ജീവിതാന്താഃ പ്രജായന്തേ വിഷേണോത്കര്ഷവര്തിനാ । തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്മദ്യം മാന്ദ്യദീനോജസോ ഗുണാന് ॥ ൧,൧൫൫.
വിഷം അത്യന്തം ശക്തമായാൽ ജീവന്റെ അന്ത്യം വരുന്നു; അതുപോലെ കഠിനതയും മറ്റു ഗുണങ്ങളും ഉള്ള മദ്യം ശരീരത്തിന്റെ ശക്തിയും ഗുണങ്ങളും കുറയ്ക്കുന്നു.
ദശഭിര്ഗുണൈഃ സംക്ഷോമ്യം ചേതോ നയതി ചാക്രിയമ് । ആദ്യേ മദേ ദ്വിതീയേഽപി പ്രമ (മോ) ദായതനേ സ്ഥിതഃ ॥ ൧,൧൫൫.
പത്ത് ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടു മദ്യം മനസ്സിനെ ചുരുക്കി പ്രവർത്തനരഹിതമാക്കുന്നു; ആദ്യഘട്ടത്തിലും രണ്ടാംഘട്ടത്തിലും മനസ്സു മങ്ങലിൽ ആകുന്നു.
ദുര്വികല്പഹതോ മൂഢഃ സുഖമിത്യഭിമുച്യതേ । മധ്യമോത്തമയോഃ സന്ധിം പ്രാപ്യ രാജാസനോ മദഃ ॥ ൧,൧൫൫.
തെറ്റായ ധാരണയാൽ ബുദ്ധിഭ്രാന്തനായവൻ സുഖം തന്നെയാണ് സന്തോഷം എന്ന് കരുതുന്നു; മദ്യപാനം മധ്യവും ഏറ്റവും കഠിനവുമായ ഘട്ടത്തിന്റെ അതിരിൽ എത്തിയാൽ, അത് രാജാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു.
നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലോ ന കിഞ്ചിന്നാചരേത്തതഃ । ഇയം ഭൂമിരവാച്യാനാം ദൌഃ ശീലസ്യേദമാസ്പദമ് ॥ ൧,൧൫൫.
അടക്കമില്ലാത്ത കാട്ടുമൃഗംപോലെ, പിന്നെ അവൻ ഒന്നും ചെയ്യാറില്ല; ഈ ഭൂമി ദുഷ്പ്രവൃത്തിയും ദുഷ്ശീലവും ഉള്ളവരുടെ ആവാസവുമാണ്.
ഏകോഽയം ബഹുമാര്ഗായാഃ ദുര്ഗര്(മ) തേര്ദര്ശകഃ പരമ് । നിശ്ചേഷ്ടഃ സന്നവാക്ശേതേ തൃതീയേഽത്ര മദേ സ്ഥിതഃ ॥ ൧,൧൫൫.
ഇതാണ് അനേകം വഴികളുള്ള കഠിനമായ പാതയുടെ പ്രധാന സൂചന; ചലനം നിൽക്കുകയും വാക്ക് നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, മദ്യം മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ എത്തുന്നു.
മരണാദപി പാപാത്മാ ഗതഃ പാപതരാം ദശാമ് । ധര്മാധര്മം സുഖം ദുഃ ഖം മാനാനര്ഥം ഹിതാഹിതമ് ॥ ൧,൧൫൫.
മരണത്തേക്കാൾ മോശമായ പാപാത്മാവ് കൂടുതൽ പാപകരമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് വീഴുന്നത്; അവൻ ധർമ്മം, അധർമ്മം, സന്തോഷം, ദുഃഖം, മാനം, അപമാനം, നന്മ, ദോഷം എന്നിവ ഒന്നും അറിയുന്നില്ല.
ന വേദ ശീകമോഹാര്തം ശോഷ (ക) മോഹാദിസംയുതഃ । സോന്മാദഭ്രമമൂര്ഛായാം സാപസ്മാരഃ പതത്യധഃ ॥ ൧,൧൫൫.
മൂഢതയും ഭ്രമവും കൊണ്ടു അവൻ ഒന്നും അറിയുന്നില്ല; ഉണങ്ങൽ, ഭ്രമം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ കൂടെ വരുമ്പോൾ, പിതവുമൂർച്ചയും ഭ്രമവും കപടവും കൂടി അവൻ താഴേക്ക് വീഴുന്നു.
നാതി മാദ്യന്തി ബലിനഃ കൃതാഹാരാ മഹാശനാഃ । വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സര്വൈര്ഭവേദ്രോഗോ മദാത്യയഃ ॥ ൧,൧൫൫.
