നിന്ദാം കുര്വന്തി യേ വിഷ്ണോര്ജിഹ്വാഛേദം കരോമ്യഹമ് । തദര്ഥമേവ വായോശ്ച അവതാരഃ സദാ ഭുവി ॥ ൩,൧൨.
വിഷ്ണുവിനെ അപമാനിക്കുന്നവരുടെ നാവു ഞാൻ മുറിക്കും; അതിനായിട്ടാണ് വായുവിന്റെ അവതാരം എപ്പോഴും ഭൂമിയിൽ ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഗുണപൂര്ണസ്യ വിഷ്ണോസ്തു നിര്ഗുണത്വവിചിന്തനമ് । ജാതാനന്ദാദിപൂര്ണാങ്ഖ്യം സോഹമിത്യാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും സമ്പൂർണ്ണനായ വിഷ്ണുവിൽ ഗുണരഹിതത്വം ആലോചിക്കുകയോ, സ്വാഭാവികമായ ആനന്ദം മുതലായവയിൽ സമ്പൂർണ്ണനെന്നു 'ഞാനവനാണ്' എന്ന ചിന്തയോ—
ചിദാനന്ദാത്മകേ ദേഹേ ഉത്പത്ത്യാദിവിചിന്തനമ് । അച്ഛേദ്യാഭേദ്യഗാത്രേഷു ച്ഛേദഭേദാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
ചൈതന്യവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ ദേഹത്തിൽ ഉത്ഭവം മുതലായവ ആലോചിക്കുകയോ, മുറിക്കാനോ വേർപെടുത്താനോ കഴിയാത്ത അവയവങ്ങളിൽ മുറിവ് വേർപാട് മുതലായവ ചിന്തിക്കുകയോ—
ദേവ്യാ നിത്യാവിയോഗിന്യാ വിയോഗാദിവിചിന്തനമ് । ക്ലേശശോകാദിശൂന്യസ്യ ഹരേഃ ക്ലേശാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
എപ്പോഴും വേർപെടാത്ത ദേവിയെ വേർപാട് മുതലായതിൽ ആലോചിക്കുകയോ, എല്ലാ കഷ്ടപ്പാടുകളും ദുഃഖവും ഇല്ലാത്ത ഹരിയിൽ കഷ്ടം ദുഃഖം മുതലായവ ചിന്തിക്കുകയോ—
വ്യാസരാമാദിരൂപേഷ്വനൃഷിവിപ്രത്വചിന്തനമ് । കൃഷ്ണരാമാദിരൂപേഷു അന്തരസ്യ വിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
വ്യാസനും രാമനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ സന്യാസിയും ബ്രാഹ്മണനും അല്ലാത്ത സ്വഭാവം ചിന്തിക്കുന്നത്; കൃഷ്ണനും രാമനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ ഉള്ളിലെ സാരാംശം ആലോചിക്കുന്നത്.
രാമകൃഷ്ണാദിരൂപേഷു അന്തരസ്യ വിചിന്തനമ് । രാമകൃഷ്ണാദിരൂപേഷു പരാജയവിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
രാമനും കൃഷ്ണനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ ഉള്ളിലെ സത്യത്തെ ആലോചിക്കുന്നത്; രാമനും കൃഷ്ണനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ തോൽവിയെ ചിന്തിക്കുന്നത്.
സന്താനാര്ഥം തു കൃഷ്ണേ ന ശിവപൂജാദിചിന്തനമ് । രാമേണ ദുഃ ഖയുക്തേന ലിങ്ഗസ്യ സ്ഥാപനം കൃതമ് ॥ ൩,൧൨.
സന്താനത്തിനായി കൃഷ്ണനിൽ ശിവപൂജയെ ചിന്തിക്കരുത്; ദു:ഖത്തിൽ ആയിരുന്ന രാമൻ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു.
പഞ്ചധാതുമയേ കൃഷ്ണേ ഹരിരൂപവിചിന്തനമ് । സ്വയം വ്യക്തസ്ഥലേ ചാപി ചിദാനന്ദത്വകല്പനമ് ॥ ൩,൧൨.
