അഗാധേ ഗ്രാഹബഹുലേ സലിലൌഘ ഇവാര്ണവേ । സംന്യാസേ വിനിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്തയേത് ॥ ൧,൧൫൫.
കൂടുതൽ मगरങ്ങളുമുള്ള ആഴമുള്ള സമുദ്രത്തിൽ വെള്ളം ഒഴുകുമ്പോൾ മുങ്ങുന്നവനെ എത്രയും വേഗം രക്ഷിക്കേണ്ടതുപോലെ, ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നവനെ ഉടൻ രക്ഷിക്കണം.
മദമാനരോഷതോഷ പ്രവൃത്തിഭിരിതസ്തതഃ । യുക്തായുക്തം ച സമം യുക്തിം യുങ്ക്തേ ന മദ്യേന ॥ ൧,൧൫൫.
മദ്യം, അഹങ്കാരം, കോപം, സന്തോഷം എന്നിവ മൂലം മനുഷ്യൻ പലവിധത്തിൽ പെരുമാറുന്നു; എന്നാൽ മദ്യം ഉള്ളപ്പോൾ ശരിയായതോ തെറ്റായതോ ആയ യുക്തി ഒരുപോലെ പ്രയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ബലകാസദേശപാത്രം പ്രകൃതിസഹതാമഥവാ വയാംസി? । പ്രവിഭജ്ജ്യാത്തനുരൂപം പിബതി തതഃ പിബത്യമൃത ॥ ൧,൧൫൫.
ശക്തി, ചുമ, സ്ഥലം, പാത്രം, സ്വഭാവം, അല്ലെങ്കിൽ പ്രായം എന്നിവ നോക്കി, തനിക്കു അനുയോജ്യമായ അളവിൽ മാത്രം കുടിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അതു അമൃതംപോലെയാകും.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൫൬ ധന്വന്തരിരുവാച । അഥാര്ശസാം നിദാനം ച വ്യാഖ്യാസ്യമി ച സുശ്രുത ! । സര്വദാ പ്രാണിനാം മാംസേ കീലകാഃ പ്രഭവന്തി യേ ॥ ൧,൧൫൬.
ശ്രീധൻവന്തരി പറഞ്ഞു: സുഷ്രുതാ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ അർഷസുകളുടെ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. എല്ലായ്പ്പോഴും ജീവികളിൽ മാംസത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന കുരുക്കൾപോലെയുള്ളവയാണ് ഇവ.
അര്ശാംസി തസ്മാദുച്യന്തേ ഗുദമാര്ഗനിരോധനാത് । ദോഷസ്ത്വങ്മാംസമേദാംസി സന്ദൂഷ്യ വിവിധാകൃതീന് ॥ ൧,൧൫൬.
അതിനാൽ ഇവയെ അർഷസുകൾ എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം ഇവ ഗുദമാർഗം തടയുന്നു; ദോഷം ത്വക്ക്, മാംസം, മെദസ് എന്നിവയെ ബാധിച്ച് പല രൂപത്തിൽ ഇവ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
മാംസാംകുരാനപാനാദൌ കുര്വന്ത്യര്ശാംസി താഞ്ജഗുഃ । സഹജന്മാന്തരോത്ഥേന ഭേദോ ദ്വേധാ സമാസതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
മാംസത്തിൽ കുരു വളരുന്നത്, അമിതമായ പാനം എന്നിവ മൂലമാണ് അർഷസുകൾ ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു; ഇതിൽ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളുണ്ട്: ജന്മത്തിൽ തന്നെ ഉണ്ടായവയും പിന്നീട് ഉണ്ടായവയും.
ശുഷ്കാഗ്രാവാവിഭേദാശ്ച ഗുദസ്ഥാനാനുസംശ്രയാഃ । അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലിസ്തസ്മിംസ്തിസ്രോഽഘ്യര്ധാങ്ഗുലിസ്ഥിതാഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഉണങ്ങിയതും മൂർച്ചയുള്ളതും പൊട്ടാത്തതുമായ ഇവ ഗുദപ്രദേശത്താണ് കാണപ്പെടുന്നത്; അവയിൽ മൂന്നു എണ്ണം ഒരു കാൽ വിരൽ അളവിൽ, ശേഷിച്ചവ അര വിരൽ അളവിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ബാല്യപ്രവാഹിണീ താസാമന്ത്രമധ്യേ വിസര്ജിനീ । ബാഹ്യാസംവരണേ തസ്യാ ഗുദാദൌ ബഹിരങ്ഗുലേ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയിൽ ബാല്യത്തിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്നതായത് നടുവിൽ കാണപ്പെടുന്നു, പുറംതൊലി ഇല്ലാത്തപ്പോൾ അത് ഗുദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, പുറത്തായി ഒരു വിരൽ അളവിൽ കാണാം.
