തദ്ദുഃഖമുത്തരേഷാം ച കലിപര്യന്തമേവ ച । ഭുനക്തി സര്വദാ വീന്ദ്ര തതഃ കലിരിതി സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അവരുടെ ആ ദുഃഖം കലിയുഗം അവസാനിക്കുന്നതുവരെ തുടരും. അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും അതു അനുഭവിക്കും, ഇന്ദ്രാ; അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ കലി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സുഖഹര്ഷാദികം കിംചിദ്ദൈത്യാനാം ഭവതി പ്രഭോ । ദേവാവേശോ ഭവേത്തസ്യ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൬.
പ്രഭോ, ദൈത്യന്മാർക്ക് ചിലപ്പോൾ സന്തോഷം, ആനന്ദം മുതലായവ ലഭിക്കാം. അപ്പോൾ അവനിൽ ദേവന്മാരുടെ അധീനത ഉണ്ടാകും; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
ദേവാനാം നിരയോ നാസ്തി ദൈത്യാനാം വിനതാസുത । സുഖസ്വരൂപം തന്നാസ്തി വിഷയോത്ഥമപി ദ്വിജ ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്ക് നരകം ഇല്ല, വിനതയുടെ മകനേ; ദൈത്യന്മാർക്ക് ആനന്ദത്തിന്റെ യാതൊരു രൂപവും ഇല്ല, ഇന്ദ്രിയസുഖം പോലും ഇല്ല, ദ്വിജന്.
വിഷയോത്ഥം കിഞ്ചിദപി ദേവാവേശാദുദീരിതമ് । തമോ നാസ്ത്യേവ ദേവാനാം ദുഃഖം നാസ്തി സ്വരൂപതഃ ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള അല്പം പോലും ദേവന്മാരുടെ അധീനതയാൽ ഉണ്ടാകാം. ദേവന്മാർക്ക് ഇരുട്ട് ഇല്ല, സ്വഭാവത്തിൽ ദുഃഖവും ഇല്ല.
വിഷയോത്ഥം മഹാദുഃഖം ദേവാനാം നാസ്തി സര്വദാ । ദുഃഖശോകാദികം കിം ചിദസുരാവേശതോ ഭവേത് ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള വലിയ ദുഃഖം ദേവന്മാർക്ക് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; അസുരന്മാരുടെ അധീനതയാൽ ചിലപ്പോൾ ദുഃഖം, ശോകം മുതലായവ ഉണ്ടാകാം.
അതഃ കലിഃ സദാ ദുഃഖീ സുഖീ വായുസ്തു സര്വദാ । മനുഷ്യാണാമൃഷീണാം ച സുഖം ദുഃഖം ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ കലി എല്ലായ്പ്പോഴും ദുഃഖിതനാണ്, വായു എല്ലായ്പ്പോഴും സന്തോഷവാനാണ്. മനുഷ്യർക്കും ഋഷികൾക്കും, പക്ഷിരാജാവേ, സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഉണ്ടാകും.
ഭവേത്തത്പുണ്യപാപാഭ്യാം പുണ്യഭോഗീ ച മാരുതഃ । കഷ്ടഭങ്ഗഃ കലിലയോ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൬.
അത് പുണ്യവും പാപവും മൂലമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്; വായു പുണ്യഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കും. കലിയുടെ ഭാഗം കഷ്ടം തകർക്കലാണ്; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രാണാദിസുഖപര്യന്താ അംശാ ഏകോനവിംശതിഃ । പ്രവിഷ്ടാഃ സംതി ലോകേഷു പൃഥക്സംതി ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
ശ്വാസസുഖം മുതലായിട്ട് പതിനൊന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ ലോകങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു, അവ വേറിട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, പക്ഷിരാജാവേ.
മാരുതരേവതാരാംശ്ച ശൃണു പക്ഷീന്ദ്രസത്തമ । ചതുര്ദശസു ചന്ദ്രേഷു ദ്വിതീയൌ യോ വിരോചനഃ ॥ ൩,൧൬.
വായുവിന്റെയും രേവതയുടേയും ഭാഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ, പക്ഷികളുടെ മദ്ധ്യേ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ. പതിനാലു ചന്ദ്രന്മാരിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനത്തുള്ളവൻ വിരോചനനാണ്.
സ വായുരിതി സംപ്രോക്ത ഇന്ദ്രാദീനാം ഖഗേശ്വര । ഹരിതത്ത്വേഷു സര്വേഷു സ വിഷ്വഗ്യാവ്യതേക്ഷണഃ ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ളവർക്കിടയിൽ അവനെ വായു എന്നു വിളിക്കുന്നു, പക്ഷിരാജാവേ. ഹരിയുടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും അവൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന, മാറാത്ത സാക്ഷിയാണ്.
