സ്ത്രീഷു രാജാഗ്നിസര്പേഷു സ്വാധ്യായേ ശത്രുസേവനേ । ഭോഗാസ്വാദേഷു വിശ്വാസം കഃ പ്രാജ്ഞഃ കര്തുമര്ഹതി ॥ ൧,൧൧൪.
സ്ത്രീകളിൽ, രാജാവിൽ, അഗ്നിയിൽ, പാമ്പുകളിൽ, വേദപാരായണത്തിൽ, ശത്രുവിന്റെ സേവനത്തിൽ, ഭോഗസുഖങ്ങളിൽ — ഇതൊക്കെയിലുമാണ് ഒരു ബുദ്ധിമാൻ വിശ്വാസം വയ്ക്കുന്നത് എന്നോ?
ന വിശ്വസേദവിശ്വസ്തം വിശ്വസ്തം വിശ്വസ്തം നാതിവിശ്വസേത് । വിശ്വാസാദ്ഭയമുത്പന്നം മൂലാദപി നികൃന്തതി ॥ ൧,൧൧൪.
വിശ്വസിക്കാനാകാത്തവരെ വിശ്വസിക്കരുത്; വിശ്വസിക്കാവുന്നവരെയും അതിയായി വിശ്വസിക്കരുത്. വിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് ഭയം ഉളവാകുന്നു; അതു വേരിൽപോലും മുറിച്ചുകളയാം.
വൈരിണാ സഹ സന്ധായ വിശ്വസ്തോ യദി തിഷ്ഠതി । സ വൃക്ഷാഗ്രേ പ്രസുപ്തോ ഹി പതിതഃ പ്രതിബുധ്യതേ ॥ ൧,൧൧൪.
ശത്രുവുമായി സമാധാനം ചെയ്ത ശേഷം ഒരാൾ വിശ്വസിച്ച് ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അത് വൃക്ഷത്തിന്റെ മുകളിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ് — വീണു ബോധം വരുമ്പോഴാണ് ഉണരുന്നത്.
നാത്യന്തം മൃദുനാ ഭാവ്യം നാത്യന്തം കൂരകര്മണാ । മൃദുനൈവ മൃദും ഹന്തി ദാരുണേനൈവ ദാരുണമ് ॥ ൧,൧൧൪.
അതിയായി മൃദുവായിരിക്കരുത്; അതുപോലെ അതിയായി കഠിനനാകുകയും ചെയ്യരുത്. മൃദുവായവരെ മൃദുത്വം കൊണ്ടുതന്നെ കീഴടക്കും; കഠിനത്വം കഠിനത്വം കൊണ്ടുതന്നെ.
നാത്യന്തം സരലൈര്ഭാവ്യം നാത്യന്തം മൃദുനാ തഥാ । സരലാസ്തത്ര ഛിദ്യന്തേ കുബ്ജാസ്തിഷ്ഠന്തി പാദപാഃ ॥ ൧,൧൧൪.
അതിയായി നേരായിരിക്കരുത്; അതുപോലെ അതിയായി മൃദുവായിരിക്കാനും വേണ്ട. നേരായ വൃക്ഷങ്ങൾക്കാണ് മുറിയപ്പെടുന്നത്; വളഞ്ഞവയോ നിലനിൽക്കുന്നു.
നമന്തി ഫലിനോ വൃക്ഷാ നമന്തി ഗുണിനോ ജനാഃ । ശുഷ്കവൃക്ഷാശ്ച മൂര്ഖാശ്ച ഭിദ്യന്തേ ന നമന്തി ച ॥ ൧,൧൧൪.
ഫലമുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ താഴ്ത്തുനിൽക്കും; ഗുണമുള്ള ആളുകളും വിനയത്തോടെ നടക്കും. ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളും മൂഢന്മാരും വളയുകയില്ല, പക്ഷേ പൊട്ടിത്തകരും.
അപ്രാര്ഥിതാനി ദുഃ ഖാനി യഥൈവായാന്തി യാന്തി ച । മാര്ജാര ഇവ ലുമ്പേത തഥാ പ്രാര്ഥയിതാര നരഃ ॥ ൧,൧൧൪.
ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്നിട്ടും ദുഃഖങ്ങൾ വരുന്നതുപോലെ തന്നെ, അവസരങ്ങൾ കണ്ടാൽ മനുഷ്യൻ പൂച്ചപോലെ പിടിച്ചെടുക്കണം.
