ഹരേഃ പ്രണാമം ത്വിതി കര്തവ്യശൂന്യം വ്യര്ഥം തമാഹുര്ജ്ഞാനിനസ്തച്ഛൃണു ത്വമ് । രമേശ മധ്വേശ സരസ്വതീശേത്യേവം വദന്പ്രണമേദ്വിഷ്ണുദേവമ് ॥ ൩,൨൦.
ഹരിയെ വെറുതെ, അർത്ഥമില്ലാതെ വന്ദനം ചെയ്യുന്നത് ഫലപ്രദമല്ലെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. രമേശൻ, മധുവേശൻ, സരസ്വതീേശൻ എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ച് വിഷ്ണുദേവനോട് ഭക്തിപൂർവ്വം വന്ദനം ചെയ്യണം.
യഥാ പ്രസന്നോ വന്ദനാദ്ദേവദ്ദേവ സ്തഥാ ന തുഷ്ടഃ പൂജനാത്കര്മതശ്ച । യഥാ നാമസ്മരണാദ്വന്ദനാദ്വാ പാപാന്നിയച്ഛേതു തഥാ ന ചാന്യൈഃ ॥ ൩,൨൦.
ദേവന്മാരിൽ ദേവൻ വന്ദനത്തിലൂടെയാണ് സന്തോഷിക്കുന്നത്, പൂജയോ മറ്റു കർമ്മങ്ങളോ കൊണ്ടല്ല. അവന്റെ നാമസ്മരണയോ വന്ദനമോ ചെയ്യുമ്പോഴാണ് പാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെടുന്നത്, മറ്റെന്തിനാലും അല്ല.
ദേഹം തു യേ പോഷയന്ത്യേവ താത ഹരേഃ പ്രണാമൈഃ ശൂന്യഭൂതം ച പുഷ്ടമ് । തദേവമാഹുര്വ്യര്ഥമേവേതി താത തത്പോഷകാണാം നരകേ ദുഃ ഖമാഹുഃ ॥ ൩,൨൦.
ഹരിയുടെ വന്ദനം വെറുതെ ചെയ്ത് ശരീരം പോഷിപ്പിക്കുന്നവർ, അപ്രയോജനകരമായ പ്രവൃത്തിയാണത് ചെയ്യുന്നതെന്ന് പറയുന്നു. അങ്ങനെയുള്ളവർ നരകത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു.
യമോഽപി തം തത്ര ഉലൂഖലേ തു നിധായ പിഷ്ടം സുഖലൈഃ കരോതി । യോ വാ പരം ന കരോത്യേവ താത പ്രദക്ഷിണം ദേവദേവസ്യ വിഷ്ണോഃ ॥ ൩,൨൦.
വിഷ്ണുവായ ദേവദേവന്റെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യാത്തവരെ യമൻ ഉലൂഖലിൽ വെച്ച് സന്തോഷത്തോടെ അരയ്ക്കുന്നു, പ്രിയനായവാ.
തസ്യൈവ പാദൌ തലയന്ത്രേ നിധായ യമശ്ച നിത്യം പ്രകരോതി പിഷ്ടമ് । ഏഷാം ജിഹ്വാ ഹരികൃഷ്ണേതി നാമ ന വക്തി നിത്യം വ്യര്ഥഭൂതാം വദന്തി ॥ ൩,൨൦.
ഹരിയെന്നോ കൃഷ്ണയെന്നോ നാമം നിത്യമായി ഉച്ചരിക്കാത്തവരുടെ കാലുകൾ യമൻ ഉപകരണത്തിൽ വെച്ച് എപ്പോഴും അരയ്ക്കുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളവരെ ഫലമില്ലാത്തവരാണെന്ന് പറയുന്നു.
തേഷാം ജിഹ്വാ യമലോകേ യമസ്തു നിഷ്കാസ്യ പിഷ്ടം പ്രകരോതി നിത്യമ് । കാശീനിവാസേന ച കിം പ്രയോജനം കിം വാ പ്രയാഗേ മരണേന താത ॥ ൩,൨൦.
യമലോകത്തിൽ യമൻ അവരുടെ നാവു എടുത്ത് എപ്പോഴും അരയ്ക്കുന്നു; കാശിയിൽ താമസിച്ചാലോ, പ്രയാഗിൽ മരിച്ചാലോ എന്ത് പ്രയോജനം, പ്രിയനായവാ?