അഞ്ചു ലോഹത്തിൽ നിർമ്മിച്ച കൃഷ്ണനിൽ ഹരിയുടെ രൂപം ആലോചിക്കണം; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ സ്ഥലത്ത് ചൈതന്യവും ആനന്ദവും ഉള്ളതായും ഭാവിക്കണം.
പിതൃമാതൃദ്വിജാതീനാം ഹരിരൂപത്വചിന്തനമ് । അസ്വതന്ത്രേണ രുദ്രേണ ഹരേരൈക്യദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
പിതാവിനും മാതാവിനും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ഹരിയുടെ രൂപം ആലോചിക്കണം; സ്വതന്ത്രതയില്ലാത്ത രുദ്രനിൽ ഹരിയുമായുള്ള ഐക്യം ചിന്തിക്കണം.
വിഷ്ണോഃ സൂര്യേണ സാകം ച അഭേദാ ദിവിചിന്തനമ് । സര്വോത്തമഃ സൂര്യ ഏവ വിഷ്ണ്വാദ്യാസ്തസ്യ കിങ്കരാഃ ॥ ൩,൧൨.
വിഷ്ണുവിനെയും സൂര്യനെയും ഒരുപോലെ വ്യത്യാസമില്ലാതെ ആലോചിക്കണം; സൂര്യൻ തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, വിഷ്ണുവും മറ്റുള്ളവരും അവന്റെ സേവകരാണ്.
ഇത്യാദിചിന്തനം ദോഷോ ഹരിനിന്ദേതി ചോച്യതേ । അസ്വയം വ്യക്തിലിങ്ഗേഷു അശ്വത്ഥതുലസീഷു ച ॥ ൩,൧൨.
ഇത്തരത്തിലുള്ള ചിന്തനങ്ങൾ ദോഷമാണ്, ഹരിയെ അപമാനിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ ലിംഗങ്ങളിലും അശ്വത്തയും തുളസിയിലും അങ്ങനെ തന്നെ.
ശാലഗ്രാമം വിഹായൈവ നമനം യേ പ്രകുര്വതേ । തേ സര്വേ ഹരിനിന്ദായാമവികാരിണ ഏവ ഹി ॥ ൩,൧൨.
ശാലഗ്രാമം ഉപേക്ഷിച്ച് നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നവർ എല്ലാം ഹരിനിന്ദയിൽ മാറ്റമില്ലാത്തവരാണ്.
മോക്ഷാധികാരിണോ യേ തു അജ്ഞാനാത്പരമേശ്വരമ് । പാര്ഥക്യനയനം യേഷു കുര്വന്തി യര്ഹി വാ പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യരായവരും അജ്ഞാനത്താൽ പരമേശ്വരനിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നവരും, യാതൊന്നായാലും, അങ്ങേയ്ക്ക്.
തര്ഹി തേഷാം ഹി കാലേഷു ദുഃ ഖം യാതി ന സംശയഃ । അതഃ പ്രാര്ഥക്യനയനം യേ കുര്വന്ത്യേഷു സര്വദാ ॥ ൩,൧൨.
അപ്പോഴാണ് അവർക്കു ദു:ഖം വരുന്നത്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ഇവയിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നവർക്കും അതേ വിധമാണ്.
തേ സര്വേ ത്വബുധാ ജ്ഞേയാ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । അസ്വയംവ്യക്തലിങ്ഗേഷു നമനം യേ പ്രകുര്വതേ ॥ ൩,൧൨.
അവരെല്ലാവരും അജ്ഞന്മാരായി അറിയണം, ഇവിടെ കൂടുതൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ ലിംഗങ്ങളിൽ നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
തേ സര്വേ ഹ്യസുരാ ജ്ഞേയാ നാന്യഥാ തു കഥഞ്ചന । വിഹായ ശൂന്യമശ്വത്ഥം നമനം യേ പ്രകുര്വതേ ॥ ൩,൧൨.
അവരെല്ലാവരും അസുരന്മാരാണ്, മറ്റുവഴി ഒന്നുമില്ല; ശൂന്യമായ അശ്വത്തം ഉപേക്ഷിച്ച് നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
ദ്വിമാസഹീനാം തുലസീമപ്രസൂതാം ച ഗാം നവാമ് । തേ സര്വേ ഹ്യസുരാ ജ്ഞേയാ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൨.
രണ്ടുമാസം തികയാത്ത തുളസിയെയും, പ്രസവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത പശുവിനെയും ആരാധിക്കുന്നവരും അസുരന്മാരായി അറിയണം; ഇതിൽ കൂടുതൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
ഗുല്മാദ്യാശ്ച മനുഷ്യാന്താസ്തേ ജ്ഞേയാ ബ്രഹ്മബാഹവഃ । അസ്മച്ഛതായുഃ പര്യന്തമേക ഏവ കലിഃ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൨.
കുരുമുളകും മുതലായവ മുതൽ മനുഷ്യർ വരെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൈകളായി അറിയണം; നൂറുവർഷം ആയുസ് വരെ ഒരൊറ്റ കലിയുഗം മാത്രമാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
കലൌ സംതി കല്പമാനം കലേരന്തേ സംതി ച । തസ്മിന്ദിനേ ബ്രഹ്മരൂപേ ഗച്ഛന്തി ച തമോന്തികമ് ॥ ൩,൧൨.
കലിയുഗത്തിൽ, കാലാവസാനം അടുത്തുവരുന്നവർ ഉണ്ട്; കലിയുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, അന്ന് അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ രൂപത്തിലേക്കും ഇരുണ്ട പ്രദേശത്തേക്കും പോകുന്നു.
തത്ര സ്ഥിത്വാ ലോകമാര്ഗം പ്രതീക്ഷന്തേ ന സംശയഃ । സാധകൈര്വിഷ്ണുകാര്യാണാം വായുദാസൈഃ പ്രപീഡിതാഃ ॥ ൩,൧൨.
അവിടെ നിന്നു അവർ ലോകത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാത്തിരിക്കും, സംശയമില്ല; വിഷ്ണുവിന്റെ സേവകരാൽ, വായുവിന്റെ ദാസന്മാരാൽ അവർ പീഡിതരാവുന്നു.
ശതവര്ഷാനന്തരം ച സര്വേഷാം കലിനാ സഹ । വായോര്ഗദാപ്രഹാരേണ ലിങ്ഗഭങ്ഗോ ഭവിഷ്യതി ॥ ൩,൧൨.
നൂറുവർഷം കഴിഞ്ഞ്, കലിയുഗത്തിലെ എല്ലാവരോടൊപ്പം, വായുവിന്റെ ഗദയുടെ പ്രഹാരത്തിൽ ലിംഗങ്ങൾ നശിക്കും.
തമോന്ധം പ്രവിശന്ത്യേതേ താരതമ്യേന സര്വശഃ । തമസ്യന്ധേപി സംസാരേ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൨.
അവർ എല്ലാവരും ക്രമമായി കനൽപോലുള്ള ഇരുണ്ടതിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും; ഈ സാംസാരിക ഇരുണ്ടതിലും കൂടുതൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
സര്വേഷാമുത്തമോന്തേ യഃ കലിരേവ ന സംശയഃ । ദൂഷകോ വിഷ്ണുഭക്താനാം തത്സമോ നാസ്തി സര്വദാ ॥ ൩,൧൨.
എല്ലാവരിലും കാളിയുഗം തന്നെയാണ് ഏറ്റവും മുന്നിലുള്ളത് എന്നതിൽ സംശയമില്ല; വിഷ്ണുഭക്തന്മാരെ ഭ്രഷ്ടരാക്കുന്നതും, അവനോട് തുല്യൻ ആരുമില്ല എന്നും സത്യം.
സംസാരേ വാന്ധതമസി സര്വത്ര ഹരിദൂഷകഃ । മിഥ്യാദാനേ ജ്ഞാനബുദ്ധിര്ദുഃ ഖേ ച സുഖബുദ്ധിമാന് ॥ ൩,൧൨.
സാംസാരികമായ ഇരുണ്ടതിൽ എവിടെയും ഹരിയെ അപമാനിക്കുന്നവനാണ് അവൻ; തെറ്റായ സമ്പാദ്യത്തിൽ ജ്ഞാനബുദ്ധി കാണിക്കുകയും, ദുഃഖത്തിൽ പോലും സന്തോഷം കാണുന്നവനുമാണ്.
തസ്മാത്കലിസമോ ലോകേ ശിവഭക്തോ ന കുത്രചിത് । ദുര്യോധനഃ സ ഏവോക്തോ ദുഃ ഖാനന്ത്യസ്വരൂപവാന് ॥ ൩,൧൨.
ഇതിനാൽ ലോകത്തിൽ ശിവഭക്തൻ കാളിയുഗത്തിന് തുല്യനായി ഒരിക്കലുമില്ല; അവൻ തന്നെയാണ് ദുര്യോധനൻ എന്നും, അത്യന്തം ദുഃഖത്തിന്റെ രൂപമായവനുമാണ്.
തസ്മാച്ഛതഗുണാംശേന കലിഭാര്യാ തു സര്വദാ । അലക്ഷ്മീരിതി വിഖ്യാതാ സാ ലോകേ മന്ഥരാ സ്മൃതാ ॥ ൩,൧൨.
അതിനാൽ, കാളിയുഗന്റെ ഭാര്യക്ക് അവനേക്കാൾ നൂറിരട്ടി ഗുണങ്ങൾ എന്നും ഉണ്ടാകുന്നു; അവൾക്ക് 'അലക്ഷ്മി' എന്ന പേരും ലോകത്ത് 'മന്തര' എന്ന പേരും അറിയപ്പെടുന്നു.
തസ്മാദ്ദശഗുണാംശോനോ വിപ്രചിത്തിസ്തു സര്വദാ । ജരാസംധഃ സ ഏവോക്തഃ കാലനേമിസ്തതഃ പരമ് ॥ ൩,൧൨.
അതിനാൽ, വിപ്രചിത്തിക്ക് അവന്റെ പത്ത് ഭാഗം മാത്രം ഗുണങ്ങൾ എന്നും പറയുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് ജരാസന്ധൻ, പിന്നെ കാലനേമിയും വരുന്നു.
തസ്മാച്ഛതഗുണാംശോനഃ സ തു കംസേതി വിശ്രുതഃ । തസ്മാത്പഞ്ചഗുണൈര്ഹീനൌ മധുകൈടഭസംജ്ഞകൌ ॥ ൩,൧൨.
അതിനാൽ, കംസൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവന് കാളിയുഗന്റെ നൂറിലൊന്ന് ഗുണം മാത്രമേയുള്ളു; അവനിൽ നിന്ന് മധു, കൈടഭൻ എന്നിവർക്കു അഞ്ച് ഭാഗം കുറവാണ്.
താവേവ ഹംസഹിഡംബകൌ ജ്ഞേയൌ തൌ ച ജനാര്ദന । വിപ്രചിത്തിസമോ ജ്ഞേയോ ഭൌമോ വൈ ഭൂതലേ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൨.
അവരേയാണ് ഹംസനും ഹിഡിംബകനും എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം, ജനാർദ്ദനാ; ഭൂമിയിൽ 'ഭൗമൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ വിപ്രചിത്തിക്ക് തുല്യനാണ്.
തസ്മാദഷ്ട ഗുണൈരുച്യോ ഹരിണ്യകശിഷുഃ സ്മൃതഃ । തസ്മാച്ച ത്രിഗുണൈര്ഹീനോ ഹിരണ്യാക്ഷോ മഹാസുരഃ ॥ ൩,൧൨.
അതിനാൽ, ഹിരണ്യകശിപുവിന് എട്ട് ഭാഗം ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു; അവനിൽ നിന്ന് ഹിരണ്യാക്ഷൻ എന്ന മഹാസുരന് മൂന്നു ഭാഗം കുറവാണ്.