രജസാത്ര സമുത്പന്നോ മായായാം വാസുദേവതഃ । വിധിസംജ്ഞോ വിരിഞ്ചഃ സ ജ്ഞാതവ്യഃ പക്ഷിസത്തമ ॥ ൩,൧൬.
ഇവിടെ രാജസിൽ നിന്ന്, മായയിൽ, വാസുദേവനിൽ നിന്നാണ് വിധി എന്ന പേരിൽ വിരിഞ്ച ഉദിച്ചത്; ഇങ്ങനെ അറിയണം, പക്ഷിശ്രേഷ്ഠാ.
ബ്രഹ്മാണ്ഡാന്തഃ പദ്മനാഭോ യോ ജാതഃ കമലാസനഃ । സ ചര്തുമുഖസംജ്ഞാം ചാപ്യവാപ ഖഗസത്തമ ॥ ൩,൧൬.
ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ, കമലനാഭനായവൻ, കമലത്തിൽ ഇരുന്നവൻ ജനിച്ചു; അവൻ നാലുമുഖൻ എന്ന പേരും നേടി, പക്ഷിശ്രേഷ്ഠാ.
ഏവം ചത്വാരിരൂപാണി ബ്രഹ്മണഃ കീര്തിതാനി ച । വായോര്നാമാനി വക്ഷ്യേഹം ശൃണു പക്ഷീന്ദ്രസത്തമ ॥ ൩,൧൬.
ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നാലു രൂപങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. ഇനി ഞാൻ വായുവിന്റെ പേരുകൾ പറയാം, പക്ഷിരാജാവേ, ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
സംകര്ഷണാച്ച ഗരുഡ ജയായാം യോ വഭൂവ ഹ । സ വായുഃ പ്രഥമോ ജ്ഞേയോ പ്രധാന ഇതി കീര്തിതഃ ॥ ൩,൧൬.
സംകർഷണനിൽ നിന്നു ജയയിലുണ്ടായവൻ വായു എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്; അവൻ ആദ്യ വായുവാണ്, പ്രധാനൻ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു.
ലോകചേഷ്ടാപ്രദത്വാത്സ സൂത്രനാമ്നാപി കീര്തിതഃ । ബദരീസ്ഥസ്യ വിഷ്ണോശ്ച ധൈര്യേണ സ്തവനായ സഃ ॥ ൩,൧൬.
ലോകങ്ങൾക്ക് ചലനം നൽകുന്നതിനാൽ അവനെ സൂത്രൻ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ബദരിയിൽ വസിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ ധൈര്യത്താൽ അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു.
ധൃതിരൂപം യയൌ വായുസ്തസ്മാദ്ധൃതിരിതി സ്മൃതഃ । യോഗ്യാനാം ഹരിഭക്താനാം ധൃതിരൂപേണ സംസ്ഥിതഃ ॥ ൩,൧൬.
വായു ധൈര്യത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിച്ചു, അതുകൊണ്ട് അവനെ ധൃതി എന്നു വിളിക്കുന്നു; യോഗ്യരായ ഹരിഭക്തന്മാരുടെ ഇടയിൽ അവൻ ധൈര്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യതോ ഹൃദി സ്ഥിതോ വായുസ്തതോ വൈ ധൃതിസംജ്ഞകഃ । സര്വേഷാം ച ഹൃദി സ്ഥിത്വാ സ്മരതേ സര്വദാ ഹരിമ് ॥ ൩,൧൬.
വായു ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അവനെ ധൃതി എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് അവൻ എപ്പോഴും ഹരിയെ ഓർക്കുന്നു.
അതോ വായുഃസ്ഥിതിര്നാമ ബഭൂവ ഖഗസത്തമ । അഥവാ വായുരേവൈകഃ ശ്വേതദ്വീപഗതം ഹരിമ് ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ വായുവിനെ സ്ഥിതി എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു, പക്ഷിരാജാവേ; അല്ലെങ്കിൽ വായു മാത്രം ശ്വേതദ്വീപിൽ വസിക്കുന്ന ഹരിയെ എപ്പോഴും ഓർക്കുന്നു.
സദാ സ്മരതി വൈ വീന്ദ്ര അതോസൌ സ്മൃതിസംജ്ഞകഃ । സര്വേഷാം ച ഹൃദിസ്ഥിത്വാ ജ്ഞാതോ വിഷ്ണോരുദീരണാത് ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എപ്പോഴും ഓർക്കുന്നു, പക്ഷിരാജാവേ, അതുകൊണ്ട് അവനെ സ്മൃതി എന്നും വിളിക്കുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉച്ചാരണത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നു.
അതോ മേ മുക്തിനാമാഭൂദ്വായുരേവ ന സംശയഃ । ജ്ഞാനദ്വാരേണ ഭക്താനാം മുക്തിദോ മദനുജ്ഞയാ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ വായു മുക്തി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; ജ്ഞാനത്തിന്റെ വഴി കൊണ്ട് ഭക്തന്മാർക്ക് എന്റെ അനുമതിയാൽ മോക്ഷം നൽകുന്നു.
