മൂലരൂപേ തു നാസ്ത്യേവ ഭാരത്യാ ജ്ഞാനവിസ്മൃതിഃ । ഭാരത്യാസ്തു യഥാ നാസ്തി സരസ്വത്യാസ്തു കിം പുനഃ ॥ ൩,൧൨.
ഭാരതിയുടെ മൂലരൂപത്തിൽ ജ്ഞാനം മറക്കൽ ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; ഭാരതിക്ക് പോലും അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ, ശരസ്വതിക്ക് എത്രയോ അധികം അതാണ്.
അംശാവതരണം നാസ്തി സരസ്വത്യാഃ കദാചന । അംശാവതരണം നാസ്തി മമാപി മധുസൂദന ॥ ൩,൧൨.
ശരസ്വതിക്ക് ഒരിക്കലും ഭാഗിക അവതാരം ഉണ്ടാകില്ല; മധുസൂദന, എനിക്കുമത് ഒരിക്കലുമില്ല.
തഥൈവ ജ്ഞാനമസ്ത്യേവ ഹരേര്നാരായണസ്യ ച । വായോരംശാവതാരോസ്തി യഥാ മൂലേ തഥൈവ ച ॥ ൩,൧൨.
അതു പോലെ തന്നെ, ഹരിക്കും നാരായണനും എല്ലായ്പ്പോഴും ജ്ഞാനം നിലനിൽക്കുന്നു; പക്ഷേ, വായുവിന് ഭാഗിക അവതാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ മൂലരൂപത്തിലും.
ബലജ്ഞാനാദികം സര്വം ചിന്തനീയം ന സംശയഃ । തഥാപി വായൌ ദൃശ്യന്തേ ബലജ്ഞാനാദിവ്യക്തയഃ ॥ ൩,൧൨.
ശക്തിയും ജ്ഞാനവും പോലുള്ള എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ആലോചിക്കേണ്ടവയാണെന്ന് സംശയമില്ല; എങ്കിലും വായുവിൽ ശക്തിയും ജ്ഞാനവും പ്രകടമാകുന്നത് കാണാം.
അവതാരേഷു വായോസ്തു സമ്യക്ശക്ത്യാത്മനാസ്തി ഹി । അപരോക്ഷതിരോഭാവൌ നാംശാവതരണേഷ്വപി ॥ ൩,൧൨.
വായുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിൽ, പൂർണ്ണമായ ശക്തി അവിടെയുണ്ട്; നേരിട്ട് മറച്ചുവെക്കലോ ഭാഗിക അവതാരങ്ങളോ അവിടെ സംഭവിക്കില്ല.
ബലജ്ഞാനാദികം യാവന്മൂലരൂപേ പ്രദൃശ്യതേ । ത്രേതായുഗസ്വരൂപേ ച ന ദര്ശയതി താദൃശമ് ॥ ൩,൧൨.
മൂലരൂപത്തിൽ കാണുന്ന ശക്തിയും ജ്ഞാനവും, ത്രേതായുഗത്തിലെ രൂപത്തിൽ അത്തരം ഗുണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നില്ല.
ത്രേതായുഗസ്വരൂപേ ച യാദൃക്ചാദര്ശയത്പ്രഭോ । ദ്വാപരസ്ഥേ സ്വരൂപേ തത്തദ്ദര്ശയതി താദൃശമ് । ത്രേതായുഗസ്വരൂപേ ച യാദൃക്ചാദര്ശയത്പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
പ്രഭുവായവൻ ത്രേതായുഗത്തിലെ രൂപത്തിൽ എങ്ങനെയുള്ള ഗുണങ്ങൾ കാണിച്ചുവോ, അതേ ഗുണങ്ങൾ ദ്വാപരയുഗത്തിലെ രൂപത്തിലും കാണിക്കുന്നു, ത്രേതായുഗത്തിൽ കാണിച്ചതുപോലെ തന്നെ.
