രതിരുവാച । സംചിന്തയാമി നൃഹരേര്വദനാരവിന്ദം ഭൃത്യാനുകംപിതധിയാ ഹി ഗൃഹീതമൂര്തിമ് । യച്ഛ്രീനികേതമജരുദ്രരമാദികൈശ്ച സംലാലിതം കുടിലങ്കുന്തലവൃന്ദജുഷ്ടമ് ॥ ൩,൭.
രതി പറഞ്ഞു: ഭൃത്യന്മാരോടുള്ള കാരുണ്യത്തോടെ രൂപം സ്വീകരിച്ച നൃഹരിയുടെ മുഖാരവിന്ദം ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നു. ശ്രീയുടെ വാസസ്ഥലമായ ആ മുഖം ബ്രഹ്മാവും രുദ്രനും മറ്റുള്ളവരും സ്നേഹത്തോടെ ആരാധിക്കുന്നു; വളഞ്ഞ കേശങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഏതാദൃശം തവ മുഖം നുവിതും ന ശക്തിഃ ശച്യാ സമാപി ഭഗവന്പരിപാഹി നിത്യമ് । കൃത്വാ സ്തുതിം രതിരിയം പരമാദരേണ തൂഷ്ണീം സ്ഥിതാ ഭഗവതശ്ച സമീപ ഏവ ॥ ൩,൭.
എന്നോടു തുല്യയായ ശചിക്കും നിന്റെ ആ മുഖം സ്തുതിക്കാൻ കഴിയില്ല, ഭഗവനേ; എപ്പോഴും എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ. പരമാദരത്തോടെ സ്തുതി അർപ്പിച്ച രതി ഭഗവാന്റെ അടുത്ത് മൗനമായി നിന്നു.
രത്യനന്തരജോ ദക്ഷഃ സ്തോതും സമുപചക്രമേ ॥ ൩,൭.
രതിയ്ക്കുശേഷം ദക്ഷൻ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ദക്ഷ ഉവാച । സംചിന്തയേ ഭഗവതശ്ചരണോദതീര്ഥം ഭക്ത്യാ ഹ്യജേന പരിഷിക്തമജാദിവന്ദ്യമ് । യച്ഛൌചനിഃസൃതമജപ്രവരാവതാരം ഗങ്ഗാഖ്യതീര്ഥമഭവത്സരിതാം വരിഷ്ഠമ് ॥ ൩,൭.
ദക്ഷൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാന്റെ പാദജലത്തെ ഞാൻ ഭക്തിയോടെ ധ്യാനിക്കുന്നു; അജൻ അതിൽ അഭിഷേകം നടത്തി, ആദിപുരുഷന്മാർ ആരാധിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ വിശുദ്ധിയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടത് ഗംഗയായി, നദികളിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമമായതായി.
രുദ്രോപി തേന വിധൃതേന ജടാകലാപപൂതേന പാദരജസാ ഹ്യശിവഃ ശിവോഭൂത് । ഏതാദൃശം തേ ചരണം കരുണേശ വിഷ്ണോ സ്തോതും ശക്തിര്മമ നാസ്തി കൃപാവതാര । രത്യാ സമഃ ശ്രുതിഗതോ ന ഗതോസ്മി മോക്ഷമേതാദൃശം ച പരിപാഹി നിദാനമൂര്തേ ॥ ൩,൭.
ഏവം സ്തുത്വാ സ ദക്ഷസ്തു തൂഷ്ണീമേവ ബഭൂവ ഹ । തദനന്തരജഃ സ്തോതും ബൃഹസ്പതിരുപാക്രമീത് ॥ ൩,൭.
ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം ദക്ഷൻ മൗനമായി. അതിന് ശേഷം ബൃഹസ്പതി സ്തുതിക്കാൻ തുടക്കം കുറിച്ചു.
ബൃഹസ്പതിരുവാച । സംചിന്തയാമി സതതം തവ ചാനനാബ്ജം ത്വം ദേഹി ദുഷ്ടവിഷയേഷു വിരക്തിമീശ ॥ ൩,൭.
ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു: ഞാൻ എപ്പോഴും അങ്ങയുടെ കമലമുഖം ധ്യാനിക്കുന്നു; ദൈവമേ, ദുഷ്ടമായ വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് എനിക്ക് വിരക്തി ദയവായി നൽകണമേ.
