യതോ സൌ വായുരേവൈകോ മുക്തിനാമാ ഭൂവഹ । വിഷ്ണൌ ഭക്തിം വര്ധ്യതി ഭക്താനാം ഹൃദി സംസ്ഥിതഃ ॥ ൩,൧൬.
വായു മാത്രം മുക്തി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; ഭക്തന്മാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് അവൻ വിഷ്ണുവിൽ ഭക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
അതോസൌ വിഷ്ണുഭക്തശ്ച കീര്തിതോ നാത്ര സംശയഃ । ഏഷോസൌ സര്വജീവാനാം ചിത്തസംജ്ഞാനമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവനെ വിഷ്ണുഭക്തൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെ ചൈതന്യമായും അറിയപ്പെടുന്നു.
ചിത്തരൂപോ യതോ വായുരതശ്ചിത്തമിതി സ്മൃതഃ । പ്രഭുഃ പ്രഭൂണാം ഗരുഡ സോദരാണാം ച സര്വശഃ ॥ ൩,൧൬.
വായു ചിത്തത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതുകൊണ്ട് അവനെ ചിത്തം എന്ന പേരിൽ ഓർക്കുന്നു; അവൻ പ്രഭുക്കളുടെ പ്രഭുവും, പക്ഷേ ഗരുഡാ, എല്ലാ സഹോദരന്മാരുടെയും പ്രഭുവുമാണ്.
അതസ്തു വായുരേവൈകോ മഹാപ്രഭുരിതി സ്മൃതഃ । സര്വേഷാം ച ഹൃഹി സ്ഥിത്വാ ബലം പശ്യതി സത്തമ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ വായു മാത്രം മഹാപ്രഭു എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് അവൻ അവരുടെ ശക്തി കാണുന്നു, മഹാനായവനേ.
അതോ ബലമിതി ഹ്യാഖ്യാമവാപ വിനതാസുത । സര്വേഷാം ച ഹൃദി സ്ഥിത്വാ പുത്രപൌത്രാദികൈര്ജനൈഃ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ, വിനതയുടെ പുത്രനേ, അവൻ ബലം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് പുത്രന്മാർ, പൗത്രന്മാർ, മറ്റ് ജനങ്ങൾ എന്നിവരിലൂടെ.
യാജനം കുരുതേ നിത്യമതോസൌ യഷ്ടൃസംജ്ഞകഃ । അനന്തകല്പമാരഭ്യ വായുപര്യന്തമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എപ്പോഴും യാഗം നടത്തുന്നു, അതുകൊണ്ട് അവനെ യഷ്ടൃ എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു; അനന്തമായ കാലത്തിന്റെ തുടക്കം മുതൽ വായുവുവരെ.
വക്രത്വം നാസ്തി യോഗസ്യ ഋജുര്യോഗ്യ ഇതി സ്മൃതഃ । യോഗസ്യ വക്രതാ നാമ കാമ്യതാ ഹരിപൂജനേ । ഈശരുദ്രാദികാനാം ച കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
യോഗത്തിൽ വക്രത്വം ഇല്ല, അതുകൊണ്ട് അവനെ ഋജുയോഗ്യൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; യോഗത്തിൽ വക്രത്വം എന്നത് ഹരിയുടെ പൂജയിൽ ആഗ്രഹം കാണിക്കുന്നതാണ്; ഈശൻ, രുദ്രൻ മുതലായവരും ആഗ്രഹത്തോടെ ഹരിയെ പൂജിക്കുന്നു.
കസ്യചിത്ത്വഥ പക്ഷീന്ദ്ര ഹ്യതസ്ത്വനൃജവഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൩,൧൬.
എങ്കിലും, പക്ഷിരാജാവേ, ചിലരെ അനൃജവൻമാർ എന്ന പേരിൽ ഓർക്കുന്നു.
ഋഷ്യാദീനാം ച മധ്യേപി കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് । അതോ ന ഋജവോ ജ്ഞേയാ മനുഷ്യാണാം ച കാ കഥാ ॥ ൩,൧൬.
ഋഷിമാരിലും മറ്റുള്ളവരിലും ഹരിയെ ആഗ്രഹത്തോടെ പൂജിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവർ ഋജു എന്നറിയപ്പെടുന്നില്ല, മനുഷ്യരിൽ എന്ത് പറയണം?
യാവത്കാമ്യസപര്യാം വൈ ന ജഹാതി നരോത്തമഃ । തഥാ ഋഷ്യാദയശ്ചൈവ മോക്ഷസ്യ പരിപന്ഥിനീമ് ॥ ൩,൧൬.
നല്ല മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹപൂർവം ചെയ്യുന്ന പൂജ ഉപേക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ഋഷിമാരും മറ്റുള്ളവരും മോക്ഷത്തിന് തടസ്സമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
അനാദികാലമാരഭ്യ കര്മജന്യാ ച വാസനാ । മോക്ഷാധികാരിണഃ സര്വേ കുര്വതേ കസ്യ പൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
ആദിയില്ലാത്ത കാലം മുതൽ തന്നെ, പ്രവൃത്തികളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വാസനകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. മോക്ഷത്തിന് അർഹരായ എല്ലാവരും ആരെയോ ആരാധന ചെയ്യുന്നു.
നഷ്ടപ്രായം ച തത്സര്വം ഗുരോഃ സംജ്ഞാനബോധകാത് । പ്രാപ്യയോഗം സമാചര്യ അന്തേ മോക്ഷമവാപ്നുയാത് ॥ ൩,൧൬.
ആ വാസനകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഗുരുവിന്റെ അറിവ് ഉണർത്തലിലൂടെ നശിക്കുന്നു. യോഗം ആചരിച്ചാൽ അവസാനം മോക്ഷം ലഭിക്കും.
കാമ്യേന പൂജനം വിഷ്ണോരൈശ്വര്യം പ്രദദാതി ച । ജ്ഞാനം ച വിപരീതം സ്യാത്തേന യാത്യധരം തമഃ ॥ ൩,൧൬.
ആഗ്രഹത്തോടെ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചാൽ ഐശ്വര്യം ലഭിക്കും, പക്ഷേ ലഭിക്കുന്ന ജ്ഞാനം തെറ്റായതായിരിക്കും; അതിലൂടെ താഴ്ന്ന അന്ധകാരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
തദേവ വിപരീതം ചേജ്ജ്ഞാനായ പരികീര്തിതമ് । ശിലായാം വിഷ്ണുബുദ്ധിസ്തു വിഷ്ണുബുദ്ധിര്ദ്വിജേ തഥാ ॥ ൩,൧൬.
അത് പോലെ തെറ്റായ ജ്ഞാനവും ജ്ഞാനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; കല്ലിൽ വിഷ്ണുവിനെ കാണുന്നത്, ബ്രാഹ്മണനിൽ വിഷ്ണുവിനെ കാണുന്നത് — ഇതെല്ലാം വിഷ്ണു-ബോധം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
സലിലേ തീര്ഥബുദ്ധിസ്തു രോണുകായാം തഥൈവ ച । ശിവേ സൂര്യേ ഷണ്മുഖേ ച വിഷ്ണുബുദ്ധിഃ ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
ജലത്തിൽ തീർത്ഥബോധം, മണ്ണിന്റെ കട്ടയിൽ അതുപോലെ തന്നെ; ശിവനിലും സൂര്യനിലും ഷൺമുഖനിലും വിഷ്ണു-ബോധം, കാഗേശ്വരാ.
ഇത്യാദ്യമഖിലം ജ്ഞാനം വിപരീതമിതി സ്മൃതമ് । ശിലാദ്യേഷു ച സര്വേഷു ഐക്യേനൈവ വിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൬.
ഇങ്ങനെ തുടങ്ങുന്ന എല്ലാ ജ്ഞാനവും തെറ്റായതാണെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു; കല്ല് മുതലായവയിൽ എല്ലായിടത്തും ഏകതയോടെ ചിന്തിക്കുന്നു.
വിഷ്ണുബുദ്ധിരിതി പ്രോക്തം ന തു തത്രസ്ഥവേദനമ് । അനാദ്യനന്തകാലേപി കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
ഇത് വിഷ്ണു-ബോധം എന്നാണു പറയുന്നത്, പക്ഷേ അവിടങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥ ദർശനം അല്ല; അനന്തകാലം ആഗ്രഹത്തോടെ ഹരിയെ ആരാധിച്ചാലും യഥാർത്ഥ ദർശനം ഉണ്ടാകില്ല.
യതോ നാസ്തി തതോ വായുര്ഋജുര്യോഗ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ । അന്യേഷാം സര്വദാ നാസ്തി അതോ ന ഋജവഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൩,൧൬.
അവിടെ ഇല്ലാത്തിടത്ത് വായു നേരായതും യോഗ്യനുമാണ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; മറ്റുള്ളവർക്കു ഒരിക്കലും ഇല്ല, അതിനാൽ അവർ നേരായവരല്ല എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ഹരിം ദര്ശയതേ വാപി അപരോക്ഷേണ സര്വദാ । മോക്ഷാധികാരിണാം കാലേ അതഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഹരിയെ നേരിട്ട് കാണിക്കുന്നു; മോക്ഷത്തിന് അർഹരായവരുടെ സമയത്ത് അതിനാൽ അവനെ പ്രജ്ഞ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പരോക്ഷേണാപി സര്വേഷാം ഹരിം ദര്ശയതേ സദാ । അതോ വായുഃ സദാ വീന്ദ്ര ജ്ഞാനമിത്യേവ കീര്തിതഃ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാവർക്കും ഹരിയെ പരോക്ഷമായി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രാ, വായു എപ്പോഴും ജ്ഞാനം എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഹിതാഹിതോപദേഷ്ടൃത്വാദ്ഭക്താനാം ഹൃദയേ സ്ഥിതഃ । തതശ്ച ഗുരുസംജ്ഞാം ചാപ്യവാപ സ ച മാരുതഃ ॥ ൩,൧൬.
ഹിതവും അഹിതവും ഉപദേശിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഭക്തരുടെ ഹൃദയത്തിൽ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ടു വായു ഗുരു എന്ന പേരും ലഭിക്കുന്നു.
യോഗിനാം ഹൃദയേ സ്ഥിത്വാ സധ്യായതി ഹരിം പരമ് । പാര്ഥക്യേനാപി തം ധ്യായന്മഹാധ്യാതേതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, അവൻ പരമഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നു; വ്യത്യസ്തമായി അവനെ ധ്യാനിച്ചാലും, അവനെ മഹാധ്യാതാവ് എന്നാണു ഓർക്കുന്നത്.
യദ്യോഗ്യതാനുസാരേണ വിജാനാതി പരം ഹരിമ് । രുദ്രാദൌ വിദ്യമാനാംശ്ച ഗുണാഞ്ജാനാതി സര്വദാ ॥ ൩,൧൬.
യോഗ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് ആരെങ്കിലും പരംഹരിയെ അറിഞ്ഞാൽ, രുദ്രൻ മുതലായവരിൽ ഉള്ള ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം അവൻ എപ്പോഴും അറിയുന്നു.
അതോ വൈ വിജ്ഞനാമാസൌ പ്രോക്തോ ഹി ഖഗസത്തമ । കാമ്യാനാം കര്മണാം ത്യാഗാദ്വിരാഗ ഇതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അതുകൊണ്ട്, പക്ഷികളിൽ ഉത്തമനായവാ, അവനെ വിവേകം എന്നു വിളിക്കുന്നു; ആഗ്രഹത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചതാൽ അവൻ വൈരാഗ്യം എന്നാണു ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
അഥവായോഗിനാം നിത്യം ഹൃദി സ്ഥിത്വാ സ മാരുതഃ । വൈരാഗ്യം സംജനയതി വിരാഗ ഇതി സ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൬.
അല്ലെങ്കിൽ, യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും നിലകൊണ്ട് വായു വൈരാഗ്യം ഉണർത്തുന്നു; അതിനാൽ അവനെ വൈരാഗ്യം എന്നാണു ഓർക്കുന്നത്.
ദേവാനാം പുണ്യപാപാഭ്യാം സുഖമേവോത്തരോത്തരമ് । തത്സുഖം തൂത്തരേഷാം ച വായുപര്യന്തമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്ക് പുണ്യവും പാപവും മൂലം സുഖം തുടർച്ചയായി വർദ്ധിക്കുന്നു; ആ സുഖം ഏറ്റവും ഉന്നതരിൽ വായുവുവരെ എത്തുന്നു.
ദേവാനാം ച ഋഷീണാം ച ഉത്തമാനാം നൃണാം തഥാ । സുഖാംശം ജനയേദ്വായുര്യതോതഃ സുഖസംജ്ഞകഃ ॥ ൩,൧൬.
ദേവന്മാർക്കും ഋഷികൾക്കും മനുഷ്യരിൽ ഉത്തമന്മാർക്കും വായു സുഖത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നൽകുന്നു; അതിനാൽ അവനെ സുഖം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ഭുനക്തി സര്വദാ വീദ്രം തത്ര മുഖ്യസ്തു മാരുതഃ । ദുഃ ഖശോകാദികം കിഞ്ചിദ്ദേവാനാം ഭവതി പ്രഭോ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എപ്പോഴും അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രാ, അവരിൽ പ്രധാനമായത് വായുവാണ്; ദേവന്മാർക്കിടയിൽ ചിലപ്പോൾ ദുഃഖം, ദു:ഖം, ശോകം മുതലായവ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്, പ്രഭോ.
തച്ചാസുരാവേശവശാദിത്യവേഹി ന സംശയഃ । തജ്ജീവസ്യ ഭവേത്കിഞ്ചിദ്ദൈത്യാനാം ക്രമശോ ഭവേത് ॥ ൩,൧൬.
അസുരന്മാരുടെ അധീനതയിലായാൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള ജീവന്റെ ആത്മാവിൽ ദൈത്യന്മാരുടെ സ്വഭാവം കുറേക്കൂടി വരും; അതു ക്രമമായി നടക്കും.
യതഃ കലിശ്ചാധികഃ സ്യാദതോ ദുഃ ഖീതി സ സ്മൃതഃ । ദൈത്യാനാം പുണ്യപാപാഭ്യാം ദുഃഖമേവോത്തരോത്തരമ് ॥ ൩,൧൬.
കലിയുഗം അധികം ശക്തിയുള്ളതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ദുഃഖിതനായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ദൈത്യന്മാർക്ക് പുണ്യവും പാപവും മൂലം ദുഃഖം തുടർച്ചയായി വർധിക്കും.