ഗരുഡപുരാണമ്

നാസികാസു സ ഏവോക്തോ ഭൌതികസ്തുല്യ ഏവ ച । അതിവാഹഃ സ ഏവോക്തഃ യതോ ഗമ്യോ മുമുക്ഷുഭിഃ ॥ ൩,൨൮.

അവൻ മൂക്കുകളിൽ വസിക്കുന്നവനാണ് എന്നും, ഭൗതികസ്വഭാവമുള്ളവനാണ് എന്നും പറയുന്നു. അതിവാഹം എന്നും അവനെ വിളിക്കുന്നു, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ യാത്രചെയ്യുന്ന വഴി ആണെന്നതിനാലാണ് ഈ പേര്.

ദക്ഷാദിഭ്യഃ പഞ്ചഗുണാദധമഃ സംപ്രകീര്തിതഃ । ഗരുഡ ഉവാച । പ്രവഹശ്ചേതി സംജ്ഞാം സ കിമര്ഥം പ്രാപ തദ്വദ ॥ ൩,൨൮.

ദക്ഷൻ തുടങ്ങിയ അഞ്ചു ഗുണങ്ങളിൽ അവൻ താഴ്ന്നവനായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗരുഡൻ ചോദിച്ചു: പ്രവാഹം എന്ന പേര് അവൻ എങ്ങനെ ലഭിച്ചു എന്ന് ദയവായി പറയൂ.

അര്ഥഃ കശ്ചാസ്തി തന്നാമ്നഃ പ്രതീതസ്തം വദസ്വ മേ । ഗരുഡേനൈവമുക്തസ്തു ഭഗവാന്ദേവകീസുതഃ । ഉവാച പരമപ്രീതഃ സംസ്തൂയ ഗരുഡം ഹരിഃ ॥ ൩,൨൮.

ആ പേരിന് യാതൊരു അർത്ഥമുണ്ടോ? അതിന്റെ അർത്ഥം ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കൂ. ഗരുഡൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ദേവകിയുടെ മകൻ ആയ ഭഗവാൻ അതി സന്തോഷത്തോടെ ഗരുഡനെ സ്തുതിച്ച് സംസാരിച്ചു.

കൃഷ്ണ ഉവാച । പ്രഹര്ഷേണ ഹരേസ്തുല്യാന്സര്വദാ വഹതേ യതഃ । അതഃ പ്രവഹനാമാസൌ കീര്തിതഃ പക്ഷിസത്തമ ॥ ൩,൨൮.

കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: ഹരിയോട് സമാനമായ സന്തോഷമുള്ളവരെ എല്ലായ്പ്പോഴും അവൻ വഹിക്കുന്നതിനാലാണ്, അങ്ങനെ പ്രവാഹം എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്, പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗരുഡേ.

സര്വോത്തമോ വിഷ്ണുരേവാസ്തി നാമ്നാ ബ്രഹ്മാദയസ്തദധീനാഃ സദാപി । മയോക്തമേതത്തു സത്യം ന മിഥ്യാ ഗൃഹ്ണാമി ഹസ്തേനോരഗം കോപയുക്തമ് ॥ ൩,൨൮.

വിഷ്ണുവാണ് എല്ലാറ്റിലും ഉന്നതൻ; ബ്രഹ്മാവും മറ്റുള്ളവരും പേരിൽ മാത്രം, എപ്പോഴും അവനു കീഴിലാണ്. ഞാൻ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്, കള്ളമല്ല; ഞാൻ കോപത്തോടെ പാമ്പിനെ കൈയിൽ എടുക്കുന്നു.

സര്വം നു സത്യം യദി മിഥ്യാ ഭവേത്തു തദാ ത്വസൌ മാം ദശതുഹ്യഹീന്ദ്രഃ । ഏവം ബ്രുവന്നുരഗം കോപയുക്തം സമഗ്രഹീന്നാദശത്സോപ്യുരങ്ഗഃ ॥ ൩,൨൮.