ഏതേഷു ശക്തിര്യദി വൈ സ ജീവോ കര്താ ച ഭോക്താ ച സദാ ച ദാതാ । യോഷാം ച പുത്രസുഹൃദൌ ച പശൂംശ്ച സര്വമേവം വിനശ്യതി യതോ ഹി തദാശു ഛിന്ധി ॥ ൩,൭.
ഇവയിൽ ആത്മാവിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ, എല്ലാം ചെയ്യാനും അനുഭവിക്കാനും നൽകാനും കഴിയുന്നവനാണെങ്കിൽ, ഭാര്യ, മകൻ, സുഹൃത്ത്, പശുക്കൾ എന്നിവ എല്ലാം നശിച്ചുപോകും; അതിനാൽ അവയിലേക്കുള്ള ആസക്തി ഉടൻ മുറിച്ചുകളയണം.
സംസാരചക്രഭ്രമണേനൈവ ദേവ സംസാരദുഃഖമനുഭൂയേഹാഗതോസ്മി । ശക്തിര്ന ചാസ്തി നവനേ മമ ദേവദേവ സത്യാ സമം ച സതതം പരിപാഹി നിത്യമ് ॥ ൩,൭.
ദൈവമേ, ഈ ജന്മമരണചക്രത്തിൽ അലഞ്ഞു അനുഭവിച്ച സാംസാരിക ദുഃഖങ്ങൾക്കൊടുവിൽ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി. പുത്തൻ ജീവൻ തുടങ്ങാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല, ദേവദേവാ; സത്യം മാത്രം പറയുന്ന എന്നെ എപ്പോഴും രക്ഷിക്കണമേ.
ഏവം ശ്രുത്വാ ച പരമം തൂഷ്ണീമേവ സ്ഥിതോ മുനിഃ । തദനന്തരജസ്തോതും ഹ്യനിരുദ്ധോപചക്രമേ ॥ ൩,൭.
ഇങ്ങനെ കേട്ട ശേഷം ആ മഹർഷി മൗനമായി. അതിനുശേഷം അനിരുദ്ധൻ സ്തുതികൾ ആരംഭിച്ചു.
അനിരുദ്ധ ഉവാച । ഏവം ഹരേസ്തവ കഥാം രസികാം വിഹായ സ്ത്രീണാം ഭഗേ ച വദനേ പരിമുഹ്യ നിത്യമ് । വിഷ്ഠാന്ത്രപൂരിതബിലേ രസികോ ഹി നിത്യം സ്ഥായീ ച സൂകരവദേവ വിമൂഢബുദ്ധിഃ ॥ ൩,൭.
അനിരുദ്ധൻ പറഞ്ഞു: ഹരിയുടെ ആനന്ദകരമായ കഥകൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്ത്രീകളുടെ മുഖത്തിലും മറ്റും എപ്പോഴും മനസ്സു അകപ്പെട്ട്, പന്നിയെപ്പോലെ, മലവും അകത്തളവും നിറഞ്ഞ കുഴികളിൽ ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവനായി, ഭ്രാന്തനായ മനസ്സോടെ ജീവിക്കുന്നു.
മജ്ജാസ്ഥിപിത്തകഫരക്തമലാദിപൂര്ണേ ചര്മാന്ത്രവേഷ്ടിതമുഖേ പതിതം ഹ പീതമ് । ആസ്വാദനേ മമ ച പാപഗതേര്മുരാരേ മായാബലം തവ വിഭോ പരമം നിമിത്തമ് ॥ ൩,൭.
ചർമ്മവും അകത്തളവും കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞ, മജ്ജ, അസ്ഥി, പിത്തം, കഫം, രക്തം തുടങ്ങിയ മലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വായിൽ വീണു കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന എന്റെ പാപജീവിതത്തിന്, മുരാരീ, അങ്ങയുടെ മായാബലം തന്നെയാണ് പ്രധാന കാരണം.
സംസാരചക്രേ ഭ്രമതശ്ച നിത്യം സുദുഃഖരൂപേ സുഖലേശവര്ജിതേ । മലം വമന്തം നവഭിശ്ച ദ്വാരൈഃ ശരീരമാരുഹ്യ സുമൂഢബുദ്ധിഃ ॥ ൩,൭.