ശക്തൻമാർക്കും ഭക്ഷണം കഴിച്ചവർക്കും അത്യാഹാരികൾക്കും അതികമായി മദ്യം കയറാറില്ല; വാതം, പിത്തം, കഫം—ഇവയൊക്കെയും ചേർന്നാൽ മദാത്യയരോഗം ഉണ്ടാകും.
സാമാന്യലക്ഷണം തേഷാം പ്രമോഹോ ഹൃദയവ്യഥാ । വിഭേദം പ്രസഭം തൃഷ്ണാ സൌമ്യോ ഗ്ലാനിര്ജ്വരോഽരുചിഃ ॥ ൧,൧൫൫.
അവരിൽ പൊതുവായ ലക്ഷണങ്ങൾ—മനസ്സു മങ്ങൽ, ഹൃദയവേദന, തലവേദന, അത്യന്തം ദാഹം, ലഘു ക്ഷീണം, ജ്വരം, രുചികുറവ്.
പുരോവിബന്ധസ്തിമിരം കാസഃ ശ്വാസഃ പ്രജാഗരഃ । സ്വേദോഽതിമാത്രം വിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുശ്ചിത്തവിഭ്രമഃ ॥ ൧,൧൫൫.
മുൻവശത്ത് തടസ്സം, കണ്ണിൽ ഇരുണ്ടുപോകൽ, ചുമ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ഉറക്കമില്ലായ്മ, അത്യധികം വിയർപ്പ്, വയറു കുഴയൽ, വേദന, മനസ്സു ഭ്രമം—ഇവയൊക്കെയും കാണാം.
സ്വപ്നേനേവാഭിഭവതി ന ചോക്തശ്ച സ ഭാഷതേഃ । പിത്താദ്ദാഹജ്വരഃ സ്വേദോ മോഹോ നിത്യം ച വിഭ്രമഃ ॥ ൧,൧൫൫.
സ്വപ്നത്തില് ആയിരിക്കുംപോലെ അവന് കീഴടക്കപ്പെടുന്നു, ആരെങ്കിലും വിളിച്ചാലും അവന് സംസാരിക്കാറില്ല. പിത്തം മൂലം ദഹനം, ജ്വരം, വിയര്പ്പു, മനസ്സു കുഴപ്പം, എല്ലായ്പ്പോഴും തലകറക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
ശ്ലേഷ്മണശ്ഛര്ദിര്ഹൃല്ലാസോ നിദ്രാ ചോദരഗൌരവമ് । സര്വജേ സര്വലിങ്ഗത്വം ജ്ഞാത്വാ മദ്യം പിബേത്തു യഃ ॥ ൧,൧൫൫.
ശ്ലേഷ്മം മൂലം ഛര്ദ്ദി, മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന അസ്വസ്ഥത, ഉറക്കം, വയറിലെ ഭാരത്വം എന്നിവ വരുന്നു. ഈ ലക്ഷണങ്ങള് എല്ലായിടത്തും ഉണ്ടെന്നു അറിഞ്ഞിട്ടും ആരെങ്കിലും മദ്യം കുടിച്ചാല്—
സഹസാ രുചിരം ചാന്യതരധ്വംസകശോഷിണൌ । ഭവേതാം?മാരുതാത്കഷ്ടാദ്ഭവേത്ത സ്യ വിശേഷതഃ ॥ ൧,൧൫൫.
അപ്രതീക്ഷിതമായി സുഖം തോന്നാം, അല്ലെങ്കില് നാശവും ഉണങ്ങലും സംഭവിക്കാം. വായു മൂലം പ്രത്യേകിച്ച് വലിയ വേദനകള് ഉണ്ടാകുന്നു.
ധ്വംസകശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠിവാഃ കണ്ഠശോഷോഽതിനിദ്രതാ । ശബ്ദാസഹത്വം തച്ചിത്തവിക്ഷേപോഽങ്ഗേ ഹി വാതരുക് ॥ ൧,൧൫൫.
നാശം വരുമ്പോള് ശ്ലേഷ്മം ഉമ്മിയാകുന്നു, കണ്ഠം ഉണങ്ങുന്നു, അത്യധികം ഉറക്കം, ശബ്ദം സഹിക്കാനാവാത്തത്, മനസ്സു കുഴയല്—ഇവയെല്ലാം ശരീരത്തിലെ വായു ദോഷം കൊണ്ടുള്ള വേദനകളാണ്.
ഹൃത്കണ്ഠരോഗഃ സംമോഹഃ ശ്വാസതൃഷ്ണാവമിജ്വരാഃ । നിവര്തേദ്യസ്തു മദ്യേഭ്യോ ജിതാത്മാ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത് ॥ ൧,൧൫൫.
