കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്യൈസ്തദുക്തൈരതി സേവിതൈഃ । കുപിതം പൈത്തികൈഃ പിത്തം ദ്രവം രക്തഞ്ച മൂര്ഛതി ॥ ൧,൧൪൮.
കൊദ്രവം, ഉദ്ദാലകം തുടങ്ങിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് ഉപയോഗിക്കുകയും, പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ അധികം കഴിക്കുകയും ചെയ്താൽ, പിത്തം ദ്രവമായി മാറി രക്തം കലങ്ങുന്നു.
തൈര്മിഥസ്തുല്യരൂപത്വമാഗമ്യ വ്യാപ്നുവംസ്തനുമ് । പിത്തരക്തസ്യ വികൃതേഃ സംസര്ഗാദ്ദഷണാദപി ॥ ൧,൧൪൮.
അവ പരസ്പരം ചേർന്ന് ഒരേ രൂപം സ്വീകരിച്ചാൽ, ശരീരമൊട്ടാകെ വ്യാപിക്കുന്നു. പിത്തവും രക്തവും കലർന്നാൽ, കടിയിലൂടെയും ഈ രോഗം ഉണ്ടാകും.
ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തേഷു രക്തേന വ്യപദിശ്യതേ । പ്രഭവത്യസൃജഃ സ്ഥാനാത്പ്ലീഹതോ യകൃതശ്ച സഃ ॥ ൧,൧൪൮.
പിത്തത്തിന്റെ ഗന്ധവും വർണ്ണവും രക്തത്തിൽ കാണുമ്പോൾ അതിനെ അങ്ങനെ തിരിച്ചറിയാം. രക്തം നിലയിലുള്ളതിൽ നിന്നോ പ്ലീഹയിൽ നിന്നോ കരളിൽ നിന്നോ ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
ശിരോഗുരുത്വമരുചിഃ ശീതേച്ഛാ ധൂമകോഽമ്ലകഃ । ഛര്ധിതശ്ഛര്ദിബൈ ഭത്സ്യം കാസഃ ശ്വാസോ ഭ്രമഃ ക്ലമഃ ॥ ൧,൧൪൮.
തല ഭാരവും, രുചി നഷ്ടപ്പെടലും, തണുപ്പ് ആഗ്രഹവും, പുകപോലെയോ പുളിപ്പായോ ഉള്ള ഉല്പ്രവാസവും, ഛർദിയും, ഭക്ഷണത്തിൽ വിരക്തിയും, ചുമ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, തലകറക്കം, ക്ഷീണം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
ലോഹിതോ ന ഹിതോ മത്സ്യഗന്ധാസ്യാത്വഞ്ച വിജ്വരേ । രക്തഹാരിദ്രഹരിതവര്ണതാ നയനാദിഷു ॥ ൧,൧൪൮.
രക്തം ആരോഗ്യകരമല്ല, വായിൽ മീനിന്റെ ഗന്ധം ഉണ്ടാകും. ജ്വരം ഇല്ലാത്തപ്പോൾ കണ്ണിലും മറ്റ് അവയവങ്ങളിലും ചുവപ്പും മഞ്ഞയും പച്ചയും നിറം കാണാം.
നീലലോഹിത പീതാനാം വര്ണാനാമവിവേചനമ് । സ്വപ്നേ ഇന്മാദധര്മിത്വം ഭവത്യസ്മിന്ഭവിഷ്യതി ॥ ൧,൧൪൮.
നീല, ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ നിറങ്ങൾ തമ്മിൽ വേർതിരിച്ച് അറിയാൻ കഴിയില്ല. സ്വപ്നത്തിൽ ഭ്രാന്തും ധർമ്മഭ്രംശവും കാണാം.
ഉര്ധ്വം നാസാക്ഷികര്ണാസ്യൈര്മേഢ്രയോനിഗുദൈരധഃ । കുപിതം രോമകൂപൈശ്ച സമസ്തൈസ്തത്പ്രവര്തതേ ॥ ൧,൧൪൮.
മുകളിലേക്ക് മൂക്ക്, കണ്ണ്, ചെവി, വായ് എന്നിവയിലൂടെ പുറത്തുവരുന്നു. താഴേക്ക് ലിംഗം, യോനി, ഗുദം എന്നിവയിലൂടെ പുറത്ത് വരുന്നു. രോമകൂപങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ് ഇതിന്റെ എല്ലാ വഴികളും.
ഊര്ധ്വം സാധ്യം കഫാദ്യസ്മാത്തദ്വിരേചനസാധിതമ് । ബഹ്വൌഷധാനി പിത്തസ്യ വിരേകോ ഹി വരൌഷധമ് ॥ ൧,൧൪൮.
കഫം കൂടിയാൽ, വിറകു മരുന്നുകൾ കൊണ്ടുള്ള ശുദ്ധീകരണം അതിന് ഉത്തമമാണ്. പിത്തത്തിന് പല മരുന്നുകളും ഉണ്ട്, പക്ഷേ ശുദ്ധീകരണമാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്.
അനുബന്ധീ കഫോ യത്ര തത്ര തസ്യാപി ശുദ്ധികൃത് । കഷായാഃ സ്വാദവോ യസ്യ വിശുദ്ധൌ ശ്ലേഷ്മലാ ഹിതാഃ ॥ ൧,൧൪൮.
കഫം കൂടിയിടങ്ങളിൽ ശുദ്ധീകരണം ഉത്തമമാണ്. കഷായവും മധുരവും രുചികൾ കഫരോഗം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ അനുയോജ്യമാണ്.
കടുതിക്തകഷായാ വാ യേ നിസര്ഗാത്കഫാവഹാഃ । അധോ യാപ്യഞ്ച നായുഷ്മാംസ്തത്പ്രച്ഛര്ദനസാധകമ് ॥ ൧,൧൪൮.
സ്വഭാവത്തിൽ കട്ടും കയ്പും കഷായവും ഉള്ളവയും കഫം കുറയ്ക്കുന്നവയും, താഴേക്ക് പോകുന്ന രോഗങ്ങൾക്കും ദീർഘകാല രോഗങ്ങൾക്കും ഉമിതം കൊണ്ടാണ് ചികിത്സ.
അല്പൌഷധഞ്ച പിത്തസ്യ വമനം നാവമൌഷധമ് । അനുബന്ധി ബലം യസ്യ ശാന്തപിത്തനരസ്യ ച ॥ ൧,൧൪൮.
ശക്തി കുറഞ്ഞ പിത്തത്തിന് ഉമിതം നല്ല മരുന്നല്ല. ശക്തിയുള്ളവർക്കും പിത്തം ശാന്തമായവർക്കുമാണ് ഉമിതം അനുയോജ്യം.
കഷായശ്ച ഹിതസ്തസ്യ മധുരാ ഏവ കേവലമ് । കഫമാരുതസംസ്പൃഷ്ടമസാധ്യമുപനാമനമ് ॥ ൧,൧൪൮.
കഷായം അവനു നല്ലതാണ്, മധുരം മാത്രം വേണം. കഫവും വായുവും ചേർന്നാൽ, അതിന് ചികിത്സയില്ല, അങ്ങനെ തന്നെ പേരിടുന്നു.
അസഹ്യം പ്രതിലോമത്വാദസാധ്യാദൌഷധസ്യ ച । ന ഹി സംശോധനം കിഞ്ചിദസ്യ ച പ്രതിലോമിനഃ ॥ ൧,൧൪൮.
സഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതും, വഴിക്ക് വിരുദ്ധമായതും, മരുന്നുകൾ ഫലിക്കാത്തതും ആയാൽ, അതിന് ശുദ്ധീകരണം സാധ്യമല്ല.
ശോധനം പ്രതിലോമഞ്ച രക്തപിത്തേഽഭിസര്ജിതമ് । ഏവമേവോപശമനം സംശോധനമിഹേഷ്യതേ ॥ ൧,൧൪൮.
വഴിക്ക് വിരുദ്ധമായി ശുദ്ധീകരണം രക്തപിത്തത്തിൽ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, ശമനവും ശുദ്ധീകരണവും ഇവിടെ പ്രാധാന്യപ്പെട്ടതാണ്.
സംസൃഷ്ടേഷു ഹി ദോഷേഷു സര്വഥാ ഛര്ദനം ഹിതമ് । തത്ര ദോഷോഽത്ര ഗമനം ശിവാസ്ത്ര ഇവ ലക്ഷ്യതേ ॥ ൧,൧൪൮.
ദോഷങ്ങൾ എല്ലാം ചേർന്നിരിക്കുമ്പോൾ, അവിടുന്ന് പുറത്താക്കുന്നത് എല്ലാതരത്തിലും ഉത്തമമാണ്. അപ്പോഴത്തെ അവിടെ തുടരുന്നത് ശിവന്റെ ആയുധം പോലെ വലിയ ദോഷം ആകുന്നു.
ഉപദ്രവാശ്ച വികൃതിം ഫലതസ്തേഷു സാധിതമ് ॥ ൧,൧൪൮.
അവിടെ ഉണ്ടാകുന്ന ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ രൂപഭംഗം ഉണ്ടാക്കുന്നു; അവയുടെ ഫലങ്ങൾ അങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൧൪൯ ധന്വന്തരിരുവാച । ആശുകാരീ യതഃ കാസഃ സ ഏവാതഃ പ്രവക്ഷ്യതേ । പഞ്ച കാസാഃ സ്മൃതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷതക്ഷയൈഃ ॥ ൧,൧൪൯.
ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: വേഗത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചുമയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. വായു, പിത്തം, കഫം, പരിക്ക്, ക്ഷയം എന്നിവ മൂലമായുള്ള അഞ്ച് തരത്തിലുള്ള ചുമകൾ അറിയപ്പെടുന്നു.
ക്ഷയായോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ ബലിനശ്ചോത്തരോത്തരമ് । തേഷാം ഭവിഷ്യതാം രൂപം കണ്ഠേ കണ്ഡൂരരോചകഃ ॥ ൧,൧൪൯.
ക്ഷയരോഗം ഉള്ളവരെ അവഗണിച്ചാൽ, അവ കൂടുതൽ ശക്തിയോടെ വളരുന്നു. അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ കഴുത്തിൽ കുരു, രുചികുറവ് എന്നിവയായി കാണപ്പെടുന്നു.
ശുഷ്കകര്ണാസ്യകണ്ഠത്വം തത്രാധോവിഹിതോഽനിലഃ । ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തഃ പ്രാപ്യോ രസ്തസ്മിന്കണ്ഠേ ച സംസൃജന് ॥ ൧,൧൪൯.
അവിടെ ചെവിയും വായും കഴുത്തും ഉണങ്ങുന്നു; അതിന് കാരണം താഴേക്ക് പോകുന്ന വായുവാണ്. അത് മുകളിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ കഴുത്തിൽ കൂടി ചേരുന്നു.
ശിരാസ്രോതാംസി സംപൂര്യ തതോഽങ്ഗാന്യുത്ക്ഷിപന്തി ച । ക്ഷിപന്നിവാക്ഷിണീ ക്ലിഷ്ടസ്വരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന് ॥ ൧,൧൪൯.
അത് നാഡികളും രക്തക്കുഴലുകളും നിറച്ച്, അവശങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു; കണ്ണിൽ വേദനയും, ശബ്ദം മങ്ങലും, വശം വേദനയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
പ്രവര്തതേ സവക്രേണ ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ । ഹൃത്പാര്ശ്വേരുശിരഃ ശൂലമോഹക്ഷോഭസ്വരക്ഷയാന് ॥ ൧,൧൪൯.
അത് വളഞ്ഞ ശബ്ദത്തോടെ, പൊട്ടിയ കഞ്ചിന്റെ ശബ്ദംപോലെ, പ്രകടമാകുന്നു. ഹൃദയത്തിൽ, വശത്ത്, തലയിൽ വേദനയും, മനസ്സു മങ്ങലും, ഉല്ലാസം കുറയലും, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടലും ഉണ്ടാകും.
കരോതി ശുഷ്കകാസഞ്ച മഹാവേഗരുജാസ്വനമ് । സോംഗഹര്ഷോ കഫം ശുഷ്കം കൃഛ്രാന്മുക്ത്വാല്പതാം വ്രജേത് ॥ ൧,൧൪൯.
അത് ഉണങ്ങിയ ചുമയും, ശക്തമായ വേദനയും, കഠിനമായ ശബ്ദവും ഉണ്ടാക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം, കഠിനമായി ഉണങ്ങിയ കഫം പുറത്താക്കൽ, പിന്നെ അതിന്റെ ശക്തി കുറയുന്നു.
പിത്താത്പീതാക്ഷികത്വം ച തിക്താസ്യത്വം ജ്വരോ ഭ്രമഃ । പിത്താസൃഗ്വമനം തൃഷ്ണാ വൈസ്വര്യം ധൂമകോ മദഃ ॥ ൧,൧൪൯.
പിത്തം മൂലം കണ്ണ് മഞ്ഞനിറം, വായിൽ കയ്പ്, ജ്വരം, തലകറക്കം, പിത്തവും രക്തവും ഛർദ്ദി, ദാഹം, ശബ്ദം മങ്ങൽ, പുകപോലുള്ള അനുഭവം, മയക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
പ്രതതം കാസവേഗേ ച ജ്യോതിഷാമിവ ദര്ശനമ് । കഫാദുരോഽല്പരുങ്മൂര്ധി ഹൃദയം സ്തിമിതേ ഗുരു ॥ ൧,൧൪൯.
തുടർച്ചയായ ചുമയോടെ, കണ്ണിൽ വെളിച്ചം കാണുന്നപോലെയാണ്. കഫം മൂലം തലയിൽ ചെറിയ വേദന, ഹൃദയം ഭാരംകൂടി മന്ദമാകുന്നു.
കണ്ഠേ പ്രലേപമദജം പീനസച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ । രോമഹര്ഷോ ധനസ്നിഗ്ധംശ്ലേഷ്മണാഞ്ച പ്രവര്തനമ് ॥ ൧,൧൪൯.
കഴുത്തിൽ പാളി, രുചികുറവ്, മൂക്കിൽ നിന്ന് വെള്ളം, ഛർദ്ദി, രുചിയില്ലായ്മ, രോമാഞ്ചം, കട്ടിയും എണ്ണയുള്ള കഫം, അതിന്റെ വർദ്ധന എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു.
യുദ്ധാദ്യൈഃ സാഹസൈസ്തൈസ്തൈഃ സേവിതൈരയഥാബലമ് । ഉപസ്യന്തഃ ക്ഷതോ വായുഃ പിത്തേനാനുഗതോ ബലീ ॥ ൧,൧൪൯.
യുദ്ധം പോലുള്ള അതികഠിനമായ പ്രവർത്തികൾ കഴിവിന് അതീതമായി ചെയ്യുമ്പോൾ, വായു ദുർബലമാകുന്നു; അതിനൊപ്പം പിത്തം ചേർന്ന് ശക്തിയേറുന്നു.
കുപിതഃ കുരുതേ കാസം കഫം തേന സശോണിതമ് । പീതം ശ്യാവഞ്ച ശുഷ്കഞ്ച ഗ്രഥിതം കുപിതം ബഹു ॥ ൧,൧൪൯.
അത് കുഴപ്പപ്പെട്ടാൽ, ചുമയോടൊപ്പം രക്തം കലർന്ന കഫം, മഞ്ഞയും കറുപ്പും ഉണങ്ങിയതും കട്ടിയായതും അധികമായതും പുറത്തുവരുന്നു.
ഷ്ഠീവേത്കണ്ഠേന രുജതാ വിഭിന്നേനൈവ ചോരസാ । സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ ॥ ൧,൧൪൯.
അവൻ കഴുത്തിൽ നിന്ന് വേദനയോടെ തുപ്പുന്നു; നെഞ്ച് പിളർന്നുപോകുന്നപോലെയും, മൂർച്ചയുള്ള സൂചികൾ കുത്തുന്നപോലെയും, ഉഗ്രമായ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ദുഃ ഖസ്പര്ശേന ശൂലേന ഭേദപീഡാഹിതാപിനാ । പര്വഭേദജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാവൈസ്വര്യകമ്പവാന് ॥ ൧,൧൪൯.
വേദനയുള്ള സ്പർശം, കുത്തുന്ന വേദന, പിളർന്നുപോകുന്ന വേദന എന്നിവയോടെ, സന്ധികൾ വേദനിക്കുകയും, ജ്വരം, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ദാഹം, ശബ്ദം മങ്ങൽ, കുലുക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.
പാരാവത ഇവോത്കൂജന്പാര്ശ്വശൂലീ തതോഽസ്യ ച । കഫാദ്യൈര്വമനം പക്തിബലവര്ണഞ്ച ഹീയതേ ॥ ൧,൧൪൯.
കപ്പത്തപ്പൻപോലെ ശബ്ദം ഉണ്ടാകും, വശത്ത് വേദനയും, കഫം മുതലായവ മൂലം ഛർദ്ദിയും, ശക്തി, വർണ്ണം, അഗ്നി എന്നിവ കുറയുന്നു.