സാംസാരിക ചക്രത്തിൽ എപ്പോഴും അലഞ്ഞു, അതിവലിയ ദുഃഖം മാത്രം അനുഭവിച്ച്, സുഖത്തിന്റെ ഒരു തുള്ളിയുമില്ലാതെ, പൂർണ്ണമായും ഭ്രമിച്ച മനസ്സോടെ, ശരീരം ഒൻപതു വാതിലിലൂടെ മലങ്ങൾ പുറത്തേക്കു തള്ളുന്നു.
നമാമി നിത്യം തവ തത്കഥാമൃതം വിഹായ ദേവ ശ്രുതിമൂലനാശനമ് । കുടുംബപോഷം ച സദാ ച കുര്വന്ദാനാദ്യകുര്വന്നിവസന് ഗൃഹേ ച ॥ ൩,൭.
ദൈവമേ, അങ്ങയുടെ അമൃതസമമായ കഥകൾക്ക് ഞാൻ എപ്പോഴും നമസ്കരിക്കുന്നു; വേദത്തിന്റെ മൂലത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്ന കഥകളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, കുടുംബം പോഷിപ്പിക്കാനും ദാനം ചെയ്യാനും വീട്ടിൽ താമസിക്കാനും എപ്പോഴും ശ്രമിക്കുന്നു.
ദൂരേ ച സംസാരമലം ത്വിദം കുരു ദേഹി ഹ്യദോ ദിവ്യകഥാമൃതം സദാ । ഏതാദൃശോഹം തവ സദ്ഗുണൌഘം സ്തോതും സമര്ഥോ നാസ്മി ശചീസമശ്ച ॥ ൩,൭.
ഈ സാംസാരിക മലിനതയെ ദൂരെയാക്കിക്കൊടുക്കണം, ദൈവീകമായ അങ്ങയുടെ കഥകളുടെ അമൃതം എനിക്ക് എപ്പോഴും നൽകണം. ശചിയെപ്പോലെ അങ്ങയുടെ ഗുണസമുദ്രത്തെ സ്തുതിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിവില്ല.
ഏവം സ്തുത്വാനിരുദ്ധസ്തു തൂഷ്ണീമാസ ഖഗേശ്വര । തദനന്തരജഃ സ്തോത്രം മനഃ സ്വായംഭുവോബ്രവീത് ॥ ൩,൭.
ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം അനിരുദ്ധൻ മൗനമായി, പക്ഷിരാജാവേ. അതിനുശേഷം സ്വായംഭുവൻ മനസ്സിൽ നിന്ന് സ്തുതികൾ ആരംഭിച്ചു.
സ്വായംഭുവ ഉവാച । സ്തോതും ഹ്യനുപ്രവിശതോപി ന ഗര്ഭദുഃഖം തസ്മാദഹം പരമപൂജ്യപദം ഗതസ്തേ ॥ ൩,൭.
സ്വായംഭുവൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങയെ സ്തുതിക്കാൻ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും എനിക്ക് ഗർഭദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടി വന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അങ്ങയുടെ പരമപൂജ്യമായ സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് എത്തിയത്.
മനോര്ഭാര്യാ മാനവീ ച യമഃ സംയമിനീപതിഃ । ദിശാഭിമാനീ ചന്ദ്രസ്തു സൂര്യശ്ചക്ഷുര്നിയാമകഃ । പരസ്പരസമാ ഹ്യേതേ മുക്ത്വാ സംസാരമേവ ച ॥ ൩,൭.
മനുവിന്റെ ഭാര്യയാണ് മാനവി, യമൻ സംയമത്തിന്റെ അധിപൻ, ചന്ദ്രൻ ദിശകളുടെ അധിപൻ, സൂര്യൻ കാഴ്ചയുടെ നിയന്ത്രകൻ; ഇവർ പരസ്പരം തുല്യരാണ്, സാംസാരികം ഒഴികെ.
പ്രവാഹാദ്വിഗുണോനശ്ചേത്യേവം ജാനീഹി ചാണ്ഡജ । സൂര്യാനന്തരജഃ സ്തോതും വരുണഃ സംപ്രചക്രമേ ॥ ൩,൭.
പ്രവാഹത്തിൽ നിന്ന് അടുത്തത് ഇരട്ടിയാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം, അണ്ഡജനേ. സൂര്യനു ശേഷം വരുണൻ സ്തുതികൾ ആരംഭിച്ചു.
