ഹിതാഹിതോപദേഷ്ടൃത്വാദ്ഭക്താനാം ഹൃദയേ സ്ഥിതഃ । തതശ്ച ഗുരുസംജ്ഞാം ചാപ്യവാപ സ ച മാരുതഃ ॥ ൩,൧൬.
ഹിതവും അഹിതവും ഉപദേശിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഭക്തരുടെ ഹൃദയത്തിൽ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ടു വായു ഗുരു എന്ന പേരും ലഭിക്കുന്നു.
യോഗിനാം ഹൃദയേ സ്ഥിത്വാ സധ്യായതി ഹരിം പരമ് । പാര്ഥക്യേനാപി തം ധ്യായന്മഹാധ്യാതേതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, അവൻ പരമഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നു; വ്യത്യസ്തമായി അവനെ ധ്യാനിച്ചാലും, അവനെ മഹാധ്യാതാവ് എന്നാണു ഓർക്കുന്നത്.
യദ്യോഗ്യതാനുസാരേണ വിജാനാതി പരം ഹരിമ് । രുദ്രാദൌ വിദ്യമാനാംശ്ച ഗുണാഞ്ജാനാതി സര്വദാ ॥ ൩,൧൬.
യോഗ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് ആരെങ്കിലും പരംഹരിയെ അറിഞ്ഞാൽ, രുദ്രൻ മുതലായവരിൽ ഉള്ള ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം അവൻ എപ്പോഴും അറിയുന്നു.
അതോ വൈ വിജ്ഞനാമാസൌ പ്രോക്തോ ഹി ഖഗസത്തമ । കാമ്യാനാം കര്മണാം ത്യാഗാദ്വിരാഗ ഇതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അതുകൊണ്ട്, പക്ഷികളിൽ ഉത്തമനായവാ, അവനെ വിവേകം എന്നു വിളിക്കുന്നു; ആഗ്രഹത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചതാൽ അവൻ വൈരാഗ്യം എന്നാണു ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
അഥവായോഗിനാം നിത്യം ഹൃദി സ്ഥിത്വാ സ മാരുതഃ । വൈരാഗ്യം സംജനയതി വിരാഗ ഇതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അല്ലെങ്കിൽ, യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും നിലകൊണ്ട് വായു വൈരാഗ്യം ഉണർത്തുന്നു; അതിനാൽ അവനെ വൈരാഗ്യം എന്നാണു ഓർക്കുന്നത്.
ദേവാനാം പുണ്യപാപാഭ്യാം സുഖമേവോത്തരോത്തരമ് । തത്സുഖം തൂത്തരേഷാം ച വായുപര്യന്തമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്ക് പുണ്യവും പാപവും മൂലം സുഖം തുടർച്ചയായി വർദ്ധിക്കുന്നു; ആ സുഖം ഏറ്റവും ഉന്നതരിൽ വായുവുവരെ എത്തുന്നു.
ദേവാനാം ച ഋഷീണാം ച ഉത്തമാനാം നൃണാം തഥാ । സുഖാംശം ജനയേദ്വായുര്യതോതഃ സുഖസംജ്ഞകഃ ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്കും ഋഷികൾക്കും മനുഷ്യരിൽ ഉത്തമന്മാർക്കും വായു സുഖത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നൽകുന്നു; അതിനാൽ അവനെ സുഖം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ഭുനക്തി സര്വദാ വീദ്രം തത്ര മുഖ്യസ്തു മാരുതഃ । ദുഃ ഖശോകാദികം കിഞ്ചിദ്ദേവാനാം ഭവതി പ്രഭോ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എപ്പോഴും അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രാ, അവരിൽ പ്രധാനമായത് വായുവാണ്; ദേവന്മാർക്കിടയിൽ ചിലപ്പോൾ ദുഃഖം, ദു:ഖം, ശോകം മുതലായവ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്, പ്രഭോ.
തച്ചാസുരാവേശവശാദിത്യവേഹി ന സംശയഃ । തജ്ജീവസ്യ ഭവേത്കിഞ്ചിദ്ദൈത്യാനാം ക്രമശോ ഭവേത് ॥ ൩,൧൬.
അസുരന്മാരുടെ അധീനതയിലായാൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള ജീവന്റെ ആത്മാവിൽ ദൈത്യന്മാരുടെ സ്വഭാവം കുറേക്കൂടി വരും; അതു ക്രമമായി നടക്കും.
യതഃ കലിശ്ചാധികഃ സ്യാദതോ ദുഃ ഖീതി സ സ്മൃതഃ । ദൈത്യാനാം പുണ്യപാപാഭ്യാം ദുഃഖമേവോത്തരോത്തരമ് ॥ ൩,൧൬.
