും നാഭിയിലും വേദനയുണ്ടാക്കുന്നതും, ശ്വാസക്കുറവും ഹൃദയമിടിപ്പും അമിതമായ തുപ്പൽ, രുചികുറവ്, മൂക്കടച്ചുപോകൽ എന്നിവയോടുകൂടിയവയാണ്.
മഹകൃച്ഛ്രശിരോജാഡ്യശിശിരക്ഷാരകാരിണഃ । ക്ലൈബ്യാഗ്നിമാര്ദവച്ഛര്ദ്യതീസാരാദിവികാരദാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടും തലഭാരം, തണുപ്പ്, കഷായത്വം എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. അവ ക്ളൈബ്യം, അഗ്നികുറവ്, മൃദുത്വം, ഛർദി, അതിസാരം തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു.
വസാഭസകഫപ്രാജ്യപുരീഷാസൃക്പ്രവാഹികാഃ । ന സ്ത്രവന്തി ന ഭിദ്യന്തേ പാണ്ഡുസ്നിഗ്ധത്വഗാദയഃ ॥ ൧,൧൫൬.
മലം കൊഴുപ്പ്, പിത്തം, കഫം എന്നിവയിൽ സമൃദ്ധമാണ്; രക്തം ഒഴുകുന്നു. അവ സ്വതന്ത്രമായി ഒഴുകുകയോ പിളരുകയോ ചെയ്യില്ല; ചർമ്മം മുതലായവ പാണ്ടുവും തൈലമുള്ളതുമാണ്.
സംസൃഷ്ടലിങ്ഗത്സംസര്ഗനിചയാത്സര്വലക്ഷണാഃ । രക്തോല്ബണാ ഗുദേ കീലാഃ പീതാകൃതിസമന്വിതാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം കലർന്നാൽ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കാണാം; രക്തം കൂടുതലായാൽ, ഗുദത്തിലെ കുരുകൾ മഞ്ഞ നിറമുള്ളവയാകും.
വടപ്രസേഹസദൃശാഃ ഗുഞ്ജാവിദ്രുമസന്നിഭാഃ । തേഽത്യര്ഥം ദുഷ്ടമുഷ്ണം ച ഗാഢവിഷ്ടംഭപീഡിതാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ വടവൃക്ഷഫലം പോലെയും, ഗുഞ്ചയോ പവഴയോ പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. അത്യന്തം ദുർഗന്ധവും ചൂടും കഠിനമായ തടസ്സവും വേദനയും ഉള്ളവയാണ്.
സ്ത്രവന്തി സഹസാ രക്തം തസ്യ ചാതിപ്രവൃത്തിതഃ । കേകാഭഃ പീഡ്യതേ ദുഃ ഖൈഃ ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ പെട്ടെന്ന് രക്തം ഒഴുക്കുന്നു; അത്യധികം ഒഴുക്കുന്നതുകൊണ്ട്, രക്തക്ഷയത്താൽ വേദനയോടെ മയിൽപോലെയുള്ള നിലവിളിയോടെ ബാധിതനാകുന്നു.
ഹീനവര്ണബലോത്സാഹോ ഹതൌജാഃ കലുഷേന്ദ്രിയഃ । മുദ്ഗകോദ്രവജംബീരകരീരചണകാദിഭിഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവൻ വർണ്ണം, ബലം, ഉത്സാഹം, ഊർജ്ജം എന്നിവയിൽ കുറവുള്ളവനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മങ്ങിയവനായി മാറുന്നു; മുട്ഗം, കോട്രവം, ജമ്പീരം, കരീരം, ചണകം മുതലായവ കഴിച്ചാൽ പ്രത്യേകിച്ച്.
രൂക്ഷൈഃ സംഗ്രാഹിഭിര്വായുര്വിട്സ്ഥാനേ കുപിതോ ബലീ । അധോവഹാനി സ്രോതാംസി സംരുധ്യാധഃ പ്രശോഷയന് ॥ ൧,൧൫൬.
രൂക്ഷവും കെട്ടിപ്പിടിക്കുന്നതുമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, വായു മലസ്ഥലത്ത് ശക്തിയോടെ കയറി, താഴേക്കുള്ള നാളങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുത്തി, താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉണക്കുന്നു.