വരുണ ഉവാച । ത്വദ്വിച്ഛയാ രചിതേ ദേഹഗേഹേ പുത്ത്രേ കലത്രേപി ധനേ ദ്രവ്യജാതൌ । മമാഹമിത്യല്പധിയാ ച മൂഢാ സംസാരദുഃഖേ വിനിമജ്ജന്തി സര്വേ ॥ ൩,൭.
വരുണൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ശരീരം, വീട്, മക്കൾ, ഭാര്യ, ധനം, സമ്പത്ത് എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ചെറിയ ബുദ്ധിയോടെ, 'എന്റെത്', 'ഞാൻ' എന്ന ഭ്രമത്തിൽ എല്ലാവരും സാംസാരിക ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു.
അതോ ഹരേ താദൃശീം മേ കുബുദ്ധിം വിനാശ്യ മേ ദേഹി തേ പാദദാസ്യമ് । അഹം മനോഃ പാദപാദാര്ധഭൂതഗുണേന ഹീനഃ സര്വദാ വൈ മുരാരേ ॥ ൩,൭.
അതുകൊണ്ട്, ഹരേ, ഇങ്ങനെയുള്ള ദുഷ്ടബുദ്ധി എന്നിൽ നിന്ന് നീക്കംചെയ്യണം, അങ്ങയുടെ പാദസേവനം എനിക്ക് നൽകണം. മുരാരീ, മനുവിന്റെ പാദത്തിന്റെ പാതി ഗുണം മാത്രമുള്ള എനിക്ക് എപ്പോഴും ഗുണങ്ങൾ കുറവാണ്.
ഏവം സ്തുത്വാ തു വരുണഃ പ്രാഞ്ജലിഃ സമുപസ്ഥിതഃ । വരുണാനന്തരോത്പന്നോ നാരദോ ഹ്യസ്തുവദ്ധരിമ് ॥ ൩,൭.
ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം വരുണൻ കൈകൂപ്പി അങ്ങയുടെ മുമ്പിൽ നിന്നു. വരുണന്റെ ശേഷം നാരദൻ ജനിച്ച് ഹരിയെ സ്തുതിച്ചു.
നാരദ ഉവാച । യന്നാമധേയശ്രവണാനുകീര്തനാത്സ്വാദ്വന്യതത്ത്വം മമ നാസ്തി വിഷ്ണോ । പുനീഹ്യതശ്ചൈവ പരോവരായാന്യജ്ജിഹ്വാഗ്രേ വര്തതേ നാമ തസ്യ ॥ ൩,൭.
നാരദൻ പറഞ്ഞു: വിഷ്ണുവേ, നിന്റെ നാമം കേൾക്കുന്നതിലും ഉച്ചരിക്കുന്നതിലും ഓർക്കുന്നതിലും എനിക്ക് അതിലുമുയർന്ന മറ്റൊന്നുമില്ല. അതുകൊണ്ട്, ദൈവമേ, എന്നെ ശുദ്ധീകരിക്കണമേ; നാവിന്റെ അഗ്രത്തിൽ മറ്റേതെങ്കിലും നാമം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതൊക്കെ നിന്റെ നാമത്തേക്കാൾ താഴ്ന്നതാണല്ലോ.
യജ്ജിഹ്വാഗ്രേ ഹരിനാമൈവ നാസ്തി സ ബ്രാഹ്മണോ നൈവ സ ഏവ ഗോഖരഃ । അഹം ന ജാനേ ച തവ സ്വരൂപം ന്യൂനോ ഹ്യഹം വരുണാത്സര്വദൈവ ॥ ൩,൭.
ആരുടെയും നാവിൽ ഹരിയുടെ നാമം ഇല്ലെങ്കിൽ, അവൻ ബ്രാഹ്മണൻ അല്ല; അവൻ പശുവോ കഴുതയോ പോലെയാണ്. ദൈവമേ, ഞാൻ നിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം അറിയുന്നില്ല; ഞാൻ എപ്പോഴും വരുണനേക്കാൾ താഴ്ന്നവനാണ്.
ഏവം സ്തുത്വാ നാരദോ വൈ ഖഗേന്ദ്രസ്തൂഷ്ണീമഭൂദ്ദേവദേവസ്യ ചാഗ്രേ । യോ നാരദാനന്തരം സംബഭൂവ ഭൃഗുര്മഹാത്മാ സ്തോതുമുപപ്രചക്രമേ ॥ ൩,൭.
ഇങ്ങനെ ദേവദേവനേ സ്തുതിച്ചശേഷം, നാരദൻ, പക്ഷികളിൽ പ്രധാനൻ, മൗനത്തിലായി. അതിനുശേഷം, നാരദന്റെ ശേഷം മഹാത്മാവായ ഭൃഗു സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ഏവം സ്തുത്വാ ഹരിം ദേവം ഭൃഗുസ്തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ഹ । തദനന്തരജോ ഹ്യഗ്നിരസ്താവീത്പുരുഷോത്തമമ് ॥ ൩,൭.
ഇങ്ങനെ ഹരിയെ സ്തുതിച്ചശേഷം, ഭൃഗു മൗനത്തിലായി. അതിനുശേഷം ജനിച്ച അഗ്നി പരമപുരുഷനെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അഗ്നിരുവാച । യത്തേജസാഹം സുസമിദ്ധതേജാ ഹവ്യം വഹാമ്യധ്വരേ ആജ്യസിക്തമ് ॥ ൩,൭.
അഗ്നി പറഞ്ഞു: ദൈവമേ, നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ടാണ് എനിക്ക് ഈ ജ്വലിക്കുന്ന ശക്തി ലഭിച്ചത്; യാഗത്തിൽ clarified നെയ്യ് ഒഴുക്കുന്ന ഹവ്യങ്ങൾ ഞാൻ വഹിക്കുന്നു.
യത്തേജസാഹം ജഠരേ സംപ്രവിശ്യ പചന്നന്നം സര്വദാ പൂര്ണശക്തിഃ । അതോ ന ജാനേ തവ സദ്ഗുണാംശ്ച ഭൃഗോരഹം സര്വദൈവം സമോസ്മി ॥ ൩,൭.
നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ വയറ്റിൽ പ്രവേശിച്ച് എല്ലായ്പ്പോഴും ആഹാരം പാകം ചെയ്യുന്നത്, പൂർണ്ണശക്തിയോടെ. അതിനാൽ, ഞാൻ നിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല; ഞാൻ എപ്പോഴും ഭൃഗുവിനോടു തുല്യനാണ്.
തദനന്തരജാ സ്തോതും പ്രസൂതിരുപചക്രമേ ॥ ൩,൭.
അതിനുശേഷം പ്രസൂതി സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
താങ്കളുടെ കനിവിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായ പാദധൂളി കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട ജടകളോടെ അശുദ്ധനായ രുദ്രനും ശിവനായി. കനിവിന്റെ ദൈവമേ, വിഷ്ണോ, അങ്ങയുടെ ഈ മഹത്തായ പാദങ്ങളെ സ്തുതിക്കാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല. ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറയുന്ന ആനന്ദം ഞാൻ അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല, മോക്ഷവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല; സകലത്തിന്റെ ആധാരമായ ദേവാ, ഇങ്ങനെയുള്ള എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
ഭൃഗുരുവാച । കിമാസനം തേ ഗരുഡാസനായ കിം ഭൂഷണം കൌസ്തുഭഭൂഷണായ । ലക്ഷ്മീകലത്രായ കിമസ്തി ദേയം വാഗീശ കിം തേ വചനീയമസ്തി । അതോ ന ജാനേ തവ സദ്ഗുണാംശ്ച ഹ്യഹം സദാ വരുണാത്പാദഹീനഃ ॥ ൩,൭.
ഭൃഗു പറഞ്ഞു: ഗരുഡൻ ഇരിക്കുന്ന സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനായി നിന്നെക്കാൾ ഉത്തമമായ സിംഹാസനം എന്താണ്? കൗസ്തുഭമണിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി നിന്നെക്കാൾ ഭംഗിയുള്ള ആഭരണം എന്തുണ്ട്? ലക്ഷ്മി ഭാര്യയായിരിക്കുന്നവനായി നിന്നെ നൽകാനാവുന്ന എന്താണ്? വാക്കുകളുടെ നാഥാ, നിന്നോട് പറയേണ്ടത് എന്താണ്? അതിനാൽ, ഞാൻ നിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല; ഞാൻ എപ്പോഴും വരുണനേക്കാൾ താഴ്ന്നവനാണ്, കാലിൽ ഇല്ലാത്തവനാണ്.