സാര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണേന രോമാണ്യത്ര തതഃ പരമ് । തത്ര ഹേതുഃ സഹോത്ഥാനാം ബാല്യേ ബീജോപതപ്തതാ ॥ ൧,൧൫൬.
അർദ്ധവിരൽ അളവിൽ, അവിടത്തെ രോമങ്ങൾക്കൊപ്പം, ബാല്യത്തിൽ ബീജം ചൂടാകുന്നതാണ് ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടാകുന്നവയുടെ കാരണമാകുന്നത്.
അര്ശസാം ബീജസൃഷ്ടിസ്തു മാതാപിത്രപചാരതഃ । ദേവതാനാം പ്രകോപേ ഹി സാന്നിപാതസ്യ ചാന്യതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അർഷസുകളുടെ ഉത്ഭവം മാതാപിതാക്കളുടെ ചൂട് നൽകലാണ്; ദേവതകളുടെ കോപം കൊണ്ടും, അല്ലെങ്കിൽ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് കലർന്നാൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
അസാധ്യാ ഏവമാഖ്യാതാഃ സര്വേ രോഗാഃ കുലോദ്ഭവാഃ । സഹജാനി വിശേഷേണ രൂക്ഷദുര്ദര്ശനാനി തു ॥ ൧,൧൫൬.
ഇങ്ങനെ കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന എല്ലാ രോഗങ്ങളും അസാധ്യമായവയാണെന്ന് പറയുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ജന്മത്തിൽ തന്നെയുള്ള ഉണങ്ങിയതും കാണാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമാണ്.
അന്തര്മുഖാനി പാണ്ഡൂനി ദാരുണോപദ്രവാണി ച । യോജ്യാനി ച പൃഥോഗ്ദോഷസംസര്ഗനിചയാത്സ്വതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അവ അകത്തേക്ക് വളരുന്നതും, പാണ്ടുവർണ്ണമുള്ളതും, കടുത്ത ഉപദ്രവങ്ങളോടുകൂടിയതുമാണ്; ഓരോ ദോഷം ചേർന്ന് അല്ലെങ്കിൽ കൂടിയുണ്ടാകുന്നവയെ വേറിട്ടാണ് ചികിത്സിക്കേണ്ടത്.
ശുഷ്കാണി വാതശ്ലേഷ്മഭ്യാമാര്ദ്രാണി ത്വസ്യ പിത്തതഃ । ദോഷപ്രകോപഹേതുസ്തു പ്രാഗുക്തേവസ്ത്രസാദിനി ॥ ൧,൧൫൬.
ഉണങ്ങിയ അർഷസുകൾ വാതവും ശ്ലേഷ്മയും കൊണ്ടാണ്, ഈർപ്പം ഉള്ളവ പിത്തം കൊണ്ടാണ്; ദോഷങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന കാരണങ്ങൾ മുമ്പ് വ്രണത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അഗ്നൌ മലേഽതിനിചിതേ പുനശ്ചായം (തി) വ്യവായതഃ । പാനസംക്ഷോഭവിഷമകഠിനക്ഷുദ്രകാശനാത് ॥ ൧,൧൫൬.
അഗ്നിയും മലം കൂടിയാൽ, വൈകിയാൽ, അമിതമായി പാനം ചെയ്യുന്നതും, ദഹനശേഷി കുറഞ്ഞ ഭക്ഷണം, കഠിനമായ ഭക്ഷണം, ചുമ എന്നിവ മൂലവും അർഷസുകൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ബസ്തിനേത്രഗലൌഷ്ഠോത്ഥതലഭേദാദിഘട്ടനാത് । ഭൃശശീതാമ്ബുസംസ്പര്ശപ്രതതാതിപ്രവാഹണാത് ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രാശയം, നെറ്റി, വായ്, തൊണ്ട, അധരം, പല്ല് എന്നിവയ്ക്ക് പരിക്ക് സംഭവിക്കുന്നത്, അത്യന്തം തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് കുളിക്കുന്നത്, സ്ഥിരമായി അമിതമായി ബലപ്രയോഗം ചെയ്യുന്നത് എന്നിവയും കാരണമാകുന്നു.