ഹൃദയ-കണ്ഠരോഗം, മനസ്സു കുഴയല്, ശ്വാസം മുട്ടല്, ദാഹം, ഇടവേളകളില് വരുന്ന ജ്വരം—മദ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മസംയമനം പാലിച്ച് വിവേകത്തോടെ പ്രവര്ത്തിക്കുന്നവന് ഇവയില് നിന്നും മോചിതനാകും.
വികാരൈഃ ക്ലിശ്യതേ ജാതു ന സ ശരീരമാനസഃ । രജോമോഹഹിതാഹാരപാസ്യ സ്യുസ്ത്രയോ ഗദാഃ ॥ ൧,൧൫൫.
അവന് ഒരിക്കലും ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും രോഗങ്ങള് കൊണ്ടു പീഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാല് രാഗവും മോഹവും നിറഞ്ഞ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവന് മൂന്നുവിധ രോഗങ്ങള് അനുഭവിക്കും.
വസാസൃക്ക്ലേദനാവാഹിസ്രോതോരോധഃ സുദ്ഭവാഃ । മദമൂര്ഛാപസംന്യാസാ യഥോത്തരബലോദ്ഭവാഃ ॥ ൧,൧൫൫.
വസ, രക്തം, ദ്രവം എന്നിവ ഒഴുകുന്ന നാളങ്ങള് തടസ്സപ്പെടുന്നു; മദ്യം മൂലം മയക്കം, ബോധം നഷ്ടപ്പെടല്, അവശത—ഇവ ശക്തിക്രമത്തില് ഉണ്ടാകുന്നു.
മദോഽത്ര ദോഷൈഃ സര്വൈസ്തു രക്തമദ്യവിഷൈരപി । ശക്ത്യാനന്ത്യാദ്ഗതാഭാസശ്ചലശ്ഛലിതവേഷ്ടിതഃ ॥ ൧,൧൫൫.
ഇവിടെ മദ്യം എല്ലാ ദോഷങ്ങളാലും രക്തം, മദ്യം, വിഷം എന്നിവ കൊണ്ടും ഉണ്ടാകുന്നു; അതിന്റെ ശക്തി അതിരില്ലാത്തതുകൊണ്ട്, ലക്ഷണങ്ങള് സ്ഥിരതയില്ലാതെ മാറിമാറി കാണപ്പെടുന്നു.
രൂക്ഷശ്യാമാരുണതനുര്മദ്യേ വാതോദ്ഭവേ ഭവേത് । പിത്തേന ക്രോധനോ രക്തപീതാഭഃ കലഹപ്രിയഃ ॥ ൧,൧൫൫.
വായു ദോഷം മൂലം മദ്യം വന്നാല് ശരീരം ഉണങ്ങിയതും കറുത്തതും ചുവപ്പുമയമായതുമാകും; പിത്തം മൂലം കോപം, രക്തപീതവര്ണ്ണം, വഴക്ക് ഇഷ്ടപ്പെടല് എന്നിവ കാണും.
സ്വപ്നേഽസമ്ബദ്ധവാക്യാദിഃ കഫാദ്ധ്യാനപരോ ഹി സഃ । സര്വോത്ഥസന്നിപാതേന രക്തസ്തമ്ഭാങ്ഗദൂഷണമ് ॥ ൧,൧൫൫.
ശ്ലേഷ്മം മൂലം സ്വപ്നത്തില് അസംബദ്ധമായ വാക്കുകള് പറയും, ധ്യാനത്തില് ലീനനാകും; എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ചേര്ന്നാല് രക്തം കട്ടപിടിക്കുകയും അംഗങ്ങള് ദോഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.
പിത്തലിങ്ഗത്വമാദ്യേന വികൃതേഹാ സ്വരാജ്ഞതാ । വിസത്കമ്പോതിനിദ്രാ ച സര്വേഭ്യോഽഭ്യധികം ശ്രമഃ ॥ ൧,൧൫൫.
ആദ്യ ലക്ഷണം പിത്തം ആണെങ്കില് സ്വരത്തെക്കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കാന് കഴിയാതാവും, വിറയല്, അത്യധികം ഉറക്കം, എല്ലാ ദോഷങ്ങളില് നിന്നും അതികം ക്ഷീണം അനുഭവപ്പെടും.
ലക്ഷയേല്ലക്ഷണോത്കര്ഷാദ്വാതാദീഞ്ഛോണിതാദിഷു । അരുണം നീലകൃഷ്ണം വാ സമ്പ്രവിശ്യന്വിശേത്തമഃ ॥ ൧,൧൫൫.
ലക്ഷണങ്ങളുടെ ശക്തി നോക്കി വായു മുതലായവ രക്തത്തില് തുടങ്ങിയവയില് തിരിച്ചറിയണം; ചുവപ്പ്, നീല, കറുപ്പ് എന്നിവയിലേക്ക് കടന്നാല് അന്ധകാരത്തിലേക്ക് വീഴും.
ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത ഹൃത്പീഡാ വേപഥുര്ഭ്രമഃ । കാസഃ ശ്യാവാരുണാ ച്ഛായാ മൂര്ഛായാം മാരുതാത്മകഃ ॥ ൧,൧൫൫.
വേഗത്തില് ബോധം തിരിച്ചുവരും, പക്ഷേ ഹൃദയവേദന, വിറയല്, തലകറക്കം, ചുമ, കറുത്തോ ചുവപ്പുനിറമുള്ള ചായ—ഇവയെല്ലാം വായു ദോഷം മൂലമുള്ള മയക്കത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
പിത്തേന രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യന്വിശേത്തമഃ । വിബുധ്യേത ച സസ്വേദോ ദാഹതൃഷ്ണോപപീഡിതഃ ॥ ൧,൧൫൫.
പിത്തം മൂലം ആകാശത്ത് രക്തം അല്ലെങ്കില് മഞ്ഞ് കാണുകയും, അന്ധകാരത്തിലേക്ക് വീഴുകയും ചെയ്യും; ബോധം തിരിച്ചു വരുമ്പോള് വിയര്പ്പും ദഹനവും ദാഹവും അനുഭവപ്പെടും.
ഭിന്നവത്പീതനീലാഭോ രക്തനീലാകുലേക്ഷണഃ । കഫേന മേഘസംകാശം പശ്യത്യാകാശമാവിശേത് ॥ ൧,൧൫൫.
ശ്ലേഷ്മം മൂലം ആകാശം മേഘംപോലെയും, തകർന്ന മഞ്ഞുനീല നിറത്തിലും, കണ്ണുകള് രക്തനീല നിറത്തിലും കാണും.
തമശ്ചിരാച്ച ബുധ്യേ ഹൃദുരഃ സുപ്രസേകവാന് । ഗുരുഭിസ്തിമിതൈ (രൈ) രങ്ഗേ രാജധര്മാവബന്ധാന് (വത്) ॥ ൧,൧൫൫.
അവന് ദീര്ഘകാലത്തിന് ശേഷം ബോധം തിരിച്ചു വരും, ഹൃദയത്തിലും നെഞ്ചിലും അധികം ഉമ്മിയുണ്ടാകും; അവന്റെ അവയവങ്ങള് ഭാരവും മങ്ങലും നിറഞ്ഞതായിരിക്കും, രാജാവിന്റെ നിയമത്തില് കുടുങ്ങിയതുപോലെയാകും.
സര്വാകൃതിസ്ത്രിഭിര്ദേഷൈരപസ്മാര ഇവാപരഃ । പാതയത്യാശു നിശ്ചേഷ്ടം വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ ॥ ൧,൧൫൫.
എല്ലാവിധ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള മൂന്നു ദോഷങ്ങളുമുള്ളവന് അപസ്മാര രോഗിയുപോലെ പെട്ടെന്നു വീഴും, ചലനമില്ലാതെ, ഭ്രാന്തമായ ചലനങ്ങളില്ലാതെ.
ദോഷൈസ്തു മദമൂര്ഛായാം കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ് । സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി സംന്യാസേനൌഷധൈര്നിവാ ॥ ൧,൧൫൫.
ദോഷങ്ങള് കൊണ്ടുള്ള മദ്യം, മയക്കം എന്നിവ ശരീരത്തില് ശക്തി തീര്ന്നാല് സ്വയം ശമിക്കും, അല്ലെങ്കില് ഉപവാസം, ഔഷധങ്ങള് എന്നിവകൊണ്ട് ശമിപ്പിക്കാം.
വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാക്ഷിപ്യാതിബലാബലാഃ । സസന്യാസം നിപതിതാഃ പ്രാണാഘാതനസംശ്രയാഃ ॥ ൧,൧൫൫.
വാക്ക്, ശരീരം, മനസ്സ് എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ശക്തമായതോ ദുർബലമായതോ ആയ ശക്തികൾ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ, അവ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് വീണു ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
ഭവന്തി തേന പുരുഷാഃ കാഷ്ഠഭൂതാ മൃതോപമാഃ । മ്രിയേത ശീഘ്രം ശീഘ്രം ചേച്ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ ॥ ൧,൧൫൫.
ഇതിനാൽ മനുഷ്യർ മരിച്ചവരെപ്പോലെയും മരക്കഷ്ണംപോലെയും ആകുന്നു; ഉടൻ ചികിത്സ നൽകാതെ പോയാൽ അവർ വളരെ വേഗത്തിൽ മരിക്കും.