കിം വാരണാഗ്രേ മരണേന സൌഖ്യം കിം വാ മഖാദേഃ സമനുഷ്ഠിതേന । സമസ്തതീര്ഥേഷ്വടനേന കിം കിമധീതശാസ്ത്രേണ സുതീക്ഷ്ണബുദ്ധ്യാ ॥ ൩,൨൦.
വാരണാസിയിൽ മുന്നിൽ മരിച്ചാൽ എന്ത് സൗഖ്യം? യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നതിൽ എന്ത് ഗുണം? എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചാൽ എന്ത് പ്രയോജനം? അത്യന്തം ബുദ്ധിയോടെ ശാസ്ത്രം പഠിച്ചാലോ?
യേഷാം ജിഹ്വാഗ്രേ ഹരിനാമൈവ നാസ്തി യേഷാം ഗാത്രൈര്നമനം നാപി വിഷ്ണോഃ । യേഷാം പദ്ഭ്യാം നാസ്തി ഹരേഃ പ്രദക്ഷിണം തേഷാം സര്വം വ്യര്ഥമാഹുര്മഹാന്തഃ ॥ ൩,൨൦.
ഹരിയുടെ നാമം നാവിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഇല്ലാത്തവരും, വിഷ്ണുവിന് ശരീരം കുനിയാത്തവരും, ഹരിയുടെ പ്രദക്ഷിണം കാലുകൾ കൊണ്ട് ചെയ്യാത്തവരും, അവരുടെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ഫലമില്ലാത്തവയാണെന്ന് മഹാന്മാർ പറയുന്നു.
ഹര്യര്പണാദ്രിഹിതം നാമ കസ്മാത്പ്രദക്ഷിണം നമനം ചാഹുരര്ഘ്യമ് । അതോ വിഷ്ണോര്നമനം കാര്യമേവ ഹരേര്നാമസ്മരണം താത കാര്യമ് ॥ ൩,൨൦.
ഹരിക്കായി അർപ്പണം, പ്രദക്ഷിണം, വന്ദനം എന്നിവ നടത്തണമെന്ന് പറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിഷ്ണുവിന് വന്ദനം ചെയ്യുകയും, ഹരിയുടെ നാമം സ്മരിക്കുകയും വേണം, പ്രിയനായവാ.
ജന്മ ഹ്യേതദ്ദുര്ലഭം നശ്വരം തു യഥാ ജലസ്ഥം തത്തഥൈവ । നോ വിസ്വാസം കുരു ഗാത്രേ ത്വദീയേ ജീവേഷ്വപി സ്വഃ പരശ്ചേതി താത ॥ ൩,൨൦.
ഈ ജന്മം ദുർലഭവും നശ്വരവുമാണ്, വെള്ളത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ. സ്വന്തം ശരീരത്തിലും, ജീവൻമാരിലും, മറ്റുള്ളവരിലുമൊന്നും വിശ്വാസം വയ്ക്കരുത്, പ്രിയനായവാ.
സദ്യഃ കൃതം നമനം ന ത്വദീയം സദ്യഃ കൃതം സ്മരണം ന ത്വദീയമ് । കദാ പ്രാപ്സ്യേ മരണം തന്ന ജാനേ ന വിശ്വാസം കുരു ഗാത്രേ മഹാത്മന് ॥ ൩,൨൦.
ഉടൻ ചെയ്ത വന്ദനവും, ഉടൻ ചെയ്ത സ്മരണയും നിന്റെതല്ല. മരണം എപ്പോഴാണെന്നു അറിയില്ല, അതുകൊണ്ട് ശരീരത്തിൽ വിശ്വാസം വയ്ക്കരുത്, മഹാത്മാ.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ നലോ വീന്ദ്ര പുത്രീവാക്യം സുനിര്മലമ് । നമസ്കാരം ച കൃതവാന്യഥാശക്ത്യാ പ്രദക്ഷിണമ് ॥ ൩,൨൦.
ഇന്ദ്രപുത്രന്റെ ഈ നിർമലമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു, നളൻ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് വന്ദനവും പ്രദക്ഷിണവും ചെയ്തു.