ദ്വാപരസ്ഥേ വായുരൂപേ യാദൃഗ്വാ ദര്ശയത്പ്രഭുഃ । വായുഃ കലിയുഗേ രൂപേ തദ്ദര്ശയതി താദൃശമ് ॥ ൩,൧൨.
ദ്വാപരയുഗത്തിലെ വായുവിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രഭു കാണിച്ച ഗുണങ്ങൾ, വായു കലിയുഗത്തിലെ രൂപത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
തഥാ ദര്ശയതേ വായുര്ദൈത്യാനാം മോഹനായ ച । അവതാരേഷു വായോശ്ച അന്തരം യേ വിദുഃ പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
അങ്ങനെ വായു ദാനവരെ ഭ്രമിപ്പിക്കാൻ സ്വയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; വായുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ അറിയുന്നവർ, പ്രഭോ,
തേഽധം തമഃ പ്രവിശന്തേ തേ ദൈത്യാ ന ച തേ സുരാഃ । വായാവപ്യന്തരം നാസ്തി ഹരിതത്ത്വവിനിര്ണയേ ॥ ൩,൧൨.
അവർ ആഴത്തിലുള്ള അന്ധകാരത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു—അവർ ദാനവരാണ്, ദേവന്മാർ അല്ല; ഹരിയുടെ സത്യത്തെ നിർണയിക്കുമ്പോൾ വായുവിൽ പോലും വ്യത്യാസമില്ല.
നിന്ദാം കുര്വന്തി യേ വിഷ്ണോര്ജിഹ്വാഛേദം കരോമ്യഹമ് । തദര്ഥമേവ വായോശ്ച അവതാരഃ സദാ ഭുവി ॥ ൩,൧൨.
വിഷ്ണുവിനെ അപമാനിക്കുന്നവരുടെ നാവു ഞാൻ മുറിക്കും; അതിനായിട്ടാണ് വായുവിന്റെ അവതാരം എപ്പോഴും ഭൂമിയിൽ ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഗുണപൂര്ണസ്യ വിഷ്ണോസ്തു നിര്ഗുണത്വവിചിന്തനമ് । ജാതാനന്ദാദിപൂര്ണാങ്ഖ്യം സോഹമിത്യാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും സമ്പൂർണ്ണനായ വിഷ്ണുവിൽ ഗുണരഹിതത്വം ആലോചിക്കുകയോ, സ്വാഭാവികമായ ആനന്ദം മുതലായവയിൽ സമ്പൂർണ്ണനെന്നു 'ഞാനവനാണ്' എന്ന ചിന്തയോ—
ചിദാനന്ദാത്മകേ ദേഹേ ഉത്പത്ത്യാദിവിചിന്തനമ് । അച്ഛേദ്യാഭേദ്യഗാത്രേഷു ച്ഛേദഭേദാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
ചൈതന്യവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ ദേഹത്തിൽ ഉത്ഭവം മുതലായവ ആലോചിക്കുകയോ, മുറിക്കാനോ വേർപെടുത്താനോ കഴിയാത്ത അവയവങ്ങളിൽ മുറിവ് വേർപാട് മുതലായവ ചിന്തിക്കുകയോ—
ദേവ്യാ നിത്യാവിയോഗിന്യാ വിയോഗാദിവിചിന്തനമ് । ക്ലേശശോകാദിശൂന്യസ്യ ഹരേഃ ക്ലേശാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
എപ്പോഴും വേർപെടാത്ത ദേവിയെ വേർപാട് മുതലായതിൽ ആലോചിക്കുകയോ, എല്ലാ കഷ്ടപ്പാടുകളും ദുഃഖവും ഇല്ലാത്ത ഹരിയിൽ കഷ്ടം ദുഃഖം മുതലായവ ചിന്തിക്കുകയോ—
വ്യാസരാമാദിരൂപേഷ്വനൃഷിവിപ്രത്വചിന്തനമ് । കൃഷ്ണരാമാദിരൂപേഷു അന്തരസ്യ വിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
വ്യാസനും രാമനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ സന്യാസിയും ബ്രാഹ്മണനും അല്ലാത്ത സ്വഭാവം ചിന്തിക്കുന്നത്; കൃഷ്ണനും രാമനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ ഉള്ളിലെ സാരാംശം ആലോചിക്കുന്നത്.
