തേന പ്രീതിര്ദേവദേവസ്യ വിഷ്ണോര്ഭവിഷ്യതീത്യേവ വിനിശ്ചിതാത്മാ । പ്രശ്രാദികം ത്വജ്ഞവത്സര്വദൈവം കരിഷ്യേഹം മോഹനായാധമാനാമ് ॥ ൩,൧൨.
ഇങ്ങനെ, ദേവദേവനായ വിശ്ണുവിന്റെ സന്തോഷം ഉറപ്പായും ഉണ്ടാകും—ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച തീരുമാനം. എന്നാൽ, താഴ്ന്നവരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ എപ്പോഴും അജ്ഞന്മാരെപ്പോലെ വിനയത്തോടെ പെരുമാറും.
സൂര്യോദയേ നാസ്തി യഥാ തമശ്ച തഥാജ്ഞാനം നാസ്തിനാസ്ത്യേവ ദേവ । കരോമ്യഹം ശ്രവണം സര്വദൈവ ഹരിപ്രീത്യര്ഥം നിശ്ചതാര്ഥം സതാം ഹി ॥ ൩,൧൨.
സൂര്യോദയത്തിൽ ഇരുണ്ടതില്ലാത്തതുപോലെ, ദേവാ, അജ്ഞാനം എന്നില്ല. ഹരിയുടെ സന്തോഷത്തിനായി, സത്പുരുഷന്മാർക്കായി, ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ശ്രവണം ചെയ്യുന്നു, ഉറപ്പുള്ള ഉദ്ദേശത്തോടെ.
ശതജന്മഗതാനാം ത്വനൃജൂനാം പൂര്വമേവ തു । അപരോക്ഷാഭാവ ഏവ ഹ്യജ്ഞാനം സമുദീരിതമ് ॥ ൩,൧൨.
നേരില്ലാത്തവർക്ക്, നൂറു ജന്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും, നേരിട്ട് അനുഭവം ഇല്ലാത്തതിനെ അജ്ഞാനം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
അപരോക്ഷാനന്തരം തു നാസ്ത്യജ്ഞാനം ന സംശയഃ । ശതജന്മസു ദേവേശ അപരോക്ഷേണ സര്വദാ ॥ ൩,൧൨.
നേരിട്ട് അനുഭവം ഉണ്ടായശേഷം അജ്ഞാനം ഇല്ല—ഇതിൽ സംശയമില്ല; നൂറു ജന്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും, ദേവദേവാ, നേരിട്ട് അനുഭവം എപ്പോഴും നിലനിൽക്കും.
പൂര്ണജ്ഞാനം മമാസ്ത്യേവ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । ശതജന്മസു പൂര്വം തു പരോക്ഷേണ മമ പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
എനിക്ക് പൂർണ്ണമായ ജ്ഞാനം ഉണ്ട്—ഇവിടെ കൂടുതൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ, നൂറു ജന്മങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, പ്രഭോ, എന്റെ ജ്ഞാനം പരോക്ഷമായിരുന്നു.
പൂര്ണം ജ്ഞാനം സദാപ്യസ്തീത്യേവമാഹുര്മഹര്ഷയഃ । സംജ്ഞാജന്മഗതായാശ്ച സരസ്വത്യാ മഹാപ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
പൂർണ്ണജ്ഞാനം എപ്പോഴും ഉണ്ടെന്നു മഹർഷികൾ പറയുന്നു; അതുപോലെ, പേരോടെ ജനിച്ചുള്ള സരസ്വതിക്കും, മഹാപ്രഭോ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
നാജ്ഞാനം ചിന്തനീയം ഹി ബ്രഹ്മായ്വോശ്ച ദേവ ഹി । അത്ര കശ്ചിദ്വിശേഷോസ്തി ജ്ഞാതവ്യസ്തത്വമിച്ഛുഭിഃ ॥ ൩,൧൨.
ദൈവമേ, ബ്രഹ്മാവിനെയും എന്നെയും കുറിച്ച് അജ്ഞാനം ആലോചിക്കേണ്ടതല്ല. എന്നാൽ സത്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മനസ്സിലാക്കേണ്ട ഒരു പ്രത്യേകത ഇവിടെ ഉണ്ട്.