പൂര്വം പശ്ചാച്ചരന്ത്യാര്യേ സദൈവ ബഹുസമ്പദഃ । വിപരീതമനാര്യേ ച യഥേച്ഛസി തഥാ ചര ॥ ൧,൧൧൪.
സദാചാരമുള്ളവരോടു മുന്നിലും പിന്നിലും സൂക്ഷ്മതയും സമ്പത്തും കാണിക്കണം; ദുഷ്ടരോടോ എങ്ങിനെയും പെരുമാറാം.
ഷട്കര്ണോ ഭിദ്യതേ മന്ത്രശ്ചതുഃ കര്ണശ്ചധാര്യതേ । ദ്വികര്ണസ്യ തു മന്ത്രസ്യ ബ്രഹ്മാപ്യന്ത ന ബുധ്യതേ ॥ ൧,൧൧൪.
ആറു ചെവികളിൽ പറഞ്ഞ രഹസ്യം പുറത്ത് വരും; നാലു ചെവികളിൽ സൂക്ഷിക്കാം; രണ്ട് പേരിൽ പങ്കുവച്ച രഹസ്യം ബ്രഹ്മാവിനും അറിയാനാവില്ല.
തയാ ഗവാ കിം ക്രിയതേ യാ ന ദോഗ്ധ്രീ ന ഗര്ഭിണീ । കോര്ഽഥ പുത്രേണ ജാതേന യോ ന വിദ്വാന്ന ധാര്മികഃ ॥ ൧,൧൧൪.
പാൽ കൊടുക്കാത്തതും ഗർഭിണിയല്ലാത്തതുമായ പശുവിന് എന്ത് പ്രയോജനം? അറിവുമില്ല, ധർമ്മവും ഇല്ലാത്ത മകനിൽ എന്ത് മൂല്യം?
ഏകേനാപി സുപുത്രേണ വിദ്യായുക്തേന ധീമതാ । കുലം പുരുഷസിംഹേന ചന്ദ്രേണ ഗഗനം യഥാ ॥ ൧,൧൧൪.
ഒറ്റ നല്ല മകനും, അറിവും ബുദ്ധിയും ഉള്ളവനും കുടുംബത്തെ ഉയർത്തുന്നു; ഒരു ചന്ദ്രൻ ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
ഏകേനാപി സുവൃക്ഷേണ പുഷ്പിതേന സുഗന്ധിനാ । വനം സുവാസിതം സര്വം സുപുത്രേണ കുലം യഥാ ॥ ൧,൧൧൪.
പുഷ്പമുള്ള സുഗന്ധമുള്ള ഒറ്റ വൃക്ഷം മുഴുവൻ കാടിനെ സുഗന്ധമാക്കും; അതുപോലെ നല്ല മകൻ കുടുംബത്തെ പ്രശസ്തമാക്കും.
ഏകോ ഹി ഗുണവാന്പുത്രോ നിര്ഗുണേന ശതേന കിമ് । ചന്ദ്രോ ഹന്തി തമാംസ്യേകോ ന ച ജ്യോതിഃ സഹസ്രകമ് ॥ ൧,൧൧൪.
ഗുണമില്ലാത്ത നൂറു മക്കളെന്ത് ചെയ്യാൻ? ഗുണമുള്ള ഒരാൾ മാത്രം ഇരുണ്ടതെല്ലാം നീക്കുന്നു; ആയിരം നക്ഷത്രങ്ങൾക്കു കഴിയാത്തത് ചന്ദ്രനു കഴിയും.
ലാലയേത്പഞ്ച വര്ഷാണി ദശ വര്ഷാണി താഡയേത് । പ്രാപ്തേ തു ഷോഡശേ വര്ഷേ പുത്രം മിത്രവദാചരേത് ॥ ൧,൧൧൪.
അഞ്ച് വയസ്സുവരെ മകനെ ലാളിച്ച് വളർത്തണം; പത്ത് വയസ്സുവരെ ശാസിക്കണം; പതിനാറാം വയസ്സെത്തുമ്പോൾ മകനെ സ്നേഹിതനായി കാണണം.
ജായമാനോ ഹരേദ്ദാരാന് വര്ധമാനോ ഹരേദ്ധനമ് । മ്രിയമാണോ ഹരേത്പ്രാണാന്നാസ്തി പുത്രസമോ രിപുഃ ॥ ൧,൧൧൪.
ജനിക്കുമ്പോൾ മകൻ അച്ഛന്റെ ഭാര്യയെ അകറ്റുന്നു; വളരുമ്പോൾ ധനം എടുത്തുകൊള്ളുന്നു; മരിക്കുമ്പോൾ പ്രാണൻ വരെ എടുത്തുപോകുന്നു — മകനുപോലൊരു ശത്രു ഇല്ല.
കേചിന്മൃഗമുഖാ വ്യാഘ്രാഃ കേചിദ്വ്യാഘ്രമുഖാ മൃഗാഃ । തത്സ്വരൂപപഹിജ്ഞാനേ ഹ്യവിശ്വാസഃ പദേപദേ ॥ ൧,൧൧൪.
ചില കടുവകൾക്ക് മാൻ മുഖം ഉണ്ട്; ചില മാനുകൾക്ക് കടുവ മുഖം ഉണ്ട്. അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാതെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അവിശ്വാസം വേണം.
ഏകഃ ക്ഷമാവതാം ദോഷോ ദ്വിതീയോ നോപപദ്യതേ । യദേനം ക്ഷമയാ യുക്തമശക്തം മന്യതേ ജനഃ ॥ ൧,൧൧൪.
ക്ഷമയുള്ളവർക്കു ഒരു ദോഷം മാത്രമേയുള്ളു; രണ്ടാമത്തേതില്ല. കാരണം, ക്ഷമയുള്ളവനെ ചിലർ ബലഹീനനായി കരുതും.
ഏതദേവാനുമന്യേത ഭോഗാ ഹി ക്ഷണഭങ്ഗിനഃ । സ്നിഗ്ധേഷു ച വിദഗ്ധസ്യ മതയോ വൈ ഹ്യനാകുലാഃ ॥ ൧,൧൧൪.
ഇത് മനസ്സിലാക്കണം: സുഖങ്ങൾ നിമിഷംകൊണ്ട് ഇല്ലാതാവും; സ്നേഹമുള്ളവരിൽ ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ ചിന്തകൾ ഒരിക്കലും കലങ്ങാറില്ല.
ജ്യേഷ്ഠഃ പിതൃസമോ ഭ്രാതാ മൃതേ പിതരി ശൌനക । സര്വേഷാം സ പിതാ ഹി സ്യാത്സര്വേഷാമനുപാലകഃ ॥ ൧,൧൧൪.
ശൗനക, അച്ഛൻ മരിച്ചാൽ മൂത്തച്ഛൻ അച്ഛനുപോലെയാണ്; എല്ലാവർക്കും അച്ഛനായി, എല്ലാവരെയും സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് അവനാണ്.
കനിഷ്ഠേഷു ച സര്വേഷു സമത്വേനാനുവര്തതേ । സമാപഭോഗജീവേഷു യഥൈവം തനയേഷു ച ॥ ൧,൧൧൪.
ചെറിയവരെ, സമാനമായി ജീവിക്കുന്നവരെയും, മക്കളെയും ഒരുപോലെ കാണണം, എല്ലാവരോടും സമത്വത്തോടെ പെരുമാറണം.
ബഹൂനാമല്പസാരാണാം സമവായോ ഹി ദാരുണഃ । തൃണൈരാവേഷ്ടിതാ രജ്ജുസ്തയാ നാഗോഽപി ബധ്യതേ ॥ ൧,൧൧൪.
ശക്തിയില്ലാത്തവരായാലും ഒരുമിച്ചാൽ വലിയ ശക്തിയാകും; പുല്ലുകൊണ്ട് ചുറ്റിയ കയറാൽ പോലും ആനയെ കെട്ടാൻ കഴിയും.
അപഹൃത്യ പരസ്വം ഹി യസ്തു ദാനം പ്രയച്ഛതി । സ ദാതാ നരകം യാതി യസ്യാര്ഥാസ്തസ്യ തത്ഫലമ് ॥ ൧,൧൧൪.
മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്ത് എടുത്ത് ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ നരകത്തിൽ പോകും; ഫലം അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉടമയ്ക്കാണ് ലഭിക്കുക.
ദേവദ്രവ്യവിനാശേന ബ്രഹ്മസ്വഹരണേന ച । കുലാന്യകുലതാം യാന്തി ബ്രാഹ്മണാതിക്രമേണ ച ॥ ൧,൧൧൪.
ദേവസ്വം നശിപ്പിച്ചാൽ, ബ്രാഹ്മണരുടെ സമ്പത്ത് കവർച്ച ചെയ്താൽ, ബ്രാഹ്മണരെ അവമതിച്ചാൽ, കുടുംബങ്ങൾ മഹത്വം നഷ്ടപ്പെടും.