ഇത് എല്ലാം സത്യമായിരിക്കുമ്പോഴും, കള്ളമാണെങ്കിൽ ഈ പാമ്പുകളുടെ രാജാവ് എന്നെ കടിക്കട്ടെ. അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവൻ കോപമുള്ള പാമ്പിനെ പിടിച്ചു, പക്ഷേ പാമ്പ് അവനെ കടിച്ചില്ല.

ഏതസ്യ സംധാരണാദേവ വീന്ദ്ര സ വായുപുത്രഃ പ്രവഹേത്യാപ സംജ്ഞാമ് । യോ വാ ലോകേ വിഷ്ണുമൂര്തിം വിഹായ ദൈത്യസ്വരൂപാ രേണുകാദ്യാഃ കുദേവാഃ ॥ ൩,൨൮.

ഇതിനെ അവൻ മാത്രം താങ്ങുന്നുവെന്നതുകൊണ്ട്, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രനായവനേ, വായുവിന്റെ മകനായ അവൻ പ്രവാഹം എന്ന പേര് ലഭിച്ചു. ലോകത്തിൽ ആരെങ്കിലും വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, രേണുകയെയും മറ്റും പോലുള്ള അസുരസ്വഭാവമുള്ള കുപ്രഭുവുകളെ ആരാധിച്ചാൽ—

തേഷാം തഥാ മത്പിതൄണാം ച പൂജാ വ്യര്ഥാ സത്യം സത്യമേതദ്ബ്രവീമി । ഏതത്സര്വം യദി മിഥ്യാ ഭവേത്തു തദാ ത്വസൌ മാം ദശതു ഹ്യഹീന്ദ്രഃ ॥ ൩,൨൮.

അവർക്കും, അങ്ങനെ തന്നെ പിതാക്കളെ ആരാധിക്കുന്നവർക്കും, ആ ആരാധന ഫലമില്ലാത്തതാണ്. ഇത് സത്യമാണെന്ന് ഞാൻ ഉറപ്പിച്ച് പറയുന്നു; ഇതൊക്കെ കള്ളമാണെങ്കിൽ ഈ പാമ്പുകളുടെ രാജാവ് എന്നെ കടിക്കട്ടെ.

പിത്ര്യം നയാമി പ്രവിഹായൈവ യേ തു പിത്രുദ്ദേശാത്കേവലം യഃ കരോതി । സ പാപാത്മാ നരകാന്വൈ പ്രയാതീത്യേതദ്വാക്യം സത്യമേതദ്ബ്രവീമി ॥ ൩,൨൮.

ആർകെങ്കിലും പിതൃകർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, വെറും പിതാക്കളുടെ പേരിൽ മാത്രം ആചരണം ചെയ്താൽ, ആ പാപാത്മാവ് നരകത്തിലേക്ക് പോകും; ഇത് സത്യമാണെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.

ന ശ്രീഃ സ്വതന്ത്രാ നാപി വിധിഃ സ്വതന്ത്രോ ന വായുദേവോ നാപി ശിവഃ സ്വതന്ത്രഃ । തദന്യേ നോ ഗൌരിപുലോമജാദ്യാഃ കിം വക്തവ്യം നാത്ര ലോകേ സ്വതന്ത്രഃ ॥ ൩,൨൮.

ലക്ഷ്മി സ്വതന്ത്രയല്ല, ബ്രഹ്മാവും സ്വതന്ത്രനല്ല, വായുദേവനും അല്ല, ശിവനും സ്വതന്ത്രനല്ല. ഗൗരിയും പുലോമജയും പോലുള്ളവരെ കുറിച്ച് പറയേണ്ടതില്ല; ലോകത്ത് ആരും സ്വതന്ത്രരല്ല.

ബ്രവീമി സത്യം പുരുഷോ വിഷ്ണുരേവ സത്യം സത്യം ഭുജമുദ്ധൃത്യ സത്യമ് । ഏതത്സര്വം യദി മിഥ്യാ ഭവേത്തു തദാ ത്വസൌ മാം ദശതു ഹ്യഹീന്ദ്ര ॥ ൩,൨൮.

ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു: പരമപുരുഷൻ വിഷ്ണുവാണ് — സത്യം, സത്യം, ഞാൻ കൈ ഉയർത്തി സത്യം പറയുന്നു. ഇതൊക്കെ കള്ളമാണെങ്കിൽ ഈ പാമ്പുകളുടെ രാജാവ് എന്നെ കടിക്കട്ടെ.

ജീവശ്ച സത്യഃ പരമാത്മാ ച സത്യസ്തയോര്ഭേദഃ സത്യേ ഏതത്സദാപി । ജഡശ്ചസത്യോ ജീവജഡയോശ്ച ഭേദോ ഭേദഃ സത്യഃ കിം ച ജഡൈശയോര്ഭിദാ ॥ ൩,൨൮.

ജീവനും സത്യമാണ്, പരമാത്മാവും സത്യമാണ്; അവർക്കിടയിലെ വ്യത്യാസവും സത്യമാണ്, ഇത് എപ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. ജഡവും സത്യമാണ്, ജീവനും ജഡത്തിനും ഉള്ള വ്യത്യാസവും സത്യമാണ്; പിന്നെ ജഡത്തിന്റെയും ജഡാധിപതിയുടെയും വ്യത്യാസം എന്ത് പറയണം.

ഭേദഃ സത്യഃ സര്വജീവേഷു നിത്യം സത്യാ ജഡാനാം ച ഭേദാ സദാപി । ഏതത്സര്വം യദി മിഥ്യാ ഭവേത്തു തദാ ത്വസൌ ദശതു മാം ഹ്യഹീന്ദ്രഃ ॥ ൩,൨൮.

എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യാസം എപ്പോഴും സത്യമാണ്, ജഡങ്ങളിൽ ഉള്ള വ്യത്യാസവും എപ്പോഴും സത്യമാണ്. ഇതൊക്കെ കള്ളമാണെങ്കിൽ ഈ പാമ്പുകളുടെ രാജാവ് എന്നെ കടിക്കട്ടെ.

ഏവം ബ്രുവന്നുരഗം കോപയുക്തം സമഗ്രഹീന്നാദശത്സോപ്യുരങ്ഗഃ । ഏതസ്യ സംധാരണാദേവവീദ്രേ സാ വായുപുത്രഃ പ്രവഹേത്യാപ സംജ്ഞാമ് ॥ ൩,൨൮.

അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവൻ കോപമുള്ള പാമ്പിനെ പിടിച്ചു, പക്ഷേ പാമ്പ് അവനെ കടിച്ചില്ല. ഇതിനെ അവൻ മാത്രം താങ്ങുന്നുവെന്നതുകൊണ്ട്, വായുവിന്റെ മകനായ അവൻ പ്രവാഹം എന്ന പേര് ലഭിച്ചു, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രനായവനേ.

ദ്വയം സ്വരൂപം പ്രവിദിത്വൈവ പൂര്വം ത്വം സ്വീകുരുഷ്വ ദ്വയമേവ നിത്യമ് । സ്നാനാദികം ച പ്രകരോതി നിത്യം പാപീ സ ആത്മാ നൈവ മോക്ഷം പ്രയാതി ॥ ൩,൨൮.

ആദ്യമേ തന്നെ ഈ ഇരട്ടസ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി, നീ എപ്പോഴും ഇരട്ടത്വം സ്വീകരിക്കണം. കുളിയലും മറ്റും നിത്യം ചെയ്താലും, പാപിയായാൽ ആ ആത്മാവ് മോക്ഷം നേടില്ല.

തസ്മാദ്ദ്വയം പ്രവിചാര്യൈവ നിത്യം സുഖീ ഭവേന്നാത്ര വിചാര്യമസ്തി । ഏതത്സര്വം യദി മിഥ്യാ ഭവേത്തു തദാ ത്വസൌ മാം ദശതു ഹ്യഹീന്ദ്രഃ ॥ ൩,൨൮.