സാപി പ്രദക്ഷിണം ചക്രേ നമസ്കാരം സദാ ഹരേഃ । ഏവം ബഹുദിനം കൃത്വാ ധ്യാത്വാ നാരായണം പരമ് ॥ ൩,൨൦.
അവളും ഹരിക്ക് പ്രദക്ഷിണവും വന്ദനവും ചെയ്തു; അങ്ങനെ പലദിവസവും ചെയ്ത ശേഷം പരമനായ നാരായണനെ ധ്യാനിച്ചു.
കലേവരം ച തത്യാജ മരണേ ഹരിചിന്തയാ । മത്പിതുര്വസുദേവസ്യ ഭഗിന്യാ ഉദരേ ഖഗ ॥ ൩,൨൦.
മരണസമയത്ത് ഹരിയെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു; എന്റെ അച്ഛൻ വസുദേവന്റെ സഹോദരിയുടെ ഗർഭത്തിൽ, പക്ഷീരാജാവേ.
കൈകേയീതി ച നാമ്നാ സാ ത്വഭവദ്ഭദ്രസംജ്ഞകാ । യസ്മാദ്ഭദ്രഗുണൈര്യുക്താ ഭദ്രാ സാ ഭദ്രനാമികാ ॥ ൩,൨൦.
അവൾ കൈകേയി എന്ന പേരിൽ, ഭദ്രസഞ്ജ്ഞയെന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ടു. നല്ല ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളതിനാൽ അവളെ ഭദ്ര എന്നും വിളിച്ചു.
തസ്യാത്മജൈശ്ച കൈകേയൈഃ പഞ്ചഭിഃ ഖഗസത്തമ । പ്രത്യാഹൃതാമിമാം ഭദ്രാം പ്രാപ്തവാന് ഖഗസത്തമ ॥ ൩,൨൦.
പക്ഷിസ്രേഷ്ഠാ, കൈകേയിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരാൽ അവളെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു, ഭദ്രയെ അവർ പ്രാപിച്ചു.
വക്ഷ്യേഹം മിത്രവിന്ദായാഃ പാണിഗ്രഹണകാരണമ് । സാവധാനമനാ ഭൂത്വാ ശൃണു പക്ഷീന്ദ്ര സത്തമ ॥ ൩,൨൦.
മിത്രവിന്ദയുടെ വിവാഹകാരണം ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയും. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ, പക്ഷിരാജാവേ, ഉത്തമനായവാ.
മിത്രവിന്ദോവാച । യാന്പൂര്വസര്ഗേപ്യവൃണോന്നികാമതോ ഹ്യഗ്നീഷോമാന്നാമികാ മിത്രവിന്ദാ । മിത്രം ഹരിം പ്രാപ്തുകാമാ സദൈക തത്രോപായം ചിന്തയാമാസദേവീ ॥ ൩,൨൦.
മിത്രവിന്ദ പറഞ്ഞു: മുൻ സൃഷ്ടിയിലേയ്ക്ക് ഞാൻ ആഗ്രഹത്തോടെ അഗ്നിസോമാ എന്ന പേരിൽ, മിത്രവിന്ദ എന്ന പേരിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ഹരിയെ എപ്പോഴും സ്നേഹിതനായി പ്രാപിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം കൊണ്ട്, ദേവി അവിടെ അതിന് മാർഗം ആലോചിച്ചു.
ഹരിപ്രാപ്തൌ സാധനാഃ സംതി തേഷു മുഖ്യം കചിച്ചിന്തയാമാസ ദേവീ । തേഷാം മധ്യേ ശ്രവണം ശ്രേഷ്ഠമാഹുഃ പുരാണാനാം സാത്ത്വികാനാം സദാപി ॥ ൩,൨൦.
ഹരിയെ പ്രാപിക്കാൻ പല മാർഗങ്ങളുമുണ്ട്. അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനമൊന്നാണെന്ന് ദേവി ആലോചിച്ചു. ആ മാർഗങ്ങളിൽ, സാത്വിക പുരാണങ്ങൾ കേൾക്കുന്നതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
വിഷ്ണോരുത്കര്ഷോ വര്തതേ യത്ര വായോസ്തഥോത്കര്ഷഃ സജ്ജനാനാം പുരാണേ । ശ്രാദ്ധം സദാ വിഷ്ണുബുദ്ധ്യാ സദൈവ നാന്യച്ഛ്രാവ്യം സാധനം തത്ര ചൈവ ॥ ൩,൨൦.