കലിയുഗം അധികം ശക്തിയുള്ളതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ദുഃഖിതനായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ദൈത്യന്മാർക്ക് പുണ്യവും പാപവും മൂലം ദുഃഖം തുടർച്ചയായി വർധിക്കും.
തദ്ദുഃഖമുത്തരേഷാം ച കലിപര്യന്തമേവ ച । ഭുനക്തി സര്വദാ വീന്ദ്ര തതഃ കലിരിതി സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അവരുടെ ആ ദുഃഖം കലിയുഗം അവസാനിക്കുന്നതുവരെ തുടരും. അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും അതു അനുഭവിക്കും, ഇന്ദ്രാ; അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ കലി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സുഖഹര്ഷാദികം കിംചിദ്ദൈത്യാനാം ഭവതി പ്രഭോ । ദേവാവേശോ ഭവേത്തസ്യ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൬.
പ്രഭോ, ദൈത്യന്മാർക്ക് ചിലപ്പോൾ സന്തോഷം, ആനന്ദം മുതലായവ ലഭിക്കാം. അപ്പോൾ അവനിൽ ദേവന്മാരുടെ അധീനത ഉണ്ടാകും; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
ദേവാനാം നിരയോ നാസ്തി ദൈത്യാനാം വിനതാസുത । സുഖസ്വരൂപം തന്നാസ്തി വിഷയോത്ഥമപി ദ്വിജ ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്ക് നരകം ഇല്ല, വിനതയുടെ മകനേ; ദൈത്യന്മാർക്ക് ആനന്ദത്തിന്റെ യാതൊരു രൂപവും ഇല്ല, ഇന്ദ്രിയസുഖം പോലും ഇല്ല, ദ്വിജന്.
വിഷയോത്ഥം കിഞ്ചിദപി ദേവാവേശാദുദീരിതമ് । തമോ നാസ്ത്യേവ ദേവാനാം ദുഃഖം നാസ്തി സ്വരൂപതഃ ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള അല്പം പോലും ദേവന്മാരുടെ അധീനതയാൽ ഉണ്ടാകാം. ദേവന്മാർക്ക് ഇരുട്ട് ഇല്ല, സ്വഭാവത്തിൽ ദുഃഖവും ഇല്ല.
വിഷയോത്ഥം മഹാദുഃഖം ദേവാനാം നാസ്തി സര്വദാ । ദുഃഖശോകാദികം കിം ചിദസുരാവേശതോ ഭവേത് ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള വലിയ ദുഃഖം ദേവന്മാർക്ക് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; അസുരന്മാരുടെ അധീനതയാൽ ചിലപ്പോൾ ദുഃഖം, ശോകം മുതലായവ ഉണ്ടാകാം.
അതഃ കലിഃ സദാ ദുഃഖീ സുഖീ വായുസ്തു സര്വദാ । മനുഷ്യാണാമൃഷീണാം ച സുഖം ദുഃഖം ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ കലി എല്ലായ്പ്പോഴും ദുഃഖിതനാണ്, വായു എല്ലായ്പ്പോഴും സന്തോഷവാനാണ്. മനുഷ്യർക്കും ഋഷികൾക്കും, പക്ഷിരാജാവേ, സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഉണ്ടാകും.
ഭവേത്തത്പുണ്യപാപാഭ്യാം പുണ്യഭോഗീ ച മാരുതഃ । കഷ്ടഭങ്ഗഃ കലിലയോ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൬.
അത് പുണ്യവും പാപവും മൂലമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്; വായു പുണ്യഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കും. കലിയുടെ ഭാഗം കഷ്ടം തകർക്കലാണ്; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രാണാദിസുഖപര്യന്താ അംശാ ഏകോനവിംശതിഃ । പ്രവിഷ്ടാഃ സംതി ലോകേഷു പൃഥക്സംതി ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
ശ്വാസസുഖം മുതലായിട്ട് പതിനൊന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ ലോകങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു, അവ വേറിട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, പക്ഷിരാജാവേ.
മാരുതരേവതാരാംശ്ച ശൃണു പക്ഷീന്ദ്രസത്തമ । ചതുര്ദശസു ചന്ദ്രേഷു ദ്വിതീയൌ യോ വിരോചനഃ ॥ ൩,൧൬.
വായുവിന്റെയും രേവതയുടേയും ഭാഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ, പക്ഷികളുടെ മദ്ധ്യേ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ. പതിനാലു ചന്ദ്രന്മാരിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനത്തുള്ളവൻ വിരോചനനാണ്.
സ വായുരിതി സംപ്രോക്ത ഇന്ദ്രാദീനാം ഖഗേശ്വര । ഹരിതത്ത്വേഷു സര്വേഷു സ വിഷ്വഗ്യാവ്യതേക്ഷണഃ ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ളവർക്കിടയിൽ അവനെ വായു എന്നു വിളിക്കുന്നു, പക്ഷിരാജാവേ. ഹരിയുടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും അവൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന, മാറാത്ത സാക്ഷിയാണ്.
അതോ രോചനനാമാസൌ മരുദംശഃ പ്രകീര്തിതഃ। രാമാവതാരേ ഹനുമാന്രാമകാര്യാര്ഥസാധകഃ । സ ഏവ ഭീമസേനസ്തു ജാതോ ഭൂമ്യാം മഹാബലഃ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവനെ രോചന എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന മാരുതഭാഗം എന്നു പറയുന്നു. രാമാവതാരത്തിൽ ഹനുമാൻ രാമന്റെ കാര്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി. ഭൂമിയിൽ മഹാബലശാലിയായ ഭീമസേനനായി അവൻ ജനിച്ചു.
കൃഷ്ണാവതാരേ വിജ്ഞേയോ മരുദംശഃ പ്രകീര്തിതഃ ॥ ൩,൧൬.
കൃഷ്ണാവതാരത്തിൽ അവൻ മാരുതഭാഗം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
മണിമാന്നാമ ദൈത്യസ്തു സംകരാഖ്യോ ഭവിഷ്യതി । സര്വേഷാം സംകരം യസ്തു കരിഷ്യതി ന സംശയഃ ॥ ൩,൧൬.
മണിമാൻ എന്ന പേരുള്ള ദൈത്യൻ സംകരൻ എന്നറിയപ്പെടും. അവൻ എല്ലാവർക്കും സംകാരം ഉണ്ടാക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.
തേന സംകരനാമാസൌ ഭവിഷ്യതി ഖഗേശ്വര । ധര്മാന്ഭാഗവതാന്സര്വാന്വിനാശയതി സര്വഥാ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവൻ സംകരൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും, പക്ഷിരാജാവേ. ഭാഗവതരുടെ എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും അവൻ നശിപ്പിക്കും.
തദാ ഭൂമൌ വാസുദേവോ ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ । യജ്ഞാര്ഥൈഃ സദൃശോ യസ്യ നാസ്തി ലോകേ ചതുര്ദശേ ॥ ൩,൧൬.
അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ വാസുദേവൻ ഉണ്ടാകും, സംശയമില്ല. യജ്ഞാർത്ഥത്തിൽ പതിനാലു ലോകങ്ങളിലും അവനോട് തുല്യൻ ആരുമുണ്ടാകില്ല.
അതഃ സ പ്രജ്ഞയാ പൂര്ണോ ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ । അവതാരാസ്ത്രയോ വായോര്മതം ഭാഗവതാഭിധമ് ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവൻ ജ്ഞാനത്തിൽ പൂർണ്ണനാകും, സംശയമില്ല. വായുവിന്റെ മൂന്നു അവതാരങ്ങൾ ഭാഗവതപരമ്പരയിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സ്ഥാപനം ദുഷ്ടദമനം ദ്വയമേവ പ്രയോജനമ് । നാന്യത്പ്രയോജനം വായോസ്തഥാ വൈരോചനാത്മകേ ॥ ൩,൧൬.
സ്ഥാപനം, ദുഷ്ടന്മാരെ ശമിപ്പിക്കൽ — ഇതാണ് പ്രധാനമായ രണ്ട് ലക്ഷ്യങ്ങൾ. വായുവിനും വൈരോചന സ്വഭാവമുള്ളവർക്കും ഇതിൽ മറ്റൊന്നുമില്ല.
അവതാരത്രയേ വീന്ദ്ര ദുഃഖം ഗര്ഭാദിസംഭവമ് । നാസ്തി നാസ്ത്യേവ വായോസ്തു തഥാ വൈരോചനാദികേ ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിരാജാവേ, മൂന്നു അവതാരങ്ങളിൽ വായുവിനും വൈരോചനരൂപികളായവർക്കും ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനനദു:ഖം ഒന്നുമില്ല — അതൊന്നും ഉണ്ടാവില്ല.
ശുക്രശോണിതസംബന്ധോ ഹ്യവതാരചതുഷ്ടയേ । നാസ്തി നാസ്ത്യേവ പക്ഷീന്ദ്ര യതോ നാസ്ത്യശുഭം തതഃ ॥ ൩,൧൬.
പക്ഷിരാജാവേ, നാലു അവതാരങ്ങളിൽ ശുക്രവും രക്തവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ബന്ധം ഇല്ല; അതുകൊണ്ട് അശുഭം ഒന്നും അവിടെ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
പൂര്വം ഗര്ഭം സമാശോഷ്യ സമയേ പ്രഭവസ്യ ച । പ്രാദുര്ഭവതി ദേവേശീ ഹ്യവതാരചതുഷ്ടയേ ॥ ൩,൧൬.
മുൻപ്, അവതാരസമയത്ത് ഗർഭം ആകർഷിച്ച് ദേവീ അവളുടെ അവതാരങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.