ഗതമൂത്രശകൃദ്വേഗധാരണാത്തദുദീരണാത് । ജുഗുപ്സാതീസാരമേവ ഗ്രഹണീ സോഽപ്യുപദ്രവഃ ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രം, മൂത്രം, മലങ്ങൾ പിടിച്ചുവയ്ക്കുന്നതും, അതിനെ ബലമായി പുറത്താക്കുന്നതും, വെറുപ്പും, അതിസാരം, ഗ്രഹണി എന്നിവയും ഇതിന് ഉപദ്രവങ്ങളാണ്.
കര്ഷണാദ്വിഷമാദേശ്ചചേഷ്ടാഭ്യോ യോഷിതാം പുനഃ । ആമഗര്ഭപ്രപതനാദ്ഗര്ഭവൃദ്ധിപ്രപീഡനാത് ॥ ൧,൧൫൬.
സ്ത്രീകൾക്ക് വലിച്ചുകയറ്റം, അസമമായ ചലനങ്ങൾ, അതിക്രമമായ പരിശ്രമം എന്നിവയാൽ, അകത്തുള്ള കുഞ്ഞ് പാകമാകുന്നതിന് മുമ്പ് താഴെ വീഴുന്നതും, ഗർഭം വളരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഈദൃശൈശ്ചാപരൈര്വായുരപാനഃ കുപിതോ മലേ । പായോര്വലീഷു സദ്രവൃത്തിഭാസ്വന്നിഃ പൂര്ണമൂര്തിഷു ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയോ മറ്റേതെങ്കിലും കാരണങ്ങളാലോ, അപാനവായു അശാന്തമാകുന്നു. അതിനാൽ മലത്തുള്ളികൾക്ക് ചുറ്റും, ദ്രവരൂപമുള്ള മലമുള്ളവർക്കും, ശരീരം നിറഞ്ഞവർക്കും മലക്കുഴപ്പങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.
ജായന്തേര്ഽശാംസിതു തത്പൂര്വം ലക്ഷണം വഹ്നിമന്ദതാ । വിഷ്ടമ്ഭഃ സാസ്ഥിസദനം പിണ്ഡി (ഷ്ട) കോദ്വേഷ്ടനം ഭ്രമഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഇവയ്ക്കു മുമ്പായി, അഗ്നി ക്ഷീണിക്കുന്നത്, അകത്തടയാളം, അസ്ഥികൾക്കിടയിൽ വേദന, അവയവങ്ങൾ മുറുകി വലിച്ചുപിടിക്കൽ, വളയൽ, തലകറക്കം എന്നിവ ലക്ഷണങ്ങളായി കാണാം.
സാന്ദ്രോത്ഥോനേത്രയോഃ ശോഥഃ ശകൃദ്ഭവേദോഽഥ വാ ഗ്രഹഃ । മാരുതഃ പുരതോ മൂഢഃ പ്രായോ നാഭേരധശ്ചരന് ॥ ൧,൧൫൬.
കണ്ണുകളിൽ കട്ടിയുള്ള വീക്കം, ചിലപ്പോൾ മലക്കെട്ട്, മലവിസർജനം തടസ്സപ്പെടൽ, വായു നാഭിക്കു താഴെ തടഞ്ഞു പോകുന്നത് എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
സരക്തഃ പരികൃന്തംശ്ച കൃച്ഛ്രാദാകുഞ്ചതി ശ്വസന് । അന്ത്രകൂജനമാടോപഃ ക്ഷാരിതോദ്ഗാരഭൂരിതാ ॥ ൧,൧൫൬.
രക്തം കലർന്നതും, മുറിഞ്ഞതും പോലുള്ള മല, ശ്വാസം എടുക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്, അന്ത്രങ്ങളിൽ ഗർജ്ജനം, വയറുവീക്കം, അമിതമായ ഉമ്മയിടൽ, പലതവണ പുറന്തള്ളൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
പ്രഭൂതമൂത്രമല്പാ വിഡശ്രദ്ധാ ധൂമ്രകോഷ്ഠകഃ । ശിരഃ പൃഷ്ഠോരസാം ശൂലമാലസ്യം ഭിന്നവര്ചസമ് ॥ ൧,൧൫൬.
മൂത്രം അധികം, മല കുറവ്, വിശപ്പ് കുറഞ്ഞത്, വയറിന് ഇരുണ്ട നിറം, തല, പിൻഭാഗം, നെഞ്ച് എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദന, ക്ഷീണം, മലത്തിന്റെ രൂപം മാറൽ എന്നിവ കാണാം.