അതിനാൽ, ഇരട്ടസ്വഭാവം എപ്പോഴും വിവേചനം ചെയ്ത് ജീവിച്ചാൽ സന്തോഷം ലഭിക്കും — ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇതൊക്കെ കള്ളമാണെങ്കിൽ ഈ പാമ്പുകളുടെ രാജാവ് എന്നെ കടിക്കട്ടെ.

ഗരുഡ ഉവാച । കിം തദ്ദ്വയം ദേവദേവേശ കിം വാ തത്കാരണം കീദൃശം മേ വദസ്വ । ദ്വയോസ്ത്യാഗം കീദൃശം മേ വദസ്വ ത്യാഗാത്സുഖം കീദൃശം മേ വദസ്വ ॥ ൩,൨൮.

ഗരുഡൻ ചോദിച്ചു: ദേവദേവനായോ, ആ ഇരട്ടത്വം എന്താണ്? അതിന്റെ കാരണം എന്ത്? അതിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണ്? ഇരട്ടത്വം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? ഉപേക്ഷിച്ചാൽ എങ്ങനെയുള്ള സന്തോഷം ലഭിക്കും? ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കൂ.

ശ്രീകൃഷ്ണ ഉവാച । ദ്വയം ചാഹുസ്ത്വിന്ദ്രിയേ ദ്വേ ബലിഷ്ഠേ ദേഹേ ഹ്യസ്മിഞ്ശ്രോത്രനേത്രേ സുസൃഷ്ടേ । അവാന്തരേ ശ്രോത്രനേത്രേ ഖഗേന്ദ്ര ദ്വയം ചാഹുസ്തത്സ്വരൂപം ച വക്ഷ്യേ ॥ ൩,൨൮.

ശ്രീകൃഷ്ണൻ അരുളിച്ചെയ്യുന്നു: ഈ ശരീരത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ രണ്ടെണ്ണമുണ്ട്—കേൾവിയും കാഴ്ചയും നന്നായി രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പക്ഷിരാജാവേ, ഈ രണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കുള്ളിൽ രണ്ടുതരം സ്വഭാവങ്ങളുണ്ട്; അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കാം.

ശ്രോത്രസ്വഭാവോ ലോക വാര്താശ്രുതൌ ച ഹ്യതീവ മോദസ്ത്വാദരാസ്വാദനേന । ഹരേര്വാര്താശ്രവണേ ദുഃഖജാലം ശ്രോത്രസ്വഭാവോ ജഡതാ ദമശ്ച ॥ ൩,൨൮.

കേൾവിയുടെ സ്വഭാവം ലോകവാർത്തകൾ ആസ്വദിച്ച് സന്തോഷം അനുഭവിക്കുകയാണ്; അതിൽ ആകാംക്ഷയോടെ രുചിയെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ ഹരിയുടെ വാർത്തകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ ദു:ഖത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങുന്നു—കേൾവിയുടെ സ്വഭാവം മന്ദതയും നിയന്ത്രണവും തന്നെയാണ്.

നേത്രസ്വഭാവോ ദര്ശനേ സ്ത്രീനരാണാം ഹ്യത്യാദരാന്നാസ്തി നിദ്രാദികം ച । ഹരേര്ഭക്താനാം ദര്ശനേ ദുഃഖരൂപോ വിഷ്ണോഃ പൂജാദര്ശനേ ദുഃഖജാലമ് ॥ ൩,൨൮.

കണ്ണിന്റെ സ്വഭാവം സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെ കാണുന്നതിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുകയാണ്; അത്രയേറെ ആസ്വാദനം കൊണ്ടു ഉറക്കം പോലുള്ളതൊന്നും വരാറില്ല. എന്നാൽ ഹരിയുടെ ഭക്തന്മാരെ കാണുമ്പോൾ മനസ്സിൽ ദു:ഖം തോന്നുന്നു; വിഷ്ണുവിന്റെ പൂജ കാണുമ്പോൾ ദു:ഖത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങുന്നു.

