ശുദ്ധസത്ത്വാത്മകോ ദേഹോ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ । ഏവം ഹി ശ്രൂയതേ കൃഷ്ണ സംശയോ മേത്ര ബാധതേ ॥ ൩,൪.
പരമേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരം ശുദ്ധമായ സത്ത്വം കൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് എന്ന് ഞാന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്, കൃഷ്ണാ, ഈ സംശയം എന്നെ വല്ലാതെ അലട്ടുന്നു.
തമേവം സംശയം ഛിന്ധി യദ്ധി തച്ഛ്രോതുമര്ഹതി । ശ്രീകൃഷ്ണ ഉവാച । ത്രിഭാഗഭൂതേ രജസി തഥാ ദ്വാദശധാപി ച ॥ ൩,൪.
ഈ സംശയം നീ തീര്ക്കണം, കാരണം അതു കേള്ക്കാന് യോജ്യമായതാണ്. ശ്രീകൃഷ്ണന് പറഞ്ഞു: മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളില് രാജസും, പന്ത്രണ്ടു വകകളിലും രാജസും ഉണ്ടാകുമ്പോള്—
രജസോപേക്ഷയാ സത്ത്വം ദശാംശാധികമേവ ച । പ്രവിഷ്ടമസ്തീതി ഖഗ ജ്ഞാതവ്യം തച്ഛണു ദ്വിജ ॥ ൩,൪.
രാജസിന് മേല്ഭാഗം കിട്ടുമ്പോള് സത്ത്വം പത്തു ഭാഗം അധികം ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയണം, പക്ഷി, ഇത് നീ കേള്ക്കണം, ദ്വിജന്.
തമസോപേക്ഷയാ സത്ത്വം ദശാംശാധികമേവ വൈ । പ്രവിഷ്ടമസ്തീതി ഖഗ വക്തവ്യം നാത്ര സംശയഃ ॥ ൩,൪.
തമസിന് മേല്ഭാഗം കിട്ടുമ്പോഴും സത്ത്വം പത്തു ഭാഗം അധികം ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയണം, പക്ഷി, ഇതില് സംശയം ഇല്ല.
തമസോപേക്ഷയാ തത്ര തമ ഏകാദശം സ്മൃതമ് । ഏകാംശസ്തു രജോ ജ്ഞേയമേവമാഹുര്മനീഷിണഃ । ഏവം ച മിലിതാന്ഭാഗാന്വക്ഷ്യേ ശൃണു മഹാമതേ ॥ ൩,൪.
അവിടെ തമസിന് മേല്ഭാഗം കിട്ടുമ്പോള് തമസിനെ പതിനൊന്ന് ഭാഗം എന്ന് കരുതുന്നു; ഒരു ഭാഗം രാജസാണ് എന്ന് അറിയണം—ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു. ഇപ്പൊഴ് ചേര്ന്നിരിക്കുന്ന ഭാഗങ്ങള് ഞാന് വിശദീകരിക്കാം, മഹാമതിയുള്ളവനേ, കേള്ക്കു.
മഹത്തത്ത്വസമുത്പത്താ ഉപാദാനം ഖഗേശ്വര । ത്രയോദശാംശാ വിജ്ഞേയാ ദ്വാദശാശം രജഃ സ്മൃതമ് ॥ ൩,൪.
മഹത്തത്ത്വം ഉദിച്ചപ്പോള് അതിന്റെ കാരണമാകുന്നത് പതിമൂന്ന് ഭാഗം എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം, പക്ഷിരാജാവേ; രാജസിനെ പന്ത്രണ്ട് ഭാഗം എന്ന് ഓര്മ്മിക്കണം.
ഏകാംശസ്തമസോ ജ്ഞേയസ്തത്ര ഭാഗാഞ്ഛൃണു ദ്വിജാ । ആദൌ തു ദ്വാദശാംശേഷു ഭാഗാന്വക്ഷ്യാമി തച്ഛൃണു ॥ ൩,൪.
ഒരു ഭാഗം തമസാണ് എന്ന് അറിയണം; ഇനി അവയുടെ വിഭജനങ്ങള് കേള്ക്കൂ, ദ്വിജന്; ആദ്യം പന്ത്രണ്ട് ഭാഗങ്ങളില് അവയുടെ വിഭജനങ്ങള് ഞാന് പറയാം, അതു കേള്ക്കൂ.
ഏകാംശസ്തമസോ ജ്ഞേയസ്തദ്ദശാം ശാധികം രജഃ । തച്ഛതാംശാധികം സത്ത്വമേവമാഹുര്മനീഷിണഃ ॥ ൩,൪.
ഒരു ഭാഗം തമസാണ്, അതില് പത്ത് ഭാഗം അധികം രാജസും, നൂറ് ഭാഗം അധികം സത്ത്വവും—ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു.
ഏകാംശതമസി ഹ്യേവം വിഭാഗാഞ്ഛൃണു സത്തമ । ഏകാംശസ്തു രജോ ജ്ഞേയസ്തമോ ഹ്യേകാ ദശാധികമ് ॥ ൩,൪.
ഒരു ഭാഗം തമസില്, അതിന്റെ വിഭജനങ്ങള് കേള്ക്കൂ, ഉത്തമനേ; ഒരു ഭാഗം രാജസാണ് എന്ന് അറിയണം, തമസിന് പതിനൊന്ന് ഭാഗം.
തമോഭാഗാസ്തു വിജ്ഞേയാസ്തദ്ദശാംശാധികഃ സ്മൃതഃ । സത്ത്വഭാഗ ഇതി ജ്ഞേയോ മഹത്തത്ത്വേ ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൪.
തമസിന്റെ ഭാഗങ്ങള് പത്തു ഭാഗം അധികം എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; മഹത്തത്ത്വത്തില് സത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗം ഇങ്ങനെ അറിയണം, പക്ഷിരാജാവേ.
സത്ത്വാംശോ ബഹുലോ യസ്മാച്ഛുദ്ധസത്ത്വം ചതുര്മുഖഃ । ഉത്പത്തിര്മഹതശ്ചോക്താ ഏവം ച വിനതാസുത ॥ ൩,൪.
സത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗം കൂടുതലായതിനാല് നാലുമുഖനായ ബ്രഹ്മാവ് ശുദ്ധസത്ത്വം കൊണ്ടാണ്. മഹത്തത്ത്വത്തില് നിന്നുള്ള ഉത്ഭവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വിനതയുടെ മകനേ.
തജ്ജ്ഞാനാന്മോക്ഷമാപ്നോതി നാന്യഥാ തു കഥഞ്ചന ॥ ൩,൪.
ഇത് അറിയുന്നതിലൂടെ മോക്ഷം ലഭിക്കും; അല്ലാതെ, മറ്റെന്തു വഴിയിലും ഒരിക്കലും കിട്ടില്ല.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൫ ഏതാദൃശേ മഹത്തത്ത്വേ ലക്ഷ്മ്യാ സഹ ഹരിഃ സ്വയമ് । പ്രവിവേശ മഹാഭാഗ ക്ഷോഭയാമാസ വൈ ഹരിഃ ॥ ൩,൫.
ഇങ്ങനെയുള്ള മഹത്തത്ത്വത്തില് ലക്ഷ്മിയോടൊപ്പം ഹരിഃ സ്വയം പ്രവേശിച്ചു, മഹാഭാഗനേ, ഹരിഃ അതിനെ ഉണർത്തി.
അഹന്തത്ത്വമഭൂത്തസ്മാജ്ജ്ഞാനദ്രവ്യക്രിയാത്മകമ് । അഹങ്കാരസമുത്പത്താവേകാംശസ്തമസി സ്മൃതഃ ॥ ൩,൫.
അത് കൊണ്ടു ജ്ഞാനം, വസ്തു, കര്മ്മം എന്നിവയാല് രൂപപ്പെട്ട അഹംതത്ത്വം ഉദിച്ചു; അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഉത്ഭവം ഒരു ഭാഗം തമസാണ് എന്ന് ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
തദ്ദശാംശാധികരജസ്തദ്ദശാംശാധികം പ്രഭോ । സത്ത്വമിത്യുച്യതേ സദ്ഭിര്ഹ്യേതദാത്മാ ത്വഹം സ്മൃതമ് ॥ ൩,൫.
അതിനകത്ത് പത്തു ഭാഗം അധികം രാജസും, പത്തു ഭാഗം അധികം സത്ത്വവും, പ്രഭോ; ഇങ്ങനെ സദ്ഭാവമുള്ളവര് അതിനെ ആത്മാവ് എന്ന് വിളിക്കുന്നു, അതിന്റെ സ്വരൂപം ഞാനാണ് എന്ന് ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
അഹന്തത്ത്വാഭിമാനീ തു ആദൌ ശേഷോ ബഭൂവഹ । സഹസ്രാബ്ദാച്ച പശ്ചാത്തൌ ജാതൌ ഖഗഹരൌ ദ്വിജ ॥ ൩,൫.
അഹംതത്ത്വത്തില് അഭിമാനം ഉള്ളവന് ആദ്യം ശേഷനായിരുന്നു; ആയിരം വര്ഷങ്ങള്ക്കു ശേഷം, ദ്വിജന്, പക്ഷി ഗരുഡനും ഹരിയും ജനിച്ചു.
അഹന്തത്ത്വേ ഖഗ ഹ്യേഷു പ്രവിഷ്ടോ ഹരിരവ്യയഃ । ക്ഷോഭയാമാസ ഭഗവാല്ലങ്ക്ഷ്മ്യാ സഹ ഹരിഃ സ്വയമ് ॥ ൩,൫.
അഹംതത്ത്വത്തില്, പക്ഷി, അക്ഷയം ആയ ഹരിഃ പ്രവേശിച്ചു; ഭഗവാന് ഹരിഃ ലക്ഷ്മിയോടൊപ്പം തന്നെ അതിനെ ഉണർത്തി.
വൈകാരികസ്താമസശ്ച തൈജസശ്ചേത്യഹം ത്രിധാ । ത്രിധാ ബഭൂവ രുദ്രോപി യതസ്തേഷാം നിയാമകഃ ॥ ൩,൫.
അഹംതത്ത്വം മൂന്നു വിധമാണ്: വൈകാരികം, താമസം, തൈജസം എന്നിങ്ങനെ. അവയുടെ നിയന്ത്രകന് ആയ രുദ്രനും മൂന്നു വിധമായി.
വൈകാരികസ്ഥിതോ രുദ്രോ വൈകാരിക ഇതി സ്മൃതഃ । താമസേ തു സ്ഥിതോ രുദ്രസ്താമസോ ഹ്യഭിധീയതേ ॥ ൩,൫.
വൈകാരികത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രുദ്രനെ വൈകാരികൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു. താമസത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ രുദ്രൻ താമസൻ എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്.
തൈജസേ തു സ്ഥിതോ രുദ്രോ ലോകേ വൈ തൈജസഃ സ്മൃതഃ । തൈജസേ തു ഹ്യഹന്തത്ത്വേ ലക്ഷ്മ്യാ സഹ ഹരിഃ സ്വയമ് ॥ ൩,൫.
തൈജസത്തിൽ രുദ്രൻ വസിക്കുമ്പോൾ ലോകത്തിൽ അവനെ തൈജസൻ എന്നു പറയുന്നു. തൈജസത്തിൽ, അഹംഭാവത്തിൽ, ലക്ഷ്മിയോടൊപ്പം ഹരിയും ഉണ്ടാകുന്നു.
വിശിത്വാ ക്ഷോഭയാമാസ തദാസൌ ദശധാ ത്വഭൂത് । ശ്രോത്രം ചക്ഷുഃ സ്പര്ശനം ച രസനം ഘ്രാണമേവ ച ॥ ൩,൫.
അവൻ അതിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിനെ ഉണർത്തി, അപ്പോൾ അവൻ പത്തു വകയായി മാറി: ചെവി, കണ്ണ്, സ്പർശം, രുചി, മണം.
വാക്പാണിപാദം പായുശ്ച ഉപസ്ഥേതി ദശ സ്മൃതാഃ । വൈകാരികേ ഹ്യഹന്തത്ത്വേ പ്രവിശ്യ ക്ഷോഭയദ്ധരിഃ ॥ ൩,൫.
വാക്ക്, കൈ, കാൽ, ഗുദം, ഗുപ്തേന്ദ്രിയം — ഇവ പത്ത് എന്നും ഓർക്കപ്പെടുന്നു. വൈകാരിക അഹംഭാവത്തിൽ ഹരി പ്രവേശിച്ച് അതിനെ ഉണർത്തി.
മഹത്തത്ത്വാദിമാ അദാവിന്ദ്രിയാണാം ച ദേവതാഃ । ഏകാദശവിധാ ആസന്ക്രമേണ തു ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൫.
മഹത്തത്വം മുതലായവയിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രിയദേവതകൾ ഉദിച്ചു; അവ ക്രമമായി പതിനൊന്ന് ആയി, പക്ഷീരാജാവേ.
മനോഭിമാനി നീ ഹ്യാദൌ വാരുണീ ത്വഭവത്തദാ । അനന്തരം ച സൌപര്ണീ ഗൌരോജാപി തഥൈവ ച ॥ ൩,൫.
ആദിയിൽ മനസ്സിന്റെ അധിപതി വാരുണി ആയിരുന്നു; അതിനുശേഷം സൗപർണി, ഗൗരജൻ മുതലായവരും ഉണ്ടായി.
ശേഷാദനന്തരാസ്താസാം ദശവര്ഷാദനംരമ് । ഉത്പത്തിരിതി വിജ്ഞേയം ക്രമേണ തു ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൫.
അവരുടെ ശേഷം ശേഷിച്ച ദേവതകൾ പത്തു വർഷം ഇടവേളയ്ക്ക് ശേഷം ഓരോരുത്തരായി ജനിച്ചു; പക്ഷീരാജാവേ, ഇവരുടെ ഉത്ഭവം ഇങ്ങനെ ക്രമമായി മനസ്സിലാക്കണം.
മനോഭിമാനിനാവന്യാവിന്ദ്രകാമൌ പ്രജജ്ഞതുഃ । താര്ക്ഷ്യ ഹ്യനന്തരൌ ജ്ഞേയൌ മുക്തൌ സംസാര ഏവ ച ॥ ൩,൫.
മനസ്സിന്റെ അധിപതികളായി ഇന്ദ്രനും കാമനും ജനിച്ചു; താർക്ഷ്യനും അടുത്തവനും മോക്ഷവും സംസാരവും അനുഭവിക്കുന്നവരാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
തതസ്ത്വഗാത്മാ ഹ്യഭവത്സോഹം കാരിക ഈരിതഃ । തതഃ പാണ്യാത്മകാശ്ചൈവ ജജ്ഞിരേ പക്ഷിസത്തമ ॥ ൩,൫.
അതിനുശേഷം ചർമ്മത്തിന്റെ ദേവതയായ സോഹം കാരികൻ ഉദിച്ചു; അതിന് ശേഷം, പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, കൈകളുടെ ദേവതകളും ജനിച്ചു.
ശചീ രതിശ്ചാനിരുദ്ധസ്തഥാ സ്വായംഭുവോ മനുഃ । ബൃഹസ്പതിസ്തഥാ ദക്ഷ ഏതേ പാണ്യാത്മകാഃ സ്മൃതാഃ ॥ ൩,൫.
ശചി, രതി, അനിരുദ്ധൻ, സ്വായംഭുവ മനു, ബൃഹസ്പതി, ദക്ഷൻ — ഇവരാണ് കൈകളുടെ ദേവതകളായി ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
ദക്ഷസ്യാനന്തരം ജജ്ഞേ പ്രവാഹോ നാമ ചാണ്ഡജ । സ ഏവോക്തശ്ചാതിംവാഹോ യാപയത്യാത്മചോദിതഃ ॥ ൩,൫.
ദക്ഷന്റെ ശേഷം പ്രവാഹ എന്ന ചാണ്ഡജൻ ജനിച്ചു; അവൻ അതിംവാഹൻ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു, സ്വയം പ്രേരിതനായി സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ.
ഹസ്താദനന്തരം ജ്ഞേയോ ന തു ശച്യാദിവത്സ്മൃതഃ । തതോഭവന്മഹാഭാഗ ചക്ഷുരിദ്രിയമാത്മനഃ ॥ ൩,൫.
കൈകളുടെ ശേഷം അടുത്തത് അറിയേണ്ടതാണ് — ശചി മുതലായവരെപ്പോലെ ഓർക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിനുശേഷം, മഹാഭാഗനേ, കണ്ണുകളുടെ ദേവതകൾ ജനിച്ചു.