ബ്രഹ്മഘ്നേ ച സുരാപേ ച ചോരേ ഭഗ്നവ്രതേ തഥാ । നിഷ്കൃതിര്വിഹിതാ സദ്ഭിഃ കൃതഘ്നേ നാസ്തി നിഷ്കൃതിഃ ॥ ൧,൧൧൪.
ബ്രാഹ്മണഹത്യ, മദ്യം കുടിയ്ക്കൽ, മോഷണം, വാഗ്ദാനം പാലിക്കാതിരിക്കൽ എന്നിവയ്ക്ക് പ്രായശ്ചിത്തം ഉണ്ട്; നന്ദിയില്ലാത്തവർക്കോ പ്രായശ്ചിത്തമില്ല.
നാശ്രന്തി പിതരോ ദേവാഃ ക്ഷുദ്രസ്യ വൃഷലീപതേഃ । ഭാര്യാജിതസ്യ നാശ്രന്തി യസ്യാശ്ചോപപതിര്ഗൃഹേ ॥ ൧,൧൧൪.
ചീത്തയാളിൽ നിന്നും, ഭാര്യയോട് കീഴടങ്ങിയവനിൽ നിന്നും, വീട്ടിൽ പരസ്ത്രീയുള്ളവനിൽ നിന്നും പിതാക്കളും ദേവതകളും ബലി സ്വീകരിക്കില്ല.
അകൃജജ്ഞമനാര്യഞ്ച ദീര്ധരോഷമനാര്ജവമ് । ചതുരോ വിദ്ധി ചാണ്ഡാലാഞ്ജാത്യാ ജായേത പഞ്ചമഃ ॥ ൧,൧൧൪.
നന്ദിയില്ലാത്തവൻ, സദാചാരമില്ലാത്തവൻ, ദീർഘകോപിയൻ, സത്യസന്ധതയില്ലാത്തവൻ—ഈ നാലുപേരെയും ചാണ്ഡാളരായി അറിയണം; ജന്മത്തിൽ അഞ്ചാമൻ അവരിൽ നിന്നാണ് പിറക്കുന്നത്.
നോപേക്ഷിതവ്യോ ദുര്ബദ്ധി ശത്രുരല്പോഽപ്യവജ്ഞയാ । വഹ്നിരല്പോഽപ്യസംഹാര്യഃ കുരുതേ ഭസ്മസാജ്ജഗത് ॥ ൧,൧൧൪.
ചീത്ത മനസ്സുള്ള ശത്രു എത്രയും ബാലനാണെങ്കിലും അവനെ അവഹേളിക്കരുത്; കിടുക്കിയില്ലാത്ത ചെറിയ തീ പോലും ലോകം ചാരമാക്കും.
നവേ വയസി യഃ ശാന്തഃ സ ശാന്ത ഇതി മേ മതിഃ । ധാതുഷു ക്ഷീയമാണേഷു ശമഃ കസ്യ ന ജായതേ ॥ ൧,൧൧൪.
യൗവനത്തിൽ തന്നെ ശാന്തനായവൻ മാത്രമാണ് സത്യത്തിൽ ശാന്തൻ; ശരീരശക്തി ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ആരും ശാന്തരാവും.
പന്ഥാന ഇവ വിപ്രേന്ദ്ര സര്വസാധാരണാഃ ശ്രിയഃ । മദീയാ ഇതി മത്വാ വൈ ന ഹി ഹര്ഷയുതോ ഭവേത് ॥ ൧,൧൧൪.
ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, സമ്പത്ത് എല്ലാവർക്കും പൊതുവാണ്, വഴികൾപോലെ; 'എന്റെതാണ്' എന്ന് കരുതിയാൽ സന്തോഷം ഉണ്ടാകില്ല.
ചിത്തായത്തം ധാതുവശ്യം ശരീരം ചിത്തേ നഷ്ടേ ധാതവോ യാന്തി നാശമ് । തസ്മാച്ചിത്തം സര്വദാ രക്ഷണീയം സ്വസ്ഥേ ചിത്തേ ധാതവഃ സമ്ഭവന്തി ॥ ൧,൧൧൪.
ശരീരം മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ശരീരത്തിലെ ധാതുക്കൾ മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; മനസ്സ് നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ ധാതുക്കൾ നശിക്കും. അതുകൊണ്ട് മനസ്സ് എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കണം; മനസ്സ് ആരോഗ്യവാനായാൽ ധാതുക്കൾ നിലനിൽക്കും.