അതോ രോചനനാമാസൌ മരുദംശഃ പ്രകീര്തിതഃ। രാമാവതാരേ ഹനുമാന്രാമകാര്യാര്ഥസാധകഃ । സ ഏവ ഭീമസേനസ്തു ജാതോ ഭൂമ്യാം മഹാബലഃ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവനെ രോചന എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന മാരുതഭാഗം എന്നു പറയുന്നു. രാമാവതാരത്തിൽ ഹനുമാൻ രാമന്റെ കാര്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി. ഭൂമിയിൽ മഹാബലശാലിയായ ഭീമസേനനായി അവൻ ജനിച്ചു.
കൃഷ്ണാവതാരേ വിജ്ഞേയോ മരുദംശഃ പ്രകീര്തിതഃ ॥ ൩,൧൬.
കൃഷ്ണാവതാരത്തിൽ അവൻ മാരുതഭാഗം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
മണിമാന്നാമ ദൈത്യസ്തു സംകരാഖ്യോ ഭവിഷ്യതി । സര്വേഷാം സംകരം യസ്തു കരിഷ്യതി ന സംശയഃ ॥ ൩,൧൬.
മണിമാൻ എന്ന പേരുള്ള ദൈത്യൻ സംകരൻ എന്നറിയപ്പെടും. അവൻ എല്ലാവർക്കും സംകാരം ഉണ്ടാക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.
തേന സംകരനാമാസൌ ഭവിഷ്യതി ഖഗേശ്വര । ധര്മാന്ഭാഗവതാന്സര്വാന്വിനാശയതി സര്വഥാ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവൻ സംകരൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും, പക്ഷിരാജാവേ. ഭാഗവതരുടെ എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും അവൻ നശിപ്പിക്കും.
തദാ ഭൂമൌ വാസുദേവോ ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ । യജ്ഞാര്ഥൈഃ സദൃശോ യസ്യ നാസ്തി ലോകേ ചതുര്ദശേ ॥ ൩,൧൬.
അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ വാസുദേവൻ ഉണ്ടാകും, സംശയമില്ല. യജ്ഞാർത്ഥത്തിൽ പതിനാലു ലോകങ്ങളിലും അവനോട് തുല്യൻ ആരുമുണ്ടാകില്ല.
അതഃ സ പ്രജ്ഞയാ പൂര്ണോ ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ । അവതാരാസ്ത്രയോ വായോര്മതം ഭാഗവതാഭിധമ് ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവൻ ജ്ഞാനത്തിൽ പൂർണ്ണനാകും, സംശയമില്ല. വായുവിന്റെ മൂന്നു അവതാരങ്ങൾ ഭാഗവതപരമ്പരയിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സ്ഥാപനം ദുഷ്ടദമനം ദ്വയമേവ പ്രയോജനമ് । നാന്യത്പ്രയോജനം വായോസ്തഥാ വൈരോചനാത്മകേ ॥ ൩,൧൬.
സ്ഥാപനം, ദുഷ്ടന്മാരെ ശമിപ്പിക്കൽ — ഇതാണ് പ്രധാനമായ രണ്ട് ലക്ഷ്യങ്ങൾ. വായുവിനും വൈരോചന സ്വഭാവമുള്ളവർക്കും ഇതിൽ മറ്റൊന്നുമില്ല.
അവതാരത്രയേ വീന്ദ്ര ദുഃഖം ഗര്ഭാദിസംഭവമ് । നാസ്തി നാസ്ത്യേവ വായോസ്തു തഥാ വൈരോചനാദികേ ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിരാജാവേ, മൂന്നു അവതാരങ്ങളിൽ വായുവിനും വൈരോചനരൂപികളായവർക്കും ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനനദു:ഖം ഒന്നുമില്ല — അതൊന്നും ഉണ്ടാവില്ല.
ശുക്രശോണിതസംബന്ധോ ഹ്യവതാരചതുഷ്ടയേ । നാസ്തി നാസ്ത്യേവ പക്ഷീന്ദ്ര യതോ നാസ്ത്യശുഭം തതഃ ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിരാജാവേ, നാലു അവതാരങ്ങളിൽ ശുക്രവും രക്തവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ബന്ധം ഇല്ല; അതുകൊണ്ട് അശുഭം ഒന്നും അവിടെ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
പൂര്വം ഗര്ഭം സമാശോഷ്യ സമയേ പ്രഭവസ്യ ച । പ്രാദുര്ഭവതി ദേവേശീ ഹ്യവതാരചതുഷ്ടയേ ॥ ൩,൧൬.
മുൻപ്, അവതാരസമയത്ത് ഗർഭം ആകർഷിച്ച് ദേവീ അവളുടെ അവതാരങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ത്രയോവിംശതിരൂപാണാം വായോശ്ചൈവ ഖഗേശ്വര । രൂപൈര്ഋജുസ്വരൂപൈശ്ച ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിരാജാവേ, വായുവിന്റെ ഇരുപത്തിമൂന്ന് രൂപങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നേരായതും സത്യസന്ധവുമായ രൂപങ്ങളാണ്.