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ലൌല്യം ച ക്രോധോ ദുഃ ഖോപചാരതഃ । ആശങ്കാ ഗ്രഹണീ ശോഥഃ പാണ്ഡുഗുല്മോദരേഷു ച ॥ ൧,൧൫൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അതിരായ ആഗ്രഹം, ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുള്ള കോപം, സംശയം, മലക്കെട്ട്, വയറുവീക്കം, പാണ്ഡുരോഗം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
ഏതാന്യേവ വിവര്ധന്തേ ജാതേഷ്വഹതനാമസു । നിവര്തമാനോ മാനോ ഹി തൈരധോമാര്ഗരോധതഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ അഹാരമില്ലാത്തവരിൽ കൂടുതൽ വർദ്ധിക്കും. വായു തിരിച്ചു പോവുമ്പോൾ, ഇവയെ കാരണം താഴേക്കുള്ള വഴി തടസ്സപ്പെടുന്നു.
ക്ഷോഭയേദനിലാനന്യാന് സര്വേന്ദ്രിയശരീഗാന് । തഥാ മൂത്രശകൃത്പിത്തകഫാന്വായുശ്ച ശോഷയന് ॥ ൧,൧൫൬.
അത് മറ്റ് വായുക്കളെയും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ശരീരത്തെയും ഉല്ലാസിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ മൂത്രം, മല, പിത്തം, കഫം, വായു എന്നിവ ഉണക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
മുഷ്ണാത്യഗ്നിം തതഃ സര്വേ ഭവന്തി പ്രായശോര്ഽശസഃ । കൃശോ ഭൃശം ഹതോത്സാഹോ ദീനഃ ക്ഷാമോഽഥ നിഷ്പ്രഭഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അത് അഗ്നിയെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം എല്ലാവരും വളരെ ക്ഷീണിച്ചവരായി മാറുന്നു; ശരീരം ക്ഷീണിച്ച്, ഉത്സാഹം ഇല്ലാതെ, ദു:ഖിതരായി, ക്ഷയിച്ചവരായി, മങ്ങലോടെ ഇരിക്കുന്നു.
അസാരീ വിഗതച്ഛായോ ജന്തുദഗ്ധ ഇവദ്രുമ । കൃച്ഛ്രൈരുഗ്രദ്രവൈര്ഗ്രസ്തോ യക്ഷ്മോക്തൈര്മര്മപീഡനൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
ശരീരത്തിൽ സാരമില്ലാതെ, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ, കീടങ്ങൾ കയറിയ മരത്തെപ്പോലെ, ശക്തമായ ദ്രവങ്ങൾക്കും, ക്ഷയരോഗം പോലുള്ള വേദനകൾക്കും, പ്രധാന അവയവങ്ങളിൽ വേദനയ്ക്കും ഇരയാകുന്നു.
തഥാ കാശപിപാസാസ്യവൈരസ്യശ്വാസപീനസൈഃ । ക്ലമാങ്ഗഭങ്ഗവമഥുക്ഷവഥുശ്വയഥുജ്വരൈഃ ॥ ൧,൧൫൬.
അതുപോലെ ചുമ, ദാഹം, വായ് ഉണങ്ങൽ, രുചിയില്ലായ്മ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, മൂക്കടയ്ക്കൽ, ക്ഷീണം, അവയവങ്ങൾ തകർന്നുപോലുള്ള വേദന, ദഹനം, തുമ്മൽ, വീക്കം, ജ്വരം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.
ക്ലൈബ്യബാധിര്യസ്തൈമിത്യശര്കരാപരിപീഡിതഃ । ക്ഷാമോ ഭിന്നസ്വരോ ധ്യായന്മുഹുഃ ഷ്ഠീവന്നരോചകീ ॥ ൧,൧൫൬.
ശക്തിഹീനത, കാതുകേൾവിയില്ലായ്മ, ശരീരമുറുകൽ, കല്ല് കെട്ടൽ എന്നിവയാൽ പീഡിതനായി, ക്ഷയിച്ച ശരീരവും, മാറ്റം വന്ന ശബ്ദവും, നിരന്തരം ചിന്തയിലും, ഇടയ്ക്കിടെ തുപ്പുന്നതും, വിശപ്പ് ഇല്ലാത്തതും കാണാം.
സര്വപര്വാസ്ഥിഹൃന്നാഭീപായുവങ്ക്ഷണശൂലവാന് । ഗുദേനസ്ത്രവതാ പിത്തം ബലാകോദരസന്നിഭമ് ॥ ൧,൧൫൬.
എല്ലാ സന്ധികൾക്കും, അസ്ഥികൾക്കും, ഹൃദയത്തിനും, നാഭിക്കും, ഗുദത്തിനും, വങ്ക്ഷണത്തിനും വേദന, ഗുദത്തിൽ നിന്ന് പിത്തം ഒഴുകുന്നത്, അതു ബലാകയുടെ വയറിനെപ്പോലെയാണ്.