യതോ സൌ വായുരേവൈകോ മുക്തിനാമാ ഭൂവഹ । വിഷ്ണൌ ഭക്തിം വര്ധ്യതി ഭക്താനാം ഹൃദി സംസ്ഥിതഃ ॥ ൩,൧൬.
വായു മാത്രം മുക്തി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; ഭക്തന്മാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് അവൻ വിഷ്ണുവിൽ ഭക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
അതോസൌ വിഷ്ണുഭക്തശ്ച കീര്തിതോ നാത്ര സംശയഃ । ഏഷോസൌ സര്വജീവാനാം ചിത്തസംജ്ഞാനമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ അവനെ വിഷ്ണുഭക്തൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെ ചൈതന്യമായും അറിയപ്പെടുന്നു.
ചിത്തരൂപോ യതോ വായുരതശ്ചിത്തമിതി സ്മൃതഃ । പ്രഭുഃ പ്രഭൂണാം ഗരുഡ സോദരാണാം ച സര്വശഃ ॥ ൩,൧൬.
വായു ചിത്തത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതുകൊണ്ട് അവനെ ചിത്തം എന്ന പേരിൽ ഓർക്കുന്നു; അവൻ പ്രഭുക്കളുടെ പ്രഭുവും, പക്ഷേ ഗരുഡാ, എല്ലാ സഹോദരന്മാരുടെയും പ്രഭുവുമാണ്.
അതസ്തു വായുരേവൈകോ മഹാപ്രഭുരിതി സ്മൃതഃ । സര്വേഷാം ച ഹൃഹി സ്ഥിത്വാ ബലം പശ്യതി സത്തമ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ വായു മാത്രം മഹാപ്രഭു എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് അവൻ അവരുടെ ശക്തി കാണുന്നു, മഹാനായവനേ.
അതോ ബലമിതി ഹ്യാഖ്യാമവാപ വിനതാസുത । സര്വേഷാം ച ഹൃദി സ്ഥിത്വാ പുത്രപൌത്രാദികൈര്ജനൈഃ ॥ ൩,൧൬.
അതിനാൽ, വിനതയുടെ പുത്രനേ, അവൻ ബലം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് പുത്രന്മാർ, പൗത്രന്മാർ, മറ്റ് ജനങ്ങൾ എന്നിവരിലൂടെ.
യാജനം കുരുതേ നിത്യമതോസൌ യഷ്ടൃസംജ്ഞകഃ । അനന്തകല്പമാരഭ്യ വായുപര്യന്തമേവ ച ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എപ്പോഴും യാഗം നടത്തുന്നു, അതുകൊണ്ട് അവനെ യഷ്ടൃ എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു; അനന്തമായ കാലത്തിന്റെ തുടക്കം മുതൽ വായുവുവരെ.
വക്രത്വം നാസ്തി യോഗസ്യ ഋജുര്യോഗ്യ ഇതി സ്മൃതഃ । യോഗസ്യ വക്രതാ നാമ കാമ്യതാ ഹരിപൂജനേ । ഈശരുദ്രാദികാനാം ച കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
യോഗത്തിൽ വക്രത്വം ഇല്ല, അതുകൊണ്ട് അവനെ ഋജുയോഗ്യൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; യോഗത്തിൽ വക്രത്വം എന്നത് ഹരിയുടെ പൂജയിൽ ആഗ്രഹം കാണിക്കുന്നതാണ്; ഈശൻ, രുദ്രൻ മുതലായവരും ആഗ്രഹത്തോടെ ഹരിയെ പൂജിക്കുന്നു.
കസ്യചിത്ത്വഥ പക്ഷീന്ദ്ര ഹ്യതസ്ത്വനൃജവഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൩,൧൬.
എങ്കിലും, പക്ഷിരാജാവേ, ചിലരെ അനൃജവൻമാർ എന്ന പേരിൽ ഓർക്കുന്നു.
ഋഷ്യാദീനാം ച മധ്യേപി കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് । അതോ ന ഋജവോ ജ്ഞേയാ മനുഷ്യാണാം ച കാ കഥാ ॥ ൩,൧൬.
ഋഷിമാരിലും മറ്റുള്ളവരിലും ഹരിയെ ആഗ്രഹത്തോടെ പൂജിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവർ ഋജു എന്നറിയപ്പെടുന്നില്ല, മനുഷ്യരിൽ എന്ത് പറയണം?
യാവത്കാമ്യസപര്യാം വൈ ന ജഹാതി നരോത്തമഃ । തഥാ ഋഷ്യാദയശ്ചൈവ മോക്ഷസ്യ പരിപന്ഥിനീമ് ॥ ൩,൧൬.
നല്ല മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹപൂർവം ചെയ്യുന്ന പൂജ ഉപേക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ഋഷിമാരും മറ്റുള്ളവരും മോക്ഷത്തിന് തടസ്സമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
അനാദികാലമാരഭ്യ കര്മജന്യാ ച വാസനാ । മോക്ഷാധികാരിണഃ സര്വേ കുര്വതേ കസ്യ പൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
ആദിയില്ലാത്ത കാലം മുതൽ തന്നെ, പ്രവൃത്തികളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വാസനകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. മോക്ഷത്തിന് അർഹരായ എല്ലാവരും ആരെയോ ആരാധന ചെയ്യുന്നു.
നഷ്ടപ്രായം ച തത്സര്വം ഗുരോഃ സംജ്ഞാനബോധകാത് । പ്രാപ്യയോഗം സമാചര്യ അന്തേ മോക്ഷമവാപ്നുയാത് ॥ ൩,൧൬.
ആ വാസനകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഗുരുവിന്റെ അറിവ് ഉണർത്തലിലൂടെ നശിക്കുന്നു. യോഗം ആചരിച്ചാൽ അവസാനം മോക്ഷം ലഭിക്കും.
കാമ്യേന പൂജനം വിഷ്ണോരൈശ്വര്യം പ്രദദാതി ച । ജ്ഞാനം ച വിപരീതം സ്യാത്തേന യാത്യധരം തമഃ ॥ ൩,൧൬.
ആഗ്രഹത്തോടെ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചാൽ ഐശ്വര്യം ലഭിക്കും, പക്ഷേ ലഭിക്കുന്ന ജ്ഞാനം തെറ്റായതായിരിക്കും; അതിലൂടെ താഴ്ന്ന അന്ധകാരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
തദേവ വിപരീതം ചേജ്ജ്ഞാനായ പരികീര്തിതമ് । ശിലായാം വിഷ്ണുബുദ്ധിസ്തു വിഷ്ണുബുദ്ധിര്ദ്വിജേ തഥാ ॥ ൩,൧൬.
അത് പോലെ തെറ്റായ ജ്ഞാനവും ജ്ഞാനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; കല്ലിൽ വിഷ്ണുവിനെ കാണുന്നത്, ബ്രാഹ്മണനിൽ വിഷ്ണുവിനെ കാണുന്നത് — ഇതെല്ലാം വിഷ്ണു-ബോധം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
സലിലേ തീര്ഥബുദ്ധിസ്തു രോണുകായാം തഥൈവ ച । ശിവേ സൂര്യേ ഷണ്മുഖേ ച വിഷ്ണുബുദ്ധിഃ ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൧൬.
ജലത്തിൽ തീർത്ഥബോധം, മണ്ണിന്റെ കട്ടയിൽ അതുപോലെ തന്നെ; ശിവനിലും സൂര്യനിലും ഷൺമുഖനിലും വിഷ്ണു-ബോധം, കാഗേശ്വരാ.
ഇത്യാദ്യമഖിലം ജ്ഞാനം വിപരീതമിതി സ്മൃതമ് । ശിലാദ്യേഷു ച സര്വേഷു ഐക്യേനൈവ വിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൬.
ഇങ്ങനെ തുടങ്ങുന്ന എല്ലാ ജ്ഞാനവും തെറ്റായതാണെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു; കല്ല് മുതലായവയിൽ എല്ലായിടത്തും ഏകതയോടെ ചിന്തിക്കുന്നു.
വിഷ്ണുബുദ്ധിരിതി പ്രോക്തം ന തു തത്രസ്ഥവേദനമ് । അനാദ്യനന്തകാലേപി കാമ്യേന ഹരിപൂജനമ് ॥ ൩,൧൬.
ഇത് വിഷ്ണു-ബോധം എന്നാണു പറയുന്നത്, പക്ഷേ അവിടങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥ ദർശനം അല്ല; അനന്തകാലം ആഗ്രഹത്തോടെ ഹരിയെ ആരാധിച്ചാലും യഥാർത്ഥ ദർശനം ഉണ്ടാകില്ല.
യതോ നാസ്തി തതോ വായുര്ഋജുര്യോഗ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ । അന്യേഷാം സര്വദാ നാസ്തി അതോ ന ഋജവഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൩,൧൬.
അവിടെ ഇല്ലാത്തിടത്ത് വായു നേരായതും യോഗ്യനുമാണ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; മറ്റുള്ളവർക്കു ഒരിക്കലും ഇല്ല, അതിനാൽ അവർ നേരായവരല്ല എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ഹരിം ദര്ശയതേ വാപി അപരോക്ഷേണ സര്വദാ । മോക്ഷാധികാരിണാം കാലേ അതഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഹരിയെ നേരിട്ട് കാണിക്കുന്നു; മോക്ഷത്തിന് അർഹരായവരുടെ സമയത്ത് അതിനാൽ അവനെ പ്രജ്ഞ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പരോക്ഷേണാപി സര്വേഷാം ഹരിം ദര്ശയതേ സദാ । അതോ വായുഃ സദാ വീന്ദ്ര ജ്ഞാനമിത്യേവ കീര്തിതഃ ॥ ൩,൧൬.
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാവർക്കും ഹരിയെ പരോക്ഷമായി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ, പക്ഷികളിൽ ഇന്ദ്രാ, വായു എപ്പോഴും ജ്ഞാനം എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.