അവതാരേഷു ഭാരത്യാഃ കദാചിജ്ജ്ഞാനപൂര്വകമ് । സര്വദാ ജ്ഞാനരൂപാ സാ സര്വദുഃഖവിവര്ജിതാ ॥ ൩,൧൨.
ഭാരതിയുടെ അവതാരങ്ങളിൽ ചിലപ്പോൾ മുൻകൂട്ടി ജ്ഞാനം കാണപ്പെടും; എങ്കിലും അവൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ജ്ഞാനസ്വരൂപയും എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തയുമാണ്.
ദൈത്യാനാം മോഹനാര്ഥായ അംശേ ദുഃഖീവ ദൃശ്യതേ । തസ്യാ ദുഃഖാദികം കിഞ്ചിന്നാസ്തിനാസ്ത്യേവ സര്വഥാ ॥ ൩,൧൨.
ദാനവരെ ഭ്രമിപ്പിക്കാൻ, അവളുടെ ഒരു ഭാഗത്ത് ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നാം; പക്ഷേ, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവളിൽ ദുഃഖം പോലുള്ളതൊന്നും ഇല്ല.
അപരോക്ഷതിരോഭാവ ഈഷത്കാലേ പ്രദൃശ്യതേ । താവന്മാത്രേണ വാജ്ഞാനം തസ്യാം നൈവാഹിതം ച യത് ॥ ൩,൧൨.
കുറച്ചു നേരം നേരിട്ട് മറച്ചുവെക്കൽ കാണാം; എങ്കിലും അതിനാൽ പോലും അവളിൽ അജ്ഞാനം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
മൂലരൂപേ തു നാസ്ത്യേവ ഭാരത്യാ ജ്ഞാനവിസ്മൃതിഃ । ഭാരത്യാസ്തു യഥാ നാസ്തി സരസ്വത്യാസ്തു കിം പുനഃ ॥ ൩,൧൨.
ഭാരതിയുടെ മൂലരൂപത്തിൽ ജ്ഞാനം മറക്കൽ ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല; ഭാരതിക്ക് പോലും അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ, ശരസ്വതിക്ക് എത്രയോ അധികം അതാണ്.
അംശാവതരണം നാസ്തി സരസ്വത്യാഃ കദാചന । അംശാവതരണം നാസ്തി മമാപി മധുസൂദന ॥ ൩,൧൨.
ശരസ്വതിക്ക് ഒരിക്കലും ഭാഗിക അവതാരം ഉണ്ടാകില്ല; മധുസൂദന, എനിക്കുമത് ഒരിക്കലുമില്ല.
തഥൈവ ജ്ഞാനമസ്ത്യേവ ഹരേര്നാരായണസ്യ ച । വായോരംശാവതാരോസ്തി യഥാ മൂലേ തഥൈവ ച ॥ ൩,൧൨.
അതു പോലെ തന്നെ, ഹരിക്കും നാരായണനും എല്ലായ്പ്പോഴും ജ്ഞാനം നിലനിൽക്കുന്നു; പക്ഷേ, വായുവിന് ഭാഗിക അവതാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ മൂലരൂപത്തിലും.
ബലജ്ഞാനാദികം സര്വം ചിന്തനീയം ന സംശയഃ । തഥാപി വായൌ ദൃശ്യന്തേ ബലജ്ഞാനാദിവ്യക്തയഃ ॥ ൩,൧൨.
ശക്തിയും ജ്ഞാനവും പോലുള്ള എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ആലോചിക്കേണ്ടവയാണെന്ന് സംശയമില്ല; എങ്കിലും വായുവിൽ ശക്തിയും ജ്ഞാനവും പ്രകടമാകുന്നത് കാണാം.
അവതാരേഷു വായോസ്തു സമ്യക്ശക്ത്യാത്മനാസ്തി ഹി । അപരോക്ഷതിരോഭാവൌ നാംശാവതരണേഷ്വപി ॥ ൩,൧൨.
വായുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിൽ, പൂർണ്ണമായ ശക്തി അവിടെയുണ്ട്; നേരിട്ട് മറച്ചുവെക്കലോ ഭാഗിക അവതാരങ്ങളോ അവിടെ സംഭവിക്കില്ല.