വിഷ്ണുവിന്റെ മഹത്വം ഉള്ളിടത്ത് വായുവിന്റെയും സജ്ജനരുടെയും മഹത്വവും പുരാണത്തിൽ കാണാം. എല്ലായ്പ്പോഴും വിഷ്ണുവിനെ ചിന്തിച്ച് ശ്രാദ്ധം നടത്തണം; മറ്റൊന്നും അവിടെ മാർഗമായി കേൾക്കേണ്ടതില്ല.
യസ്മിന്ദിനേ ശ്രവണം നാസ്തി വിഷ്ണോസ്തേഷാം ജന്മ വ്യര്ഥമാഹുഃ കഥായാമ് । സ്നാന ജപഃ പഞ്ചയജ്ഞം വ്രതം ച ഇഷ്ടാപൂര്തേ കൃച്ഛ്രചാന്ദ്രോ ച ദത്തമ് ॥ ൩,൨൦.
വിഷ്ണുവിന്റെ കഥകൾ കേൾക്കാത്ത ഒരു ദിവസം പോലും, ആ ജന്മം വെറുതെയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. സ്നാനം, ജപം, അഞ്ചു യജ്ഞങ്ങൾ, വ്രതം, ദാനം, കഠിന വ്രതങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം അത്രത്തോളം ഫലപ്രദമല്ല.
സര്വം വ്യര്ഥം വൈഷ്ണവാനാം ച ദീക്ഷാ കഥാം വിനാ സമ്യഗനുഷ്ഠിതാം വൈ । യൈര്ന ശ്രുതം ഭാഗവതം പുരാണം സസംപ്രദായൈര്ഗുരുഭിഃ സംയുതൈശ്ച ॥ ൩,൨൦.
വൈഷ്ണവ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചവർക്കും, വിഷ്ണുവിന്റെ കഥകൾ ശരിയായി ആചരിക്കാതെ എല്ലാം വെറുതെയായിരിക്കും. ഗുരുപരമ്പരയോടും ആചാര്യന്മാരോടും കൂടിയ ഭാഗവതപുരാണം കേൾക്കാത്തവർക്ക് അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കില്ല.
യൈര്ന ശ്രുതം ഭാഗവതം പുരാണം യൈര്ന ശ്രുതം ബ്രഹ്മകാണ്ഡം പുരാണമ് । തേഷാം ജന്മ വ്യര്ഥമാഹുര്മമഹാന്തസ്തസ്മാച്ഛ്രാവ്യാ ഹരിവാര്താ സദൈവ ॥ ൩,൨൦.
ഭാഗവതപുരാണവും ബ്രഹ്മകാണ്ഡവും കേൾക്കാത്തവരുടെ ജന്മം മഹാത്മാക്കൾ വെറുതെയാണെന്ന് പറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഹരിയുടെ കഥകൾ എല്ലായ്പ്പോഴും കേൾക്കണം.
ന യത്ര ഗോവിന്ദകഥാമഹാനദീ ന യത്ര നാരായണപാദസംശ്രയഃ । ന യത്ര വിഷ്ണോഃ സതതം വചോസ്തി ന സംവസേത്തത്ക്ഷണമാത്രം കഥഞ്ചിത് ॥ ൩,൨൦.
ഗോവിന്ദന്റെ മഹത്തായ കഥാനദി ഒഴുകാത്തിടത്ത്, നാരായണന്റെ പാദസമാശ്രയം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കുകൾ സ്ഥിരമായി ഇല്ലാത്തിടത്ത്, ഒരു നിമിഷം പോലും താമസിക്കരുത്.
യസ്മിന് ഗ്രാമേ ഭാഗവതം ന ശാസ്ത്രം ന വര്തതേ ഭാഗവതാ രസജ്ഞാഃ । യസ്മിന് ഗൃഹേ നാസ്തി ഗീതാര്ഥസാരഃ യസ്മിന് ഗ്രാമേ നാമ സഹസ്രകം വാ ॥ ൩,൨൦.