സത്യമേവ ന സംദേഹോ നിത്യാനന്ദസുഖാദിഷു । ഏവമേവ വിജാനീയാന്നാന്യഥാ തു കഥഞ്ചന ॥ ൩,൧൬.
നിത്യാനന്ദസുഖാദികളിൽ ഇതെല്ലാം സത്യമാണ്, സംശയമില്ല; ഇതുപോലെയാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്, മറ്റെന്തായാലും അല്ല.
ഏതസ്യ ശ്രവണാദേവ മോക്ഷം യാന്തി ന സംശയഃ । തദനന്തരജാന്വക്ഷ്യേ ശൃണു പക്ഷീന്ദ്രസത്തമ ॥ ൩,൧൬.
ഇതൊന്നു കേൾക്കുന്നതിലൂടെ തന്നെ മോക്ഷം ലഭിക്കും — സംശയമില്ല; ഇനി തുടരുന്നത് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കണം, മഹാപക്ഷിരാജാവേ.
കൃതൌ പ്രദ്യുമ്നതശ്ചൈവ സമുത്പന്നേ ഖഗേശ്വര । സ്ത്രിയൌ ദ്വേ യമലേ ചൈവ തയോര്മധ്യേ തു യദ്യികാ ॥ ൩,൧൬.
കൃതയുഗത്തിൽ, പ്രദ്യുമ്നൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, പക്ഷിരാജാവേ, രണ്ടു ഇരട്ട സ്ത്രീകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവരിൽ ഒരാൾ—
വാണീതിസംജ്ഞകാം വീന്ദ്ര ബ്രഹ്മാണീസംജ്ഞകാം വിദുഃ । പുരുഷാഖ്യവിരിഞ്ചസ്യ ഭാര്യാ സാവിത്രികാ മതാ । ചതുര്മുഖസ്യ ഭാര്യാ തു കീര്തിതാ സാ സരസ്വതീ ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിരാജാവേ, ഒരാളെ വാണി എന്നും മറ്റൊരെ ബ്രഹ്മാണി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; പുരുഷവിരിഞ്ച എന്നറിയപ്പെടുന്നവന്റെ ഭാര്യയെ സാവിത്രി എന്നും, ചതുര്മുഖനായവന്റെ ഭാര്യയെ സരസ്വതി എന്നും പറയുന്നു.
ഏവം ത്രിരൂപം വിജ്ഞേയം വാണ്യാശ്ച ഖഗസത്തമ । വക്ഷ്യേഽവതാരാന് ഭാരത്യാഃ സമാഹിതമനാഃ ശൃണു ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിസ്രേഷ്ഠാ, വാണിക്ക് ഇങ്ങനെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് അറിയണം; ഭാരതിയുടെ അവതാരങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.
സര്വവേദാഭിമാനിത്വാത്സര്വവേദാത്മികാ സ്മൃതാ । മഹാധ്യാതുശ്ച വായോസ്തു ഭാര്യാ സാ പരികീര്തിതാ ॥ ൩,൧൬.
അവൾ എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും ആദരിക്കപ്പെടുന്നതുകൊണ്ട് തന്നെ എല്ലാ വേദങ്ങളുടെ സാരമായാണ് അവളെ ഓർക്കുന്നു; മഹാധ്യാനിയായ വായുവിന്റെ ഭാര്യയെന്നു അവളെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു.
ജ്ഞാനരൂപസ്യ വായോസ്തു ഭാര്യാ സാ പരികീര്തിതാ । സദാ സുഖസ്വരൂപത്വാദ്ഭാരതീ തു സുഖാത്മികാ ॥ ൩,൧൬.
ജ്ഞാനസ്വഭാവമായ വായുവിന്റെ ഭാര്യയെന്നു അവളെ പറയുന്നു; സദാ സുഖസ്വഭാവമുള്ളതുകൊണ്ട് ഭാരതി സുഖത്തിന്റെ സാരമായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
സുഖസ്വരൂപ വായോസ്തു ഭാര്യാ സാ പരികീര്തിതാ । ഗുരുസ്തു വായുരേവോക്തസ്തസ്മിന് ഭക്തിയുതാ സതീ ॥ ൩,൧൬.
സുഖസ്വഭാവമായ വായുവിന്റെ ഭാര്യയെന്നു അവളെ പറയുന്നു; ഗുരു വായുവാണ് എന്നും, അവളെ ഭക്തിയോടെ ചേർന്ന് നില്ക്കുന്നവളെന്നുമാണ്.
തതസ്തു ഭാരതീ നിത്യാ ഗുരുഭക്തിരിതി സ്മൃതാ । മഹാഗുരോര്ഹി വായോശ്ച ഭാര്യാ വൈ പരികീര്തിതാ ॥ ൩,൧൬.
അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഭാരതിയെ ശാശ്വതമായ ഗുരുഭക്തി എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; മഹാഗുരുവായ വായുവിന്റെ ഭാര്യയെന്നു അവളെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു.