അനാദികാലമാരഭ്യ കര്മജന്യാ ച വാസനാ । മോക്ഷാധികാരിണഃ സര്വേ കുര്വതേ കസ്യ പൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
ആദിയില്ലാത്ത കാലം മുതൽ തന്നെ, പ്രവൃത്തികളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വാസനകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. മോക്ഷത്തിന് അർഹരായ എല്ലാവരും ആരെയോ ആരാധന ചെയ്യുന്നു.
നഷ്ടപ്രായം ച തത്സര്വം ഗുരോഃ സംജ്ഞാനബോധകാത് । പ്രാപ്യയോഗം സമാചര്യ അന്തേ മോക്ഷമവാപ്നുയാത് ॥ ൩,൧൬.
ആ വാസനകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഗുരുവിന്റെ അറിവ് ഉണർത്തലിലൂടെ നശിക്കുന്നു. യോഗം ആചരിച്ചാൽ അവസാനം മോക്ഷം ലഭിക്കും.
കാമ്യേന പൂജനം വിഷ്ണോരൈശ്വര്യം പ്രദദാതി ച । ജ്ഞാനം ച വിപരീതം സ്യാത്തേന യാത്യധരം തമഃ ॥ ൩,൧൬.
ആഗ്രഹത്തോടെ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചാൽ ഐശ്വര്യം ലഭിക്കും, പക്ഷേ ലഭിക്കുന്ന ജ്ഞാനം തെറ്റായതായിരിക്കും; അതിലൂടെ താഴ്ന്ന അന്ധകാരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
തദേവ വിപരീതം ചേജ്ജ്ഞാനായ പരികീര്തിതമ് । ശിലായാം വിഷ്ണുബുദ്ധിസ്തു വിഷ്ണുബുദ്ധിര്ദ്വിജേ തഥാ ॥ ൩,൧൬.
അത് പോലെ തെറ്റായ ജ്ഞാനവും ജ്ഞാനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; കല്ലിൽ വിഷ്ണുവിനെ കാണുന്നത്, ബ്രാഹ്മണനിൽ വിഷ്ണുവിനെ കാണുന്നത് — ഇതെല്ലാം വിഷ്ണു-ബോധം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
സലിലേ തീര്ഥബുദ്ധിസ്തു രോണുകായാം തഥൈവ ച । ശിവേ സൂര്യേ ഷണ്മുഖേ ച വിഷ്ണുബുദ്ധിഃ ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
ജലത്തിൽ തീർത്ഥബോധം, മണ്ണിന്റെ കട്ടയിൽ അതുപോലെ തന്നെ; ശിവനിലും സൂര്യനിലും ഷൺമുഖനിലും വിഷ്ണു-ബോധം, കാഗേശ്വരാ.
ഇത്യാദ്യമഖിലം ജ്ഞാനം വിപരീതമിതി സ്മൃതമ് । ശിലാദ്യേഷു ച സര്വേഷു ഐക്യേനൈവ വിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൬.
ഇങ്ങനെ തുടങ്ങുന്ന എല്ലാ ജ്ഞാനവും തെറ്റായതാണെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു; കല്ല് മുതലായവയിൽ എല്ലായിടത്തും ഏകതയോടെ ചിന്തിക്കുന്നു.
വിഷ്ണുബുദ്ധിരിതി പ്രോക്തം ന തു തത്രസ്ഥവേദനമ് । അനാദ്യനന്തകാലേപി കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
ഇത് വിഷ്ണു-ബോധം എന്നാണു പറയുന്നത്, പക്ഷേ അവിടങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥ ദർശനം അല്ല; അനന്തകാലം ആഗ്രഹത്തോടെ ഹരിയെ ആരാധിച്ചാലും യഥാർത്ഥ ദർശനം ഉണ്ടാകില്ല.
യതോ നാസ്തി തതോ വായുര്ഋജുര്യോഗ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ । അന്യേഷാം സര്വദാ നാസ്തി അതോ ന ഋജവഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൩,൧൬.
അവിടെ ഇല്ലാത്തിടത്ത് വായു നേരായതും യോഗ്യനുമാണ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; മറ്റുള്ളവർക്കു ഒരിക്കലും ഇല്ല, അതിനാൽ അവർ നേരായവരല്ല എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ഹരിം ദര്ശയതേ വാപി അപരോക്ഷേണ സര്വദാ । മോക്ഷാധികാരിണാം കാലേ അതഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഹരിയെ നേരിട്ട് കാണിക്കുന്നു; മോക്ഷത്തിന് അർഹരായവരുടെ സമയത്ത് അതിനാൽ അവനെ പ്രജ്ഞ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പരോക്ഷേണാപി സര്വേഷാം ഹരിം ദര്ശയതേ സദാ । അതോ വായുഃ സദാ വീന്ദ്ര ജ്ഞാനമിത്യേവ കീര്തിതഃ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാവർക്കും ഹരിയെ പരോക്ഷമായി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രാ, വായു എപ്പോഴും ജ്ഞാനം എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഹിതാഹിതോപദേഷ്ടൃത്വാദ്ഭക്താനാം ഹൃദയേ സ്ഥിതഃ । തതശ്ച ഗുരുസംജ്ഞാം ചാപ്യവാപ സ ച മാരുതഃ ॥ ൩,൧൬.
ഹിതവും അഹിതവും ഉപദേശിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഭക്തരുടെ ഹൃദയത്തിൽ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ടു വായു ഗുരു എന്ന പേരും ലഭിക്കുന്നു.
യോഗിനാം ഹൃദയേ സ്ഥിത്വാ സധ്യായതി ഹരിം പരമ് । പാര്ഥക്യേനാപി തം ധ്യായന്മഹാധ്യാതേതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, അവൻ പരമഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നു; വ്യത്യസ്തമായി അവനെ ധ്യാനിച്ചാലും, അവനെ മഹാധ്യാതാവ് എന്നാണു ഓർക്കുന്നത്.
യദ്യോഗ്യതാനുസാരേണ വിജാനാതി പരം ഹരിമ് । രുദ്രാദൌ വിദ്യമാനാംശ്ച ഗുണാഞ്ജാനാതി സര്വദാ ॥ ൩,൧൬.
യോഗ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് ആരെങ്കിലും പരംഹരിയെ അറിഞ്ഞാൽ, രുദ്രൻ മുതലായവരിൽ ഉള്ള ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം അവൻ എപ്പോഴും അറിയുന്നു.
അതോ വൈ വിജ്ഞനാമാസൌ പ്രോക്തോ ഹി ഖഗസത്തമ । കാമ്യാനാം കര്മണാം ത്യാഗാദ്വിരാഗ ഇതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അതുകൊണ്ട്, പക്ഷികളിൽ ഉത്തമനായവാ, അവനെ വിവേകം എന്നു വിളിക്കുന്നു; ആഗ്രഹത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചതാൽ അവൻ വൈരാഗ്യം എന്നാണു ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
അഥവായോഗിനാം നിത്യം ഹൃദി സ്ഥിത്വാ സ മാരുതഃ । വൈരാഗ്യം സംജനയതി വിരാഗ ഇതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അല്ലെങ്കിൽ, യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും നിലകൊണ്ട് വായു വൈരാഗ്യം ഉണർത്തുന്നു; അതിനാൽ അവനെ വൈരാഗ്യം എന്നാണു ഓർക്കുന്നത്.
ദേവാനാം പുണ്യപാപാഭ്യാം സുഖമേവോത്തരോത്തരമ് । തത്സുഖം തൂത്തരേഷാം ച വായുപര്യന്തമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്ക് പുണ്യവും പാപവും മൂലം സുഖം തുടർച്ചയായി വർദ്ധിക്കുന്നു; ആ സുഖം ഏറ്റവും ഉന്നതരിൽ വായുവുവരെ എത്തുന്നു.
ദേവാനാം ച ഋഷീണാം ച ഉത്തമാനാം നൃണാം തഥാ । സുഖാംശം ജനയേദ്വായുര്യതോതഃ സുഖസംജ്ഞകഃ ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്കും ഋഷികൾക്കും മനുഷ്യരിൽ ഉത്തമന്മാർക്കും വായു സുഖത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നൽകുന്നു; അതിനാൽ അവനെ സുഖം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ഭുനക്തി സര്വദാ വീദ്രം തത്ര മുഖ്യസ്തു മാരുതഃ । ദുഃ ഖശോകാദികം കിഞ്ചിദ്ദേവാനാം ഭവതി പ്രഭോ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എപ്പോഴും അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രാ, അവരിൽ പ്രധാനമായത് വായുവാണ്; ദേവന്മാർക്കിടയിൽ ചിലപ്പോൾ ദുഃഖം, ദു:ഖം, ശോകം മുതലായവ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്, പ്രഭോ.
തച്ചാസുരാവേശവശാദിത്യവേഹി ന സംശയഃ । തജ്ജീവസ്യ ഭവേത്കിഞ്ചിദ്ദൈത്യാനാം ക്രമശോ ഭവേത് ॥ ൩,൧൬.
അസുരന്മാരുടെ അധീനതയിലായാൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള ജീവന്റെ ആത്മാവിൽ ദൈത്യന്മാരുടെ സ്വഭാവം കുറേക്കൂടി വരും; അതു ക്രമമായി നടക്കും.
യതഃ കലിശ്ചാധികഃ സ്യാദതോ ദുഃ ഖീതി സ സ്മൃതഃ । ദൈത്യാനാം പുണ്യപാപാഭ്യാം ദുഃഖമേവോത്തരോത്തരമ് ॥ ൩,൧൬.
കലിയുഗം അധികം ശക്തിയുള്ളതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ദുഃഖിതനായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ദൈത്യന്മാർക്ക് പുണ്യവും പാപവും മൂലം ദുഃഖം തുടർച്ചയായി വർധിക്കും.
തദ്ദുഃഖമുത്തരേഷാം ച കലിപര്യന്തമേവ ച । ഭുനക്തി സര്വദാ വീന്ദ്ര തതഃ കലിരിതി സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അവരുടെ ആ ദുഃഖം കലിയുഗം അവസാനിക്കുന്നതുവരെ തുടരും. അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും അതു അനുഭവിക്കും, ഇന്ദ്രാ; അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ കലി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സുഖഹര്ഷാദികം കിംചിദ്ദൈത്യാനാം ഭവതി പ്രഭോ । ദേവാവേശോ ഭവേത്തസ്യ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൬.
പ്രഭോ, ദൈത്യന്മാർക്ക് ചിലപ്പോൾ സന്തോഷം, ആനന്ദം മുതലായവ ലഭിക്കാം. അപ്പോൾ അവനിൽ ദേവന്മാരുടെ അധീനത ഉണ്ടാകും; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
ദേവാനാം നിരയോ നാസ്തി ദൈത്യാനാം വിനതാസുത । സുഖസ്വരൂപം തന്നാസ്തി വിഷയോത്ഥമപി ദ്വിജ ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്ക് നരകം ഇല്ല, വിനതയുടെ മകനേ; ദൈത്യന്മാർക്ക് ആനന്ദത്തിന്റെ യാതൊരു രൂപവും ഇല്ല, ഇന്ദ്രിയസുഖം പോലും ഇല്ല, ദ്വിജന്.
വിഷയോത്ഥം കിഞ്ചിദപി ദേവാവേശാദുദീരിതമ് । തമോ നാസ്ത്യേവ ദേവാനാം ദുഃഖം നാസ്തി സ്വരൂപതഃ ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള അല്പം പോലും ദേവന്മാരുടെ അധീനതയാൽ ഉണ്ടാകാം. ദേവന്മാർക്ക് ഇരുട്ട് ഇല്ല, സ്വഭാവത്തിൽ ദുഃഖവും ഇല്ല.
വിഷയോത്ഥം മഹാദുഃഖം ദേവാനാം നാസ്തി സര്വദാ । ദുഃഖശോകാദികം കിം ചിദസുരാവേശതോ ഭവേത് ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള വലിയ ദുഃഖം ദേവന്മാർക്ക് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; അസുരന്മാരുടെ അധീനതയാൽ ചിലപ്പോൾ ദുഃഖം, ശോകം മുതലായവ ഉണ്ടാകാം.
അതഃ കലിഃ സദാ ദുഃഖീ സുഖീ വായുസ്തു സര്വദാ । മനുഷ്യാണാമൃഷീണാം ച സുഖം ദുഃഖം ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ കലി എല്ലായ്പ്പോഴും ദുഃഖിതനാണ്, വായു എല്ലായ്പ്പോഴും സന്തോഷവാനാണ്. മനുഷ്യർക്കും ഋഷികൾക്കും, പക്ഷിരാജാവേ, സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഉണ്ടാകും.
ഭവേത്തത്പുണ്യപാപാഭ്യാം പുണ്യഭോഗീ ച മാരുതഃ । കഷ്ടഭങ്ഗഃ കലിലയോ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൬.
അത് പുണ്യവും പാപവും മൂലമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്; വായു പുണ്യഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കും. കലിയുടെ ഭാഗം കഷ്ടം തകർക്കലാണ്; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രാണാദിസുഖപര്യന്താ അംശാ ഏകോനവിംശതിഃ । പ്രവിഷ്ടാഃ സംതി ലോകേഷു പൃഥക്സംതി ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
ശ്വാസസുഖം മുതലായിട്ട് പതിനൊന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ ലോകങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു, അവ വേറിട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, പക്ഷിരാജാവേ.
മാരുതരേവതാരാംശ്ച ശൃണു പക്ഷീന്ദ്രസത്തമ । ചതുര്ദശസു ചന്ദ്രേഷു ദ്വിതീയൌ യോ വിരോചനഃ ॥ ൩,൧൬.
വായുവിന്റെയും രേവതയുടേയും ഭാഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ, പക്ഷികളുടെ മദ്ധ്യേ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ. പതിനാലു ചന്ദ്രന്മാരിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനത്തുള്ളവൻ വിരോചനനാണ്.
സ വായുരിതി സംപ്രോക്ത ഇന്ദ്രാദീനാം ഖഗേശ്വര । ഹരിതത്ത്വേഷു സര്വേഷു സ വിഷ്വഗ്യാവ്യതേക്ഷണഃ ॥ ൩,൧൬.
ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ളവർക്കിടയിൽ അവനെ വായു എന്നു വിളിക്കുന്നു, പക്ഷിരാജാവേ. ഹരിയുടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും അവൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന, മാറാത്ത സാക്ഷിയാണ്.