ഏത് ഗ്രാമത്തിലും ഭാഗവതശാസ്ത്രം ഇല്ലെങ്കിൽ, ഭാഗവതത്തിന്റെ രസം അറിയുന്നവർ ഇല്ലെങ്കിൽ, ഏത് വീട്ടിലും ഗീതയുടെ സാരം ഇല്ലെങ്കിൽ, ഏത് ഗ്രാമത്തിലും ആയിരം നാമങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ,
തയോ രസജ്ഞാ യത്ര ന സന്തി തത്ര ന സംവസേത്ക്ഷണമാത്രം കഥഞ്ചിത് । യസ്മിന് ദിനേ ദിവ്യകഥാ ച വിഷ്ണോര്ന വാസ്തി ജന്തോസ്തസ്യ ചായുര്വൃഥൈവ ॥ ൩,൨൦.
അവിടെ രസം അറിയുന്നവർ ഇല്ലെങ്കിൽ, അവിടെ ഒരു നിമിഷം പോലും താമസിക്കരുത്. വിഷ്ണുവിന്റെ ദിവ്യകഥ ഇല്ലാത്ത ഒരു ദിവസവും ആ ജീവന്റെ ആയുസ് വെറുതെയായിരിക്കും.
ഗര്ഭേ ഗതേ നാത്ര വിചാര്യമസ്തി തന്മന്യതേ ദുര്ലഭം മര്ത്യലോകേ । കര്ണം കല്പൈര്ഭൂഷിതം സുംദരം ച ന സുംദരം ചാഹുരാര്യാ രസജ്ഞാഃ ॥ ൩,൨൦.
ഗർഭത്തിൽ എത്തിയാൽ പിന്നെ ആലോചനയില്ല; മനുഷ്യലോകത്ത് ജനനം അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്. മനോഹരമായ ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച ചെവി സുന്ദരമല്ലെന്ന് മഹാത്മാക്കൾ പറയുന്നു.
വിഷ്ണോഃ കഥാഖ്യാഭരണൈശ്ച യുക്തം തദേവ കര്ണം സുംദരം ചാഹുരാര്യാഃ । തസ്മാത്സദാ ഭാഗവതാര്ഥസാരം ശൃണ്വന്തി യേ സതതം വാചയന്തി ॥ ൩,൨൦.
വിഷ്ണുവിന്റെ കഥകളെന്ന ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച ചെവിയാണ് മഹാത്മാക്കൾ സുന്ദരമെന്ന് പറയുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഭാഗവതസാരാംശം എല്ലായ്പ്പോഴും കേൾക്കുന്നവരും വായിക്കുന്നവരും ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.
തേഷാം ജന്മ സ്വസ്ഥമാഹുര്മഹാന്തോ മഹത്ഫലം ചാസ്തി തഥൈവ തേഷാമ് । സോഷ്ണീഷകഞ്ചുകയുതാശ്ച ഹരേഃ കഥാം വൈ ശൃണ്വന്തി യേപി ച പഠന്തി സദൈവ മര്ത്യാഃ ॥ ൩,൨൦.
അവരുടെ ജന്മം മഹാത്മാക്കൾ ശുഭമായതാണെന്ന് പറയുന്നു; അവർക്കു വലിയ ഫലവും ലഭിക്കും. തൊപ്പിയും മൂടിയും ധരിച്ചിട്ടും ഹരിയുടെ കഥകൾ കേൾക്കുന്നവരും വായിക്കുന്നവരും എപ്പോഴും ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്.
സര്വേപി തേ പൂജനീയാ ഹി ലോകേ ന വൈ ശിശ്രേ ചോദരേ ചൈവ സക്താഃ । യേ ദാക്ഷിണ്യാദര്ഥലോഭാദ്വദന്തി സദാ പുരാണം ഭഗവത്തത്ത്വസാരമ് ॥ ൩,൨൦.
അവർ എല്ലാവരും ലോകത്തിൽ ആരാധനാർഹരാണ്; കുട്ടികളോടോ അന്നത്തിനോടോ മാത്രം ആസക്തരായവർ അല്ല. ദാനത്തിനോ ധനലോഭത്തിനോ വേണ്ടി ഭഗവത്തത്വസാരമായ പുരാണം എല്ലായ്പ്പോഴും പറയുന്നവരാണ് ഇവർ.