ചതുര്ഭാഗാത്സമുത്പന്നം മഹത്തത്ത്വമിതി പ്രഭോ । തത്രൈകാംശസ്തമഃ പ്രോക്തഃ ത്രിഭാഗോ രജ ഏവ ച ॥ ൩,൪.
പ്രഭോ, മഹത്ത്വത്വം നാലു ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത് എന്ന് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ഒരു ഭാഗം തമസും, മൂന്ന് ഭാഗം രാജസുമാണ്.
തദാഹുര്ബ്രഹ്മണോ രൂപം ഗുണവൈഷമ്യനാമകമ് । ചതുര്ഭാഗാത്മകം പ്രോക്തം മഹത്തത്ത്വം ശ്രുതം മയാ ॥ ൩,൪.
അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ രൂപം, ഗുണങ്ങളുടെ അസമത്വം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. മഹത്ത്വത്വം നാലു ഭാഗങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ത്രയോദശാംശൈഃ സംഭൂതമിതി പ്രോക്തം ത്വയാനഘ । തദേതത്സംശയം ഛിന്ധി കൃപാലോ ഭക്തവത്സല ॥ ൩,൪.
പതിമൂന്ന് ഭാഗം ചേർന്നാണ് അത് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് നീ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, പാപരഹിതനേ. ഭക്തജനങ്ങൾക്കു ദയയുള്ളവനേ, ഈ സംശയം നീ തീർക്കണം.
ശ്രീകൃഷ്ണ ഉവാച । ബ്രഹ്മോക്തമ്യ മയോക്തസ്യ വിവാദോ നാസ്തി സര്വഥാ । മൂലസത്ത്വേ മിശ്രിതം ച ദശഭാഗേന യദ്രജഃ ॥ ൩,൪.
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവു പറഞ്ഞതിലും ഞാൻ പറഞ്ഞതിലും യാതൊരു വൈരുദ്ധ്യവും ഇല്ല. മൂലസത്ത്വത്തിൽ പത്തു ഭാഗം രാജസു കലർന്നിരിക്കുന്നു.
തത്സര്വം ച മിലിത്വൈവ ത്വേകോ ഭാഗസ്തു കീര്തിതഃ । മൂലേ രജസി യച്ചോക്തോ രജോഭാഗഃ ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൪.
അവയെല്ലാം ചേർന്നാൽ ഒരു ഭാഗം എന്നാണ് പറയുന്നത്. മൂലരാജസിൽ രാജസിന്റെ ഭാഗം എന്ന് പറയുന്നതും അതേപോലെയാണ്, പക്ഷിപ്രഭുവേ.
ഭാഗേ ദ്വിതീയേ വിജ്ഞേയസ്തദ്രജോ നാത്ര സംശയഃ । മൂലേ തമസി യച്ചോക്തോ രജോഭാഗസ്തഥൈവ ച ॥ ൩,൪.
രണ്ടാം ഭാഗം രാജസാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം, സംശയമില്ല. അതുപോലെ, മൂലതമസിൽ രാജസിന്റെ ഭാഗം എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
തൃതീയഭാഗോ വിജ്ഞേയോ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । തഥാ മൂലേ ച തമസി ഹ്യേകോ ഭാഗസ്തമഃ സ്മൃതഃ ॥ ൩,൪.
മൂന്നാം ഭാഗം അങ്ങനെ തന്നെ മനസ്സിലാക്കണം; ഇനി കൂടുതൽ അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല. അതുപോലെ, മൂലതമസിൽ ഒരു ഭാഗം തമസാണ് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവം ത്രിഭാഗോ രജസഃ ഏകാംശസ്തമസഃ സ്മൃതഃ । തദാഹുര്ബ്രഹ്മണോ ദേഹം ഗുണവൈഷമ്യനാമകമ് ॥ ൩,൪.
ഇങ്ങനെ മൂന്ന് ഭാഗം രാജസും, ഒരു ഭാഗം തമസുമാണ്. ഇതാണ് ഗുണങ്ങളുടെ അസമത്വം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരം.
ഗരുഡ ഉവാച । മഹത്തത്ത്വസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാസ്തേഷു രജസ്ത്രയഃ । തമസസ്ത്വേക ഏവേതി ത്വയോക്തം ഗരുഡധ്വജ ॥ ൩,൪.
ഗരുഡൻ പറഞ്ഞു: മഹത്ത്വത്വത്തിന്റെ നാലു ഭാഗങ്ങളിൽ മൂന്നു രാജസും ഒന്ന് തമസുമാണ് — ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് നീ പറഞ്ഞത്, ഗരുഡധ്വജാ.
രജോഭാഗാത്മകോ ദേഹോഃ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ । ഇതി പ്രതീയതേ ബ്രഹ്മന്വചനാത്തവ മാധവ ॥ ൩,൪.
പരമേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരം രാജസിന്റെ ഭാഗം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിതമെന്ന്, ഭഗവൻ, നിന്റെ വാക്കുകളിൽ നിന്നും ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം.
ശുദ്ധസത്ത്വാത്മകോ ദേഹോ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ । ഏവം ഹി ശ്രൂയതേ കൃഷ്ണ സംശയോ മേത്ര ബാധതേ ॥ ൩,൪.
പരമേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരം ശുദ്ധമായ സത്ത്വം കൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് എന്ന് ഞാന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്, കൃഷ്ണാ, ഈ സംശയം എന്നെ വല്ലാതെ അലട്ടുന്നു.
തമേവം സംശയം ഛിന്ധി യദ്ധി തച്ഛ്രോതുമര്ഹതി । ശ്രീകൃഷ്ണ ഉവാച । ത്രിഭാഗഭൂതേ രജസി തഥാ ദ്വാദശധാപി ച ॥ ൩,൪.
ഈ സംശയം നീ തീര്ക്കണം, കാരണം അതു കേള്ക്കാന് യോജ്യമായതാണ്. ശ്രീകൃഷ്ണന് പറഞ്ഞു: മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളില് രാജസും, പന്ത്രണ്ടു വകകളിലും രാജസും ഉണ്ടാകുമ്പോള്—
രജസോപേക്ഷയാ സത്ത്വം ദശാംശാധികമേവ ച । പ്രവിഷ്ടമസ്തീതി ഖഗ ജ്ഞാതവ്യം തച്ഛണു ദ്വിജ ॥ ൩,൪.
രാജസിന് മേല്ഭാഗം കിട്ടുമ്പോള് സത്ത്വം പത്തു ഭാഗം അധികം ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയണം, പക്ഷി, ഇത് നീ കേള്ക്കണം, ദ്വിജന്.
തമസോപേക്ഷയാ സത്ത്വം ദശാംശാധികമേവ വൈ । പ്രവിഷ്ടമസ്തീതി ഖഗ വക്തവ്യം നാത്ര സംശയഃ ॥ ൩,൪.
തമസിന് മേല്ഭാഗം കിട്ടുമ്പോഴും സത്ത്വം പത്തു ഭാഗം അധികം ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയണം, പക്ഷി, ഇതില് സംശയം ഇല്ല.
തമസോപേക്ഷയാ തത്ര തമ ഏകാദശം സ്മൃതമ് । ഏകാംശസ്തു രജോ ജ്ഞേയമേവമാഹുര്മനീഷിണഃ । ഏവം ച മിലിതാന്ഭാഗാന്വക്ഷ്യേ ശൃണു മഹാമതേ ॥ ൩,൪.
അവിടെ തമസിന് മേല്ഭാഗം കിട്ടുമ്പോള് തമസിനെ പതിനൊന്ന് ഭാഗം എന്ന് കരുതുന്നു; ഒരു ഭാഗം രാജസാണ് എന്ന് അറിയണം—ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു. ഇപ്പൊഴ് ചേര്ന്നിരിക്കുന്ന ഭാഗങ്ങള് ഞാന് വിശദീകരിക്കാം, മഹാമതിയുള്ളവനേ, കേള്ക്കു.
മഹത്തത്ത്വസമുത്പത്താ ഉപാദാനം ഖഗേശ്വര । ത്രയോദശാംശാ വിജ്ഞേയാ ദ്വാദശാശം രജഃ സ്മൃതമ് ॥ ൩,൪.
മഹത്തത്ത്വം ഉദിച്ചപ്പോള് അതിന്റെ കാരണമാകുന്നത് പതിമൂന്ന് ഭാഗം എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം, പക്ഷിരാജാവേ; രാജസിനെ പന്ത്രണ്ട് ഭാഗം എന്ന് ഓര്മ്മിക്കണം.
ഏകാംശസ്തമസോ ജ്ഞേയസ്തത്ര ഭാഗാഞ്ഛൃണു ദ്വിജാ । ആദൌ തു ദ്വാദശാംശേഷു ഭാഗാന്വക്ഷ്യാമി തച്ഛൃണു ॥ ൩,൪.
ഒരു ഭാഗം തമസാണ് എന്ന് അറിയണം; ഇനി അവയുടെ വിഭജനങ്ങള് കേള്ക്കൂ, ദ്വിജന്; ആദ്യം പന്ത്രണ്ട് ഭാഗങ്ങളില് അവയുടെ വിഭജനങ്ങള് ഞാന് പറയാം, അതു കേള്ക്കൂ.
ഏകാംശസ്തമസോ ജ്ഞേയസ്തദ്ദശാം ശാധികം രജഃ । തച്ഛതാംശാധികം സത്ത്വമേവമാഹുര്മനീഷിണഃ ॥ ൩,൪.
ഒരു ഭാഗം തമസാണ്, അതില് പത്ത് ഭാഗം അധികം രാജസും, നൂറ് ഭാഗം അധികം സത്ത്വവും—ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു.
ഏകാംശതമസി ഹ്യേവം വിഭാഗാഞ്ഛൃണു സത്തമ । ഏകാംശസ്തു രജോ ജ്ഞേയസ്തമോ ഹ്യേകാ ദശാധികമ് ॥ ൩,൪.
ഒരു ഭാഗം തമസില്, അതിന്റെ വിഭജനങ്ങള് കേള്ക്കൂ, ഉത്തമനേ; ഒരു ഭാഗം രാജസാണ് എന്ന് അറിയണം, തമസിന് പതിനൊന്ന് ഭാഗം.
തമോഭാഗാസ്തു വിജ്ഞേയാസ്തദ്ദശാംശാധികഃ സ്മൃതഃ । സത്ത്വഭാഗ ഇതി ജ്ഞേയോ മഹത്തത്ത്വേ ഖഗേശ്വര ॥ ൩,൪.
തമസിന്റെ ഭാഗങ്ങള് പത്തു ഭാഗം അധികം എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; മഹത്തത്ത്വത്തില് സത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗം ഇങ്ങനെ അറിയണം, പക്ഷിരാജാവേ.
സത്ത്വാംശോ ബഹുലോ യസ്മാച്ഛുദ്ധസത്ത്വം ചതുര്മുഖഃ । ഉത്പത്തിര്മഹതശ്ചോക്താ ഏവം ച വിനതാസുത ॥ ൩,൪.
സത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗം കൂടുതലായതിനാല് നാലുമുഖനായ ബ്രഹ്മാവ് ശുദ്ധസത്ത്വം കൊണ്ടാണ്. മഹത്തത്ത്വത്തില് നിന്നുള്ള ഉത്ഭവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വിനതയുടെ മകനേ.
തജ്ജ്ഞാനാന്മോക്ഷമാപ്നോതി നാന്യഥാ തു കഥഞ്ചന ॥ ൩,൪.
ഇത് അറിയുന്നതിലൂടെ മോക്ഷം ലഭിക്കും; അല്ലാതെ, മറ്റെന്തു വഴിയിലും ഒരിക്കലും കിട്ടില്ല.
ശ്രീഗരുഡമഹാപുരാണമ് ൫ ഏതാദൃശേ മഹത്തത്ത്വേ ലക്ഷ്മ്യാ സഹ ഹരിഃ സ്വയമ് । പ്രവിവേശ മഹാഭാഗ ക്ഷോഭയാമാസ വൈ ഹരിഃ ॥ ൩,൫.
ഇങ്ങനെയുള്ള മഹത്തത്ത്വത്തില് ലക്ഷ്മിയോടൊപ്പം ഹരിഃ സ്വയം പ്രവേശിച്ചു, മഹാഭാഗനേ, ഹരിഃ അതിനെ ഉണർത്തി.
അഹന്തത്ത്വമഭൂത്തസ്മാജ്ജ്ഞാനദ്രവ്യക്രിയാത്മകമ് । അഹങ്കാരസമുത്പത്താവേകാംശസ്തമസി സ്മൃതഃ ॥ ൩,൫.
അത് കൊണ്ടു ജ്ഞാനം, വസ്തു, കര്മ്മം എന്നിവയാല് രൂപപ്പെട്ട അഹംതത്ത്വം ഉദിച്ചു; അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഉത്ഭവം ഒരു ഭാഗം തമസാണ് എന്ന് ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
തദ്ദശാംശാധികരജസ്തദ്ദശാംശാധികം പ്രഭോ । സത്ത്വമിത്യുച്യതേ സദ്ഭിര്ഹ്യേതദാത്മാ ത്വഹം സ്മൃതമ് ॥ ൩,൫.
അതിനകത്ത് പത്തു ഭാഗം അധികം രാജസും, പത്തു ഭാഗം അധികം സത്ത്വവും, പ്രഭോ; ഇങ്ങനെ സദ്ഭാവമുള്ളവര് അതിനെ ആത്മാവ് എന്ന് വിളിക്കുന്നു, അതിന്റെ സ്വരൂപം ഞാനാണ് എന്ന് ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
അഹന്തത്ത്വാഭിമാനീ തു ആദൌ ശേഷോ ബഭൂവഹ । സഹസ്രാബ്ദാച്ച പശ്ചാത്തൌ ജാതൌ ഖഗഹരൌ ദ്വിജ ॥ ൩,൫.
അഹംതത്ത്വത്തില് അഭിമാനം ഉള്ളവന് ആദ്യം ശേഷനായിരുന്നു; ആയിരം വര്ഷങ്ങള്ക്കു ശേഷം, ദ്വിജന്, പക്ഷി ഗരുഡനും ഹരിയും ജനിച്ചു.
അഹന്തത്ത്വേ ഖഗ ഹ്യേഷു പ്രവിഷ്ടോ ഹരിരവ്യയഃ । ക്ഷോഭയാമാസ ഭഗവാല്ലങ്ക്ഷ്മ്യാ സഹ ഹരിഃ സ്വയമ് ॥ ൩,൫.
അഹംതത്ത്വത്തില്, പക്ഷി, അക്ഷയം ആയ ഹരിഃ പ്രവേശിച്ചു; ഭഗവാന് ഹരിഃ ലക്ഷ്മിയോടൊപ്പം തന്നെ അതിനെ ഉണർത്തി.
വൈകാരികസ്താമസശ്ച തൈജസശ്ചേത്യഹം ത്രിധാ । ത്രിധാ ബഭൂവ രുദ്രോപി യതസ്തേഷാം നിയാമകഃ ॥ ൩,൫.
അഹംതത്ത്വം മൂന്നു വിധമാണ്: വൈകാരികം, താമസം, തൈജസം എന്നിങ്ങനെ. അവയുടെ നിയന്ത്രകന് ആയ രുദ്രനും മൂന്നു വിധമായി.
വൈകാരികസ്ഥിതോ രുദ്രോ വൈകാരിക ഇതി സ്മൃതഃ । താമസേ തു സ്ഥിതോ രുദ്രസ്താമസോ ഹ്യഭിധീയതേ ॥ ൩,൫.
വൈകാരികത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രുദ്രനെ വൈകാരികൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു. താമസത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ രുദ്രൻ താമസൻ എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്.
തൈജസേ തു സ്ഥിതോ രുദ്രോ ലോകേ വൈ തൈജസഃ സ്മൃതഃ । തൈജസേ തു ഹ്യഹന്തത്ത്വേ ലക്ഷ്മ്യാ സഹ ഹരിഃ സ്വയമ് ॥ ൩,൫.
തൈജസത്തിൽ രുദ്രൻ വസിക്കുമ്പോൾ ലോകത്തിൽ അവനെ തൈജസൻ എന്നു പറയുന്നു. തൈജസത്തിൽ, അഹംഭാവത്തിൽ, ലക്ഷ്മിയോടൊപ്പം ഹരിയും ഉണ്ടാകുന്നു.