തയോഃ സ്വരൂപം പ്രവിദിത്വൈവ പൂര്വം പുനഃ പുനഃ സ്വീകരോത്യേവ മൂഢഃ । ശിശ്നം മൌര്ഖ്യാച്ചൈവ കുത്രാപി യോനൌ പ്രവേശയേത്സര്വദാ ഹ്യാദരേണ ॥ ൩,൨൮.

ഈ രണ്ടിന്റെയും യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും, അജ്ഞാനി വീണ്ടും വീണ്ടും അവയെ സ്വീകരിക്കുന്നു; മൗഢ്യത്തിൽ നിന്ന് ജനനേന്ദ്രിയം എപ്പോഴും വലിയ ആഗ്രഹത്തോടെ ഏതെങ്കിലും ഗർഭത്തിൽ ഇടുന്നു.

ഭയം ച ലജ്ജാ നൈവ ചാസ്തേ വധൂനാം തഥാ നൃണാം വനിതാനാം യതീനാമ് । സ്വസാരം തേ ഹ്യവിദിത്വാ ദിനേപി സുവാമ യജ്ഞേന സ്വാഭാവശ്ച വീന്ദ്ര ॥ ൩,൨൮.

സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും യതികൾക്കും സ്ത്രീകളെക്കുറിച്ച് ഭയമോ ലജ്ജയോ ഇല്ല; സ്വന്തം സഹോദരിയെ തിരിച്ചറിയാതെ, പകൽപോലും യജ്ഞം ചെയ്യുന്നതുപോലെ അവരുമായി ചേർന്ന് ജീവിക്കുന്നു—ഇതാണ് അവരുടെ സ്വാഭാവിക സ്വഭാവം, പക്ഷിരാജാവേ.

രസാസ്വഭാവോ ഭക്ഷണേ സര്വദാപി ഹ്യനര്പിതസ്യാന്നഭക്ഷ്യസ്യ വിഷ്ണോഃ । തഥോപഹാരസ്യ ച തത്സ്വഭാവഃ അഭക്ഷ്യാണാം ഭക്ഷണേ തത്സ്വഭാവഃ ॥ ൩,൨൮.

രുചിയുടെ സ്വഭാവം എപ്പോഴും വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിക്കാത്ത അന്നം ഭക്ഷിക്കുകയാണ്; അങ്ങനെ സമർപ്പിതമായ ഭോജനവും അതേപോലെ കഴിക്കുന്നു. ഭക്ഷിക്കാൻ പാടില്ലാത്തതും കഴിക്കുന്നത് അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്.

അലേഹ്യലേഹസ്യ ച തത്സ്വഭാവഃ പാതും ത്വപേയസ്യ ച തത്സ്വഭാവഃ । ദ്വയോഃ സ്വരൂപം ച വിഹായ മൂഢഃ പുനഃ പുനഃ സ്വീകരോത്യേവ നിത്യമ് ॥ ൩,൨൮.

ചവയ്ക്കാൻ പാടില്ലാത്തതും കുടിക്കരുതാത്തതും ആസ്വദിക്കുന്നത് അതിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; ഈ രണ്ടിന്റെയും യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച്, അജ്ഞാനി വീണ്ടും വീണ്ടും അവയെ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

തസ്യ സ്നാനം വ്യര്ഥമാഹുശ്ച യസ്മാത്തസ്മാത്ത്യാജ്യം ന ദ്വയോഃ കാര്യമേവ । അഭിപ്രായം ഹ്യേതമേവം ഖഗേന്ദ്ര ജാനീഹി ത്വം പ്രഹസ്യൈവ നിത്യമ് ॥ ൩,൨൮.

അവനു സ്നാനം അനാവശ്യമാണ് എന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ ഈ രണ്ടിന്റെയും വഴിയിൽ നടക്കരുത്. എന്റെ ഈ ഉദ്ദേശം നീ മനസ്സിലാക്കണം, പക്ഷിരാജാവേ, എന്നും അതിനെ പരിഹസിക്കണം.