രാമകൃഷ്ണാദിരൂപേഷു അന്തരസ്യ വിചിന്തനമ് । രാമകൃഷ്ണാദിരൂപേഷു പരാജയവിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
രാമനും കൃഷ്ണനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ ഉള്ളിലെ സത്യത്തെ ആലോചിക്കുന്നത്; രാമനും കൃഷ്ണനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ തോൽവിയെ ചിന്തിക്കുന്നത്.
സന്താനാര്ഥം തു കൃഷ്ണേ ന ശിവപൂജാദിചിന്തനമ് । രാമേണ ദുഃ ഖയുക്തേന ലിങ്ഗസ്യ സ്ഥാപനം കൃതമ് ॥ ൩,൧൨.
സന്താനത്തിനായി കൃഷ്ണനിൽ ശിവപൂജയെ ചിന്തിക്കരുത്; ദു:ഖത്തിൽ ആയിരുന്ന രാമൻ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു.
പഞ്ചധാതുമയേ കൃഷ്ണേ ഹരിരൂപവിചിന്തനമ് । സ്വയം വ്യക്തസ്ഥലേ ചാപി ചിദാനന്ദത്വകല്പനമ് ॥ ൩,൧൨.
അഞ്ചു ലോഹത്തിൽ നിർമ്മിച്ച കൃഷ്ണനിൽ ഹരിയുടെ രൂപം ആലോചിക്കണം; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ സ്ഥലത്ത് ചൈതന്യവും ആനന്ദവും ഉള്ളതായും ഭാവിക്കണം.
പിതൃമാതൃദ്വിജാതീനാം ഹരിരൂപത്വചിന്തനമ് । അസ്വതന്ത്രേണ രുദ്രേണ ഹരേരൈക്യദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
പിതാവിനും മാതാവിനും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ഹരിയുടെ രൂപം ആലോചിക്കണം; സ്വതന്ത്രതയില്ലാത്ത രുദ്രനിൽ ഹരിയുമായുള്ള ഐക്യം ചിന്തിക്കണം.
വിഷ്ണോഃ സൂര്യേണ സാകം ച അഭേദാ ദിവിചിന്തനമ് । സര്വോത്തമഃ സൂര്യ ഏവ വിഷ്ണ്വാദ്യാസ്തസ്യ കിങ്കരാഃ ॥ ൩,൧൨.
വിഷ്ണുവിനെയും സൂര്യനെയും ഒരുപോലെ വ്യത്യാസമില്ലാതെ ആലോചിക്കണം; സൂര്യൻ തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, വിഷ്ണുവും മറ്റുള്ളവരും അവന്റെ സേവകരാണ്.
ഇത്യാദിചിന്തനം ദോഷോ ഹരിനിന്ദേതി ചോച്യതേ । അസ്വയം വ്യക്തിലിങ്ഗേഷു അശ്വത്ഥതുലസീഷു ച ॥ ൩,൧൨.
ഇത്തരത്തിലുള്ള ചിന്തനങ്ങൾ ദോഷമാണ്, ഹരിയെ അപമാനിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ ലിംഗങ്ങളിലും അശ്വത്തയും തുളസിയിലും അങ്ങനെ തന്നെ.
ശാലഗ്രാമം വിഹായൈവ നമനം യേ പ്രകുര്വതേ । തേ സര്വേ ഹരിനിന്ദായാമവികാരിണ ഏവ ഹി ॥ ൩,൧൨.
ശാലഗ്രാമം ഉപേക്ഷിച്ച് നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നവർ എല്ലാം ഹരിനിന്ദയിൽ മാറ്റമില്ലാത്തവരാണ്.
