ഒരു കാലത്ത് ധന്വന്തരി മഹർഷി, കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും ആയുര്വേദശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കാനായി ശിഷ്യന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ആദ്യം, കാളഹാരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത് കാറ്റ് ദിശ മാറുമ്പോള് ജീവികളുടെ ആരോഗ്യത്തില് നഷ്ടം സംഭവിക്കുമെന്ന് തിരിച്ചറിയണം, കാരണം അന്ന് കാറ്റ് എല്ലാ ജീവികളിലൂടെയും സഞ്ചരിക്കുന്നു. വാമനാസ്ത്രം വലതുകാല് മൂലകത്തില് സജീവമാകുമ്പോള് ഭക്ഷണവും ദമ്പതിസുഖവും അനുകൂലമാണ്; അത്തരത്തിലൊരു യോദ്ധാവ് ശത്രുക്കളെയും ആഗ്രഹങ്ങളെയും ജയിക്കും. കാറ്റ് ഇടതുവശത്തേക്ക് നീങ്ങുമ്പോള് എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അത്യുത്തമവും ശോഭനവുമായ ഫലങ്ങള് ലഭിക്കും. മഹേന്ദ്ര, വരുണ, വാത എന്നീ സ്ഥാനങ്ങളില് കാറ്റ് സഞ്ചരിക്കുമ്പോള് ദോഷമൊന്നുമില്ല; കാറ്റ് വലതുവശത്തേക്ക് നീങ്ങുമ്പോള് വരള്ച്ചയും ഇടതുവശത്തേക്ക് നീങ്ങുമ്പോള് മഴയും ഉണ്ടാകും. പിന്നീട് ധന്വന്തരി കുതിരകളുടെ ഗുണദോഷങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദമാക്കി. കാക്കയുടെ തൂവല് പോലെയുള്ള ചുണ്ടും കറുത്ത നാവും വൃക്ഷം പോലെയുള്ള വായും ചൂടുള്ള താടിയും ഉള്ളവയോ, ഭയാനകമായ മുഖവും കുറച്ച് പല്ലുകളും കൊമ്പുള്ളതും വിരളമായ പല്ലുകളും ഉള്ളവയോ, ഒരൊറ്റ വൃഷണവും പൊതിഞ്ഞ വൃഷണവും ഇരട്ട കുരങ്ങുപാദങ്ങളും ഉള്ളവയോ, പൂച്ചയുടെ കാലുകളും കടുവയെപ്പോലെയുള്ള രൂപവും കുഷ്ഠം പോലെയോ ഫൊഡകളും പോലെയോ ഉള്ള അവസ്ഥയും, യമന്റെ സന്താനമായ矮നായവനും പൂച്ചയെപ്പോലെയുള്ളതും കാപ്പി നിറമുള്ള കണ്ണുകളുമുള്ളവയും—all these are considered faults. അത്തരം കുതിരകളെ ഉപേക്ഷിക്കണം. തുരുഷ്കവംശത്തില് പെട്ടവയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം; മധ്യസ്തരം അഞ്ചു കൈ നീളവും ഏറ്റവും ചെറുത് മൂന്നു കൈ നീളവുമാണ്. ശരീരത്തിന് ശരിയായ ആകൃതിയില്ലാത്തവയും ചെറുതായ ചെവിയുള്ളവയും പുള്ളിപ്പാടുള്ളവയും ദുർബലരല്ല, പക്ഷേ ദീർഘായുസ്സുള്ളവരാണ്. ദോഷകരമായ സ്വാധീനം ഒഴിവാക്കാന് കുതിരയ്ക്ക് വനസ്പതികളും ഗുഗ്ഗുളും കടുക് എണ്ണയും നെയ്യും ഉപയോഗിച്ച് പൂജയും ഹോമവും നടത്തണം. കുതിരയുടെ കഴുത്തിൽ എള്ള്, വച, ഹിംഗു എന്നിവ കെട്ടണം. പുറംകാരകങ്ങളാലോ (ഉദാ: ആയുധം) അകത്ത് നിന്നുള്ള ദോഷങ്ങളാലോ ഉണ്ടാകുന്ന രണ്ട് തരത്തിലുള്ള മുറിവുകളുണ്ട്. കാറ്റ് മൂലമുണ്ടാകുന്ന മുറിവുകള് വൈകിയാണ് സുഖം പ്രാപിക്കുന്നത്; കഫം മൂലമുണ്ടാകുന്നത് വേഗം ഭേദമാകും; പിത്തം മൂലമുണ്ടാകുന്നത് കഴുത്ത് കത്തലും രക്തം മൂലമുണ്ടാകുന്നത് മന്ദമായ വേദനയുമാണ് ലക്ഷണം. പുറത്തുനിന്നുള്ള ആയുധമൂലമുണ്ടാകുന്ന