അസാധ്യാ ഏവമാഖ്യാതാഃ സര്വേ രോഗാഃ കുലോദ്ഭവാഃ । സഹജാനി വിശേഷേണ രൂക്ഷദുര്ദര്ശനാനി തു ॥ ൧,൧൫൬.
ഇങ്ങനെ കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന എല്ലാ രോഗങ്ങളും അസാധ്യമായവയാണെന്ന് പറയുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ജന്മത്തിൽ തന്നെയുള്ള ഉണങ്ങിയതും കാണാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമാണ്.
അന്തര്മുഖാനി പാണ്ഡൂനി ദാരുണോപദ്രവാണി ച । യോജ്യാനി ച പൃഥോഗ്ദോഷസംസര്ഗനിചയാത്സ്വതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ അകത്തേക്ക് വളരുന്നതും, പാണ്ടുവർണ്ണമുള്ളതും, കടുത്ത ഉപദ്രവങ്ങളോടുകൂടിയതുമാണ്; ഓരോ ദോഷം ചേർന്ന് അല്ലെങ്കിൽ കൂടിയുണ്ടാകുന്നവയെ വേറിട്ടാണ് ചികിത്സിക്കേണ്ടത്.
ശുഷ്കാണി വാതശ്ലേഷ്മഭ്യാമാര്ദ്രാണി ത്വസ്യ പിത്തതഃ । ദോഷപ്രകോപഹേതുസ്തു പ്രാഗുക്തേവസ്ത്രസാദിനി ॥ ൧,൧൫൬.
ഉണങ്ങിയ അർഷസുകൾ വാതവും ശ്ലേഷ്മയും കൊണ്ടാണ്, ഈർപ്പം ഉള്ളവ പിത്തം കൊണ്ടാണ്; ദോഷങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന കാരണങ്ങൾ മുമ്പ് വ്രണത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അഗ്നൌ മലേഽതിനിചിതേ പുനശ്ചായം (തി) വ്യവായതഃ । പാനസംക്ഷോഭവിഷമകഠിനക്ഷുദ്രകാശനാത് ॥ ൧,൧൫൬.
അഗ്നിയും മലം കൂടിയാൽ, വൈകിയാൽ, അമിതമായി പാനം ചെയ്യുന്നതും, ദഹനശേഷി കുറഞ്ഞ ഭക്ഷണം, കഠിനമായ ഭക്ഷണം, ചുമ എന്നിവ മൂലവും അർഷസുകൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ബസ്തിനേത്രഗലൌഷ്ഠോത്ഥതലഭേദാദിഘട്ടനാത് । ഭൃശശീതാമ്ബുസംസ്പര്ശപ്രതതാതിപ്രവാഹണാത് ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രാശയം, നെറ്റി, വായ്, തൊണ്ട, അധരം, പല്ല് എന്നിവയ്ക്ക് പരിക്ക് സംഭവിക്കുന്നത്, അത്യന്തം തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് കുളിക്കുന്നത്, സ്ഥിരമായി അമിതമായി ബലപ്രയോഗം ചെയ്യുന്നത് എന്നിവയും കാരണമാകുന്നു.
ഗതമൂത്രശകൃദ്വേഗധാരണാത്തദുദീരണാത് । ജുഗുപ്സാതീസാരമേവ ഗ്രഹണീ സോഽപ്യുപദ്രവഃ ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രം, മൂത്രം, മലങ്ങൾ പിടിച്ചുവയ്ക്കുന്നതും, അതിനെ ബലമായി പുറത്താക്കുന്നതും, വെറുപ്പും, അതിസാരം, ഗ്രഹണി എന്നിവയും ഇതിന് ഉപദ്രവങ്ങളാണ്.
കര്ഷണാദ്വിഷമാദേശ്ചചേഷ്ടാഭ്യോ യോഷിതാം പുനഃ । ആമഗര്ഭപ്രപതനാദ്ഗര്ഭവൃദ്ധിപ്രപീഡനാത് ॥ ൧,൧൫൬.
സ്ത്രീകൾക്ക് വലിച്ചുകയറ്റം, അസമമായ ചലനങ്ങൾ, അതിക്രമമായ പരിശ്രമം എന്നിവയാൽ, അകത്തുള്ള കുഞ്ഞ് പാകമാകുന്നതിന് മുമ്പ് താഴെ വീഴുന്നതും, ഗർഭം വളരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഈദൃശൈശ്ചാപരൈര്വായുരപാനഃ കുപിതോ മലേ । പായോര്വലീഷു സദ്രവൃത്തിഭാസ്വന്നിഃ പൂര്ണമൂര്തിഷു ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയോ മറ്റേതെങ്കിലും കാരണങ്ങളാലോ, അപാനവായു അശാന്തമാകുന്നു. അതിനാൽ മലത്തുള്ളികൾക്ക് ചുറ്റും, ദ്രവരൂപമുള്ള മലമുള്ളവർക്കും, ശരീരം നിറഞ്ഞവർക്കും മലക്കുഴപ്പങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.
ജായന്തേര്ഽശാംസിതു തത്പൂര്വം ലക്ഷണം വഹ്നിമന്ദതാ । വിഷ്ടമ്ഭഃ സാസ്ഥിസദനം പിണ്ഡി (ഷ്ട) കോദ്വേഷ്ടനം ഭ്രമഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയ്ക്കു മുമ്പായി, അഗ്നി ക്ഷീണിക്കുന്നത്, അകത്തടയാളം, അസ്ഥികൾക്കിടയിൽ വേദന, അവയവങ്ങൾ മുറുകി വലിച്ചുപിടിക്കൽ, വളയൽ, തലകറക്കം എന്നിവ ലക്ഷണങ്ങളായി കാണാം.
സാന്ദ്രോത്ഥോനേത്രയോഃ ശോഥഃ ശകൃദ്ഭവേദോഽഥ വാ ഗ്രഹഃ । മാരുതഃ പുരതോ മൂഢഃ പ്രായോ നാഭേരധശ്ചരന് ॥ ൧,൧൫൬.
കണ്ണുകളിൽ കട്ടിയുള്ള വീക്കം, ചിലപ്പോൾ മലക്കെട്ട്, മലവിസർജനം തടസ്സപ്പെടൽ, വായു നാഭിക്കു താഴെ തടഞ്ഞു പോകുന്നത് എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
സരക്തഃ പരികൃന്തംശ്ച കൃച്ഛ്രാദാകുഞ്ചതി ശ്വസന് । അന്ത്രകൂജനമാടോപഃ ക്ഷാരിതോദ്ഗാരഭൂരിതാ ॥ ൧,൧൫൬.
രക്തം കലർന്നതും, മുറിഞ്ഞതും പോലുള്ള മല, ശ്വാസം എടുക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്, അന്ത്രങ്ങളിൽ ഗർജ്ജനം, വയറുവീക്കം, അമിതമായ ഉമ്മയിടൽ, പലതവണ പുറന്തള്ളൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
പ്രഭൂതമൂത്രമല്പാ വിഡശ്രദ്ധാ ധൂമ്രകോഷ്ഠകഃ । ശിരഃ പൃഷ്ഠോരസാം ശൂലമാലസ്യം ഭിന്നവര്ചസമ് ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രം അധികം, മല കുറവ്, വിശപ്പ് കുറഞ്ഞത്, വയറിന് ഇരുണ്ട നിറം, തല, പിൻഭാഗം, നെഞ്ച് എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദന, ക്ഷീണം, മലത്തിന്റെ രൂപം മാറൽ എന്നിവ കാണാം.
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ലൌല്യം ച ക്രോധോ ദുഃ ഖോപചാരതഃ । ആശങ്കാ ഗ്രഹണീ ശോഥഃ പാണ്ഡുഗുല്മോദരേഷു ച ॥ ൧,൧൫൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അതിരായ ആഗ്രഹം, ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുള്ള കോപം, സംശയം, മലക്കെട്ട്, വയറുവീക്കം, പാണ്ഡുരോഗം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
ഏതാന്യേവ വിവര്ധന്തേ ജാതേഷ്വഹതനാമസു । നിവര്തമാനോ മാനോ ഹി തൈരധോമാര്ഗരോധതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ അഹാരമില്ലാത്തവരിൽ കൂടുതൽ വർദ്ധിക്കും. വായു തിരിച്ചു പോവുമ്പോൾ, ഇവയെ കാരണം താഴേക്കുള്ള വഴി തടസ്സപ്പെടുന്നു.
ക്ഷോഭയേദനിലാനന്യാന് സര്വേന്ദ്രിയശരീഗാന് । തഥാ മൂത്രശകൃത്പിത്തകഫാന്വായുശ്ച ശോഷയന് ॥ ൧,൧൫൬.
അത് മറ്റ് വായുക്കളെയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ശരീരത്തെയും ഉല്ലാസിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ മൂത്രം, മല, പിത്തം, കഫം, വായു എന്നിവ ഉണക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
മുഷ്ണാത്യഗ്നിം തതഃ സര്വേ ഭവന്തി പ്രായശോര്ഽശസഃ । കൃശോ ഭൃശം ഹതോത്സാഹോ ദീനഃ ക്ഷാമോഽഥ നിഷ്പ്രഭഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അത് അഗ്നിയെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം എല്ലാവരും വളരെ ക്ഷീണിച്ചവരായി മാറുന്നു; ശരീരം ക്ഷീണിച്ച്, ഉത്സാഹം ഇല്ലാതെ, ദു:ഖിതരായി, ക്ഷയിച്ചവരായി, മങ്ങലോടെ ഇരിക്കുന്നു.
അസാരീ വിഗതച്ഛായോ ജന്തുദഗ്ധ ഇവദ്രുമ । കൃച്ഛ്രൈരുഗ്രദ്രവൈര്ഗ്രസ്തോ യക്ഷ്മോക്തൈര്മര്മപീഡനൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ശരീരത്തിൽ സാരമില്ലാതെ, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, കീടങ്ങൾ കയറിയ മരത്തെപ്പോലെ, ശക്തമായ ദ്രവങ്ങൾക്കും, ക്ഷയരോഗം പോലുള്ള വേദനകൾക്കും, പ്രധാന അവയവങ്ങളിൽ വേദനയ്ക്കും ഇരയാകുന്നു.
തഥാ കാശപിപാസാസ്യവൈരസ്യശ്വാസപീനസൈഃ । ക്ലമാങ്ഗഭങ്ഗവമഥുക്ഷവഥുശ്വയഥുജ്വരൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അതുപോലെ ചുമ, ദാഹം, വായ് ഉണങ്ങൽ, രുചിയില്ലായ്മ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, മൂക്കടയ്ക്കൽ, ക്ഷീണം, അവയവങ്ങൾ തകർന്നുപോലുള്ള വേദന, ദഹനം, തുമ്മൽ, വീക്കം, ജ്വരം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
ക്ലൈബ്യബാധിര്യസ്തൈമിത്യശര്കരാപരിപീഡിതഃ । ക്ഷാമോ ഭിന്നസ്വരോ ധ്യായന്മുഹുഃ ഷ്ഠീവന്നരോചകീ ॥ ൧,൧൫൬.
ശക്തിഹീനത, കാതുകേൾവിയില്ലായ്മ, ശരീരമുറുകൽ, കല്ല് കെട്ടൽ എന്നിവയാൽ പീഡിതനായി, ക്ഷയിച്ച ശരീരവും, മാറ്റം വന്ന ശബ്ദവും, നിരന്തരം ചിന്തയിലും, ഇടയ്ക്കിടെ തുപ്പുന്നതും, വിശപ്പ് ഇല്ലാത്തതും കാണാം.
സര്വപര്വാസ്ഥിഹൃന്നാഭീപായുവങ്ക്ഷണശൂലവാന് । ഗുദേനസ്ത്രവതാ പിത്തം ബലാകോദരസന്നിഭമ് ॥ ൧,൧൫൬.
എല്ലാ സന്ധികൾക്കും, അസ്ഥികൾക്കും, ഹൃദയത്തിനും, നാഭിക്കും, ഗുദത്തിനും, വങ്ക്ഷണത്തിനും വേദന, ഗുദത്തിൽ നിന്ന് പിത്തം ഒഴുകുന്നത്, അതു ബലാകയുടെ വയറിനെപ്പോലെയാണ്.
വിശുഷ്കം ചൈവ മുക്താഗ്രം പക്വാമം ചാന്തരാന്തരമ് । പാണ്ഡുപിത്തം ഹരിദ്രാക്തം പിച്ഛിലം ചോപവേശ്യതേ ॥ ൧,൧൫൬.
ഉണങ്ങിയതും, അഗ്രഭാഗത്ത് പുറത്തു വരുന്നതും, നടുവിൽ പാകമായതോ അല്ലാത്തതോ ആയതും, പാണ്ഡുരോഗം പോലുള്ള, മഞ്ഞളനിറമുള്ള, ഒട്ടിച്ചൊരിയുന്ന പിത്തം ഇരുന്ന് മലസമയത്ത് പുറത്ത് വരുന്നു.
ഗുദാങ്കുരാ ബഹ്വനിലാഃ ശുഷ്കാശ്ചിമചിമാന്വിതാഃ । പീനാങ്ഗാരാരുണാഃ സ്തബ്ധാ വിഷമാഃ പരുഷാകരാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഗുദത്തിൽ മുളകൾ പോലെ വളർച്ച, അധികം വായു, ഉണങ്ങിയ അവസ്ഥ, ചൊറിച്ചിൽ കൂടെ, കൊഴുത്തും, കറുത്ത ചുവപ്പും, മുറുകലും, അസമത്വവും, കഠിനതയും കാണാം.
മിഥോ വിസദൃശ വക്രാസ്തീക്ഷ്ണാ വിസ്ഫുടി(രി) താനനാഃ । ശിമ്ബീഖര്ജൃരകര്കന്ധൂകാര്പാസഫലസന്നിഭാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഒന്നുമറ്റേതിനോട് സാമ്യമില്ലാത്തതും, വളഞ്ഞതും, കഠിനതയും, പിളർന്ന മുഖമുള്ളതും, ശിംബി, ഈന്തപ്പഴം, കർക്കണ്ടു, കപാസ് ഫലം എന്നിവയുടെ രൂപം പോലുമാണ്.
കേചിത്കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ കേചിത്സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ । ശിരഃ പാര്ശ്വാംസജങ്ഘോരുവങ്ക്ഷണാദ്യധികവ്യഥാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ചിലത് കടമ്പപൂവിന്റെ രൂപം, ചിലത് സിദ്ധാർത്ഥകത്തിന്റെ രൂപം, തല, വശങ്ങൾ, കാൽ, തൊണ്ട, വങ്ക്ഷണം എന്നിവിടങ്ങളിൽ അത്യധികം വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിഷ്ടമ്ഭഹൃദ്ഗഹാരോചകപ്രദാഃ । കാസശ്വാസാഗ്നിവൈഷമ്യകര്ണനാദഭ്രമാവഹാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
തുമൽ, ഉല്പത്തി, തടസ്സം, ഹൃദയവേദന, ഛർദി, ചുമ, ശ്വാസക്കുറവ്, അഗ്നി അസമത്വം, ചെവിയിൽ മുഴക്കം, തലകറക്കം എന്നിവ ഇവ കാരണം ഉണ്ടാകുന്നു.
തൈരാര്തോ ഗ്രഥിതം സ്തോകം സശബ്ദം സപ്രവാഹികമ് । രുക്ഫേനപിച്ഛാനുഗതം വിബദ്ധമുപവേശ്യതേ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയാൽ ബാധിച്ചവൻ ചെറുതും കട്ടിയുമുള്ള, ശബ്ദത്തോടെ ഒഴുകുന്ന, വേദനയും പിതവും കൂടിയ, പുറത്താക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള മലം പുറത്താക്കുന്നു.
കൃഷ്ണത്വഗ്ബദ്ധവിണ്മൂത്രനേത്രവക്ത്രശ്ച ജായതേ । ഗുല്മപ്ലീഹോദരാഷ്ഠീലാസംഭവസ്തസ്യ ചൈവ ഹി ॥ ൧,൧൫൬.
ചർമ്മം കറുത്തതാകുകയും, മൂത്രവും മലവും തടസ്സപ്പെടുകയും, കണ്ണും വായും നിറം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതുമൂലം ഗൾമം, പ്ളീഹാരോഗം, വയറു വീക്കം, കട്ടിയുള്ള കുരു എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
പിത്തോത്തരാ നീലമുഖാ രക്തപീതാസിതപ്രഭാഃ । തന്വഗ്രസ്ത്രാവിണോ വിശ്രാസ്തനവോ മൃദവഃ ശ്ലഥാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
പിത്തം കൂടുതലായാൽ, വായ് നീലനിറം ആകുന്നു; കുരുകൾ ചുവപ്പോ മഞ്ഞയോ കറുപ്പോ ആയിരിക്കും. അവ സുഷിരവും മൂർച്ചയുമുള്ളതും, പിതം ചോർക്കുന്നതും ദുർഗന്ധമുള്ളതും, സുഷിരവും മൃദുവും ദുർബലവുമാണ്.
ശുകജിഹ്വാ യകൃത്ഖണ്ഡജലൌകാവക്ത്രസന്നിഭാഃ । ദാഹശോ (ഷ) കജ്വരസ്വേദതൃണ്മൂര്ഛാരുചിമോഹദാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവരുടെ നാവു തുതികയുടെ പോലെ, വായ് കരളിന്റെ കഷ്ണം പോലെയോ ജലൗകയുടെ വായ് പോലെയോ കാണപ്പെടുന്നു. ദാഹം, ജ്വരം, വിയർപ്പ്, ദാഹം, തലകറക്കം, രുചികുറവ്, മനസ്സു മങ്ങിയിരിക്കുക എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സോഷ്മാണോ ദ്രവനീലോഷ്ണപീതരക്താമവര്ചസഃ । യവമധ്യാ ഹരിത്പീതഹാരിദ്രത്വങ്നഖാദയഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ ചൂടുള്ളതും ദ്രാവകമായതും നീല, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ് നിറമുള്ളതും ആണ്. നടുവ് യവംപോലെയും, ചർമ്മം, നഖങ്ങൾ മുതലായവ പച്ചമഞ്ഞ നിറമുള്ളതുമാണ്.