മോക്ഷാധികാരിണോ യേ തു അജ്ഞാനാത്പരമേശ്വരമ് । പാര്ഥക്യനയനം യേഷു കുര്വന്തി യര്ഹി വാ പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യരായവരും അജ്ഞാനത്താൽ പരമേശ്വരനിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നവരും, യാതൊന്നായാലും, അങ്ങേയ്ക്ക്.
തര്ഹി തേഷാം ഹി കാലേഷു ദുഃ ഖം യാതി ന സംശയഃ । അതഃ പ്രാര്ഥക്യനയനം യേ കുര്വന്ത്യേഷു സര്വദാ ॥ ൩,൧൨.
അപ്പോഴാണ് അവർക്കു ദു:ഖം വരുന്നത്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ഇവയിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നവർക്കും അതേ വിധമാണ്.
തേ സര്വേ ത്വബുധാ ജ്ഞേയാ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । അസ്വയംവ്യക്തലിങ്ഗേഷു നമനം യേ പ്രകുര്വതേ ॥ ൩,൧൨.
അവരെല്ലാവരും അജ്ഞന്മാരായി അറിയണം, ഇവിടെ കൂടുതൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ ലിംഗങ്ങളിൽ നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
തേ സര്വേ ഹ്യസുരാ ജ്ഞേയാ നാന്യഥാ തു കഥഞ്ചന । വിഹായ ശൂന്യമശ്വത്ഥം നമനം യേ പ്രകുര്വതേ ॥ ൩,൧൨.
അവരെല്ലാവരും അസുരന്മാരാണ്, മറ്റുവഴി ഒന്നുമില്ല; ശൂന്യമായ അശ്വത്തം ഉപേക്ഷിച്ച് നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
ദ്വിമാസഹീനാം തുലസീമപ്രസൂതാം ച ഗാം നവാമ് । തേ സര്വേ ഹ്യസുരാ ജ്ഞേയാ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ ൩,൧൨.
രണ്ടുമാസം തികയാത്ത തുളസിയെയും, പ്രസവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത പശുവിനെയും ആരാധിക്കുന്നവരും അസുരന്മാരായി അറിയണം; ഇതിൽ കൂടുതൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
ഗുല്മാദ്യാശ്ച മനുഷ്യാന്താസ്തേ ജ്ഞേയാ ബ്രഹ്മബാഹവഃ । അസ്മച്ഛതായുഃ പര്യന്തമേക ഏവ കലിഃ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൧൨.
കുരുമുളകും മുതലായവ മുതൽ മനുഷ്യർ വരെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൈകളായി അറിയണം; നൂറുവർഷം ആയുസ് വരെ ഒരൊറ്റ കലിയുഗം മാത്രമാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
കലൌ സംതി കല്പമാനം കലേരന്തേ സംതി ച । തസ്മിന്ദിനേ ബ്രഹ്മരൂപേ ഗച്ഛന്തി ച തമോന്തികമ് ॥ ൩,൧൨.
കലിയുഗത്തിൽ, കാലാവസാനം അടുത്തുവരുന്നവർ ഉണ്ട്; കലിയുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, അന്ന് അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ രൂപത്തിലേക്കും ഇരുണ്ട പ്രദേശത്തേക്കും പോകുന്നു.
തത്ര സ്ഥിത്വാ ലോകമാര്ഗം പ്രതീക്ഷന്തേ ന സംശയഃ । സാധകൈര്വിഷ്ണുകാര്യാണാം വായുദാസൈഃ പ്രപീഡിതാഃ ॥ ൩,൧൨.
അവിടെ നിന്നു അവർ ലോകത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാത്തിരിക്കും, സംശയമില്ല; വിഷ്ണുവിന്റെ സേവകരാൽ, വായുവിന്റെ ദാസന്മാരാൽ അവർ പീഡിതരാവുന്നു.