ഭാര്യാദ്വയം ഹ്യവിദിത്വാ സ്വരൂപം സ്വീകൃത്യ ചൈകാം പ്രവിഹായൈവ ചൈകാമ് । സ്നാനാദികം കുരുതേ മൂഢബൂദ്ധിഃ വ്യര്ഥം ചാഹുര്മോക്ഷഭോഗൌ ച നൈവ । ഏതത്സര്വം യദി മിഥ്യാ ഭവേത്തു തദാ ത്വസൌ മാം ദശതു ഹ്യഹീന്ദ്രഃ ॥ ൩,൨൮.

രണ്ടു ഭാര്യമാരുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാതെ, ഒരാളെ സ്വീകരിച്ച് മറ്റൊരാളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അജ്ഞാനി സ്നാനാദികൾ ചെയ്യുന്നു—അത് നിർഥകമാണ്. മോക്ഷവും ഭോഗവും ഒന്നും ലഭിക്കില്ല. ഇതൊക്കെയൊക്കെ പൊള്ളയായാൽ, അപ്പോൾ പാമ്പുകളുടെ രാജാവ് എന്നെ കടിക്കട്ടെ.

ഗരുഡ ഉവാച । ഭാര്യാദ്വയം കിം വദ ത്വം മമാപി തയോഃ സ്വരൂപം കിം വദ ത്വം മുരാരേ । തയോര്മധ്യേ ഗ്രാഹ്യഭാര്യാം വദ ത്വമഗ്രാഹ്യഭാര്യാം ചാപി സമ്യഗ്വദ ത്വമ് ॥ ൩,൨൮.

ഗരുഡൻ ചോദിച്ചു: ഈ രണ്ടു ഭാര്യമാർ ആരാണ് എന്ന് ദയവായി പറയൂ; അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം പറഞ്ഞുതരൂ, മുരാരിയെ കൊല്ലുന്നവനേ. അവയിൽ ഏതാണ് സ്വീകരിക്കേണ്ട ഭാര്യ, ഏതാണ് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടത് എന്നും സത്യമായി പറയൂ.

ശ്രീകൃഷ്ണ ഉവാച । ബുദ്ധിഃ പത്നീ സാ ദ്വിരൂപാ ഖഗേന്ദ്ര ദുഷ്ടാ ചൈകാ ത്വപരാ സുഷ്ഠുരൂപാ । തയോര്മധ്യേ ദുഷ്ടരൂപാ കനിഷ്ഠാ ജ്യേഷ്ഠാ തു യാ സുഷ്ഠുബുദ്ധിസ്വരൂപാ ॥ ൩,൨൮.

ശ്രീകൃഷ്ണൻ അരുളിച്ചെയ്യുന്നു: ബുദ്ധിയാണ് ഭാര്യ, പക്ഷിരാജാവേ; അവൾക്ക് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്—ഒന്ന് ദുഷ്ടയും മറ്റേത് നല്ല സ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്. അവയിൽ ദുഷ്ടസ്വഭാവമുള്ളത് ഇളയതും, നല്ല ബുദ്ധിയുള്ളത് മൂത്തതുമാണ്.

കനിഷ്ഠയാ നഷ്ടതാം യാതി ജീവഃ സുതിഷ്ഠന്ത്യാ യാതി യോഗ്യാം പ്രതിഷ്ഠാമ് । കനിഷ്ഠായാഃ ശൃണു വക്ഷ്യേ സ്വരൂപം ശ്രുത്വാ തസ്യാസ്ത്യാഗബുദ്ധിം കുരുഷ്വ ॥ ൩,൨൮.

ഇളയ ബുദ്ധിയാൽ ജീവൻ നാശത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; സ്ഥിരമായ നല്ല ബുദ്ധിയാൽ യോഗ്യമായ സ്ഥിതിയിൽ എത്തുന്നു. ഇളയതിന്റെ സ്വഭാവം ഞാൻ പറയാം; കേട്ടശേഷം അവളെ ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള മനസ്സാക്ഷി വളർത്തണം.