ബലജ്ഞാനാദികം യാവന്മൂലരൂപേ പ്രദൃശ്യതേ । ത്രേതായുഗസ്വരൂപേ ച ന ദര്ശയതി താദൃശമ് ॥ ൩,൧൨.
മൂലരൂപത്തിൽ കാണുന്ന ശക്തിയും ജ്ഞാനവും, ത്രേതായുഗത്തിലെ രൂപത്തിൽ അത്തരം ഗുണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നില്ല.
ത്രേതായുഗസ്വരൂപേ ച യാദൃക്ചാദര്ശയത്പ്രഭോ । ദ്വാപരസ്ഥേ സ്വരൂപേ തത്തദ്ദര്ശയതി താദൃശമ് । ത്രേതായുഗസ്വരൂപേ ച യാദൃക്ചാദര്ശയത്പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
പ്രഭുവായവൻ ത്രേതായുഗത്തിലെ രൂപത്തിൽ എങ്ങനെയുള്ള ഗുണങ്ങൾ കാണിച്ചുവോ, അതേ ഗുണങ്ങൾ ദ്വാപരയുഗത്തിലെ രൂപത്തിലും കാണിക്കുന്നു, ത്രേതായുഗത്തിൽ കാണിച്ചതുപോലെ തന്നെ.
ദ്വാപരസ്ഥേ വായുരൂപേ യാദൃഗ്വാ ദര്ശയത്പ്രഭുഃ । വായുഃ കലിയുഗേ രൂപേ തദ്ദര്ശയതി താദൃശമ് ॥ ൩,൧൨.
ദ്വാപരയുഗത്തിലെ വായുവിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രഭു കാണിച്ച ഗുണങ്ങൾ, വായു കലിയുഗത്തിലെ രൂപത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
തഥാ ദര്ശയതേ വായുര്ദൈത്യാനാം മോഹനായ ച । അവതാരേഷു വായോശ്ച അന്തരം യേ വിദുഃ പ്രഭോ ॥ ൩,൧൨.
അങ്ങനെ വായു ദാനവരെ ഭ്രമിപ്പിക്കാൻ സ്വയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; വായുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ അറിയുന്നവർ, പ്രഭോ,
തേഽധം തമഃ പ്രവിശന്തേ തേ ദൈത്യാ ന ച തേ സുരാഃ । വായാവപ്യന്തരം നാസ്തി ഹരിതത്ത്വവിനിര്ണയേ ॥ ൩,൧൨.
അവർ ആഴത്തിലുള്ള അന്ധകാരത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു—അവർ ദാനവരാണ്, ദേവന്മാർ അല്ല; ഹരിയുടെ സത്യത്തെ നിർണയിക്കുമ്പോൾ വായുവിൽ പോലും വ്യത്യാസമില്ല.
നിന്ദാം കുര്വന്തി യേ വിഷ്ണോര്ജിഹ്വാഛേദം കരോമ്യഹമ് । തദര്ഥമേവ വായോശ്ച അവതാരഃ സദാ ഭുവി ॥ ൩,൧൨.
വിഷ്ണുവിനെ അപമാനിക്കുന്നവരുടെ നാവു ഞാൻ മുറിക്കും; അതിനായിട്ടാണ് വായുവിന്റെ അവതാരം എപ്പോഴും ഭൂമിയിൽ ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഗുണപൂര്ണസ്യ വിഷ്ണോസ്തു നിര്ഗുണത്വവിചിന്തനമ് । ജാതാനന്ദാദിപൂര്ണാങ്ഖ്യം സോഹമിത്യാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും സമ്പൂർണ്ണനായ വിഷ്ണുവിൽ ഗുണരഹിതത്വം ആലോചിക്കുകയോ, സ്വാഭാവികമായ ആനന്ദം മുതലായവയിൽ സമ്പൂർണ്ണനെന്നു 'ഞാനവനാണ്' എന്ന ചിന്തയോ—
ചിദാനന്ദാത്മകേ ദേഹേ ഉത്പത്ത്യാദിവിചിന്തനമ് । അച്ഛേദ്യാഭേദ്യഗാത്രേഷു ച്ഛേദഭേദാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
ചൈതന്യവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ ദേഹത്തിൽ ഉത്ഭവം മുതലായവ ആലോചിക്കുകയോ, മുറിക്കാനോ വേർപെടുത്താനോ കഴിയാത്ത അവയവങ്ങളിൽ മുറിവ് വേർപാട് മുതലായവ ചിന്തിക്കുകയോ—
ദേവ്യാ നിത്യാവിയോഗിന്യാ വിയോഗാദിവിചിന്തനമ് । ക്ലേശശോകാദിശൂന്യസ്യ ഹരേഃ ക്ലേശാദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
എപ്പോഴും വേർപെടാത്ത ദേവിയെ വേർപാട് മുതലായതിൽ ആലോചിക്കുകയോ, എല്ലാ കഷ്ടപ്പാടുകളും ദുഃഖവും ഇല്ലാത്ത ഹരിയിൽ കഷ്ടം ദുഃഖം മുതലായവ ചിന്തിക്കുകയോ—
വ്യാസരാമാദിരൂപേഷ്വനൃഷിവിപ്രത്വചിന്തനമ് । കൃഷ്ണരാമാദിരൂപേഷു അന്തരസ്യ വിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
വ്യാസനും രാമനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ സന്യാസിയും ബ്രാഹ്മണനും അല്ലാത്ത സ്വഭാവം ചിന്തിക്കുന്നത്; കൃഷ്ണനും രാമനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ ഉള്ളിലെ സാരാംശം ആലോചിക്കുന്നത്.
രാമകൃഷ്ണാദിരൂപേഷു അന്തരസ്യ വിചിന്തനമ് । രാമകൃഷ്ണാദിരൂപേഷു പരാജയവിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
രാമനും കൃഷ്ണനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ ഉള്ളിലെ സത്യത്തെ ആലോചിക്കുന്നത്; രാമനും കൃഷ്ണനും പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ തോൽവിയെ ചിന്തിക്കുന്നത്.
സന്താനാര്ഥം തു കൃഷ്ണേ ന ശിവപൂജാദിചിന്തനമ് । രാമേണ ദുഃ ഖയുക്തേന ലിങ്ഗസ്യ സ്ഥാപനം കൃതമ് ॥ ൩,൧൨.
സന്താനത്തിനായി കൃഷ്ണനിൽ ശിവപൂജയെ ചിന്തിക്കരുത്; ദു:ഖത്തിൽ ആയിരുന്ന രാമൻ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു.
പഞ്ചധാതുമയേ കൃഷ്ണേ ഹരിരൂപവിചിന്തനമ് । സ്വയം വ്യക്തസ്ഥലേ ചാപി ചിദാനന്ദത്വകല്പനമ് ॥ ൩,൧൨.
അഞ്ചു ലോഹത്തിൽ നിർമ്മിച്ച കൃഷ്ണനിൽ ഹരിയുടെ രൂപം ആലോചിക്കണം; സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായ സ്ഥലത്ത് ചൈതന്യവും ആനന്ദവും ഉള്ളതായും ഭാവിക്കണം.
പിതൃമാതൃദ്വിജാതീനാം ഹരിരൂപത്വചിന്തനമ് । അസ്വതന്ത്രേണ രുദ്രേണ ഹരേരൈക്യദിചിന്തനമ് ॥ ൩,൧൨.
പിതാവിനും മാതാവിനും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ഹരിയുടെ രൂപം ആലോചിക്കണം; സ്വതന്ത്രതയില്ലാത്ത രുദ്രനിൽ ഹരിയുമായുള്ള ഐക്യം ചിന്തിക്കണം.
വിഷ്ണോഃ സൂര്യേണ സാകം ച അഭേദാ ദിവിചിന്തനമ് । സര്വോത്തമഃ സൂര്യ ഏവ വിഷ്ണ്വാദ്യാസ്തസ്യ കിങ്കരാഃ ॥ ൩,൧൨.
വിഷ്ണുവിനെയും സൂര്യനെയും ഒരുപോലെ വ്യത്യാസമില്ലാതെ ആലോചിക്കണം; സൂര്യൻ തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, വിഷ്ണുവും മറ്റുള്ളവരും അവന്റെ സേവകരാണ്.