മുറിവുകള് എരണ്ടം, ചിത്രക, മറ്റ് ഔഷധങ്ങള് ചേര്ത്ത് ദിവസത്തിൽ രണ്ടുതവണ ശുദ്ധീകരിക്കണം. വെളുത്തുള്ളി, കല്ലുപ്, അതോ അതിനോടൊപ്പം തൈര് കലര്ത്തിയവ, എള്ളുപിണ്ണാക്ക്, തൈര്, കല്ലുപ്, അരിയവ, അരിയവയില എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് മുറിവുകള് ശുദ്ധീകരിക്കാം. പാടോള, അരിയവയില, വച, ചിത്രക, പിപ്പലി, ഇഞ്ചി എന്നിവ പൊടിയായി ചേര്ക്കണം. ഇതു കുതിരയ്ക്ക് കുടിപ്പിച്ചാല് പുഴുക്കളും കഫവും മന്ദവായുവും നശിക്കും; അരിയവയില, പാടോള, ത്രിഫല, ഖദിര എന്നിവയും ഉപയോഗിക്കാം. ഇവ കയ്പ്പിച്ച് രക്തം ഒഴുകുന്ന കുതിരയ്ക്ക് മൂന്നു ദിവസം നല്കുമ്പോള് കുതിരക്കുഷ്ഠം ഭേദമാകും. മുറിവിനും കുഷ്ഠത്തിനും കടുക് എണ്ണ ഗുണകരമാണ്; വെളുത്തുള്ളി മുതലായവയുടെ കഷായം നല്കാം. മൂക്കിന്റെ ചികിത്സയ്ക്കായി മാതുലുങ്കം അല്ലെങ്കില് മാംസി സാറും മറ്റു വാതവ്യാധി ഔഷധങ്ങളും ചേര്ത്ത് ഉടന് നല്കണം. ആദ്യ ദിവസം രണ്ട് പല, തുടര്ന്ന് ഓരോ ദിവസവും ഒരു പല കൂട്ടി, പതിനെട്ടാം ദിവസം പതിനെട്ട് പല വരെ നല്കണം. ഏറ്റവും കുറഞ്ഞവയ്ക്ക് എട്ട് പല, മധ്യസ്ഥര്ക്ക് പതിനാല്, ഈ ഔഷധം ശരത്കാലത്തോ വേനലിലോ നല്കരുത്. വാതരോഗത്തിന് എണ്ണ, പഞ്ചസാര, നെയ്യ്, പാല് എന്നിവ ചേര്ക്കണം; കഫത്തിന് തീവ്രമായ എണ്ണയും കറികളുമാണ് ഉത്തമം; പിത്തത്തിന് ത്രിഫലയുടെ വെള്ളം നല്കണം. അരി, ശഷ്ടിക, പാല് എന്നിവ മാത്രം കഴിക്കുന്ന കുതിര ദുർബലമായതിനാൽ ഒഴിവാക്കണം; പാകമായ ജാംബൂഫലം പോലെയുള്ള കുതിരയും പൊന്നനിറം ഉള്ളതും ഒഴിവാക്കേണ്ടതല്ല. അര പഹരത്തിനുശേഷം കുതിരയ്ക്ക് ഗുഗ്ഗുള് നല്കണം; ഉടന് പാല് ചേര്ത്ത് പായസം നല്കുമ്പോള് കുതിര ശക്തിയോടെ നിലനില്ക്കും. വാതദോഷമുള്ള കുതിരയ്ക്ക് പാല് അരി നല്കണം; പിത്തത്തിന് മാംസരസം, തേന്, മുദ്ഗ, നെയ്യ് എന്നിവ നല്കണം. കഫത്തിന് മുദ്ഗയും കുലത്തയും അല്ലെങ്കില് കയ്പ്പും കറിവുമാണ് ഉത്തമം; ബധിരതയോ മറ്റു രോഗങ്ങളോ ഉണ്ടാകുമ്പോള് ഗുഗ്ഗുള് ഉപയോഗിക്കണം. എല്ലാ രോഗങ്ങള്ക്കും ആദ്യ ദിവസം ഒരു പലയുള്ള ദൂവാ നല്കണം; അടുത്ത ദിവസം ഒരു കര്ഷം, പിന്നെ അഞ്ച് പല. കുടിക്കുന്നതിലും ഭക്ഷണത്തിലും ഏറ്റവും കൂടിയത് എൺപത് പല, മധ്യത്തില് അറുപത്, കുറഞ്ഞവയ്ക്ക് നാല്പത് പല. മുറിവ്, കുഷ്ഠം, കുലമ്പ് എന്നിവയ്ക്ക് ത്രിഫല കഷായം ചേര്ത്ത് നല്കണം; ദുർബലമായ ജഠരാഗ്നിക്കും വീക്കിനും പശുവിന്റെ മൂത്രം ചേര്ത്ത് നല്കണം. വാതം, പിത്തം, മുറിവ്, രോഗം എന്നിവയ്ക്കു പശു പാലില് നെയ്യ് ചേര്ത്ത് നല്കണം; ക്ഷയമുള്ളവയ്ക്ക് മാംസം ചേര്ത്ത് ഭക്ഷണം നല്കണം. നല്ലതുപൊടിച്ച ഗുഡൂചി അഞ്ച് പല രാവിലെ, നെയ്യ് ചേര്ത്ത് ശരത്കാലത്തും വേനലിലും നല്കണം. ഇതു രോഗനാശിനിയും പോഷകവും ബലവും ഉത്സാഹവും വര്ദ്ധിപ്പിക്കും; പാല് ചേര്ത്തോ വേണമെങ്കില് വേറെവുമാണ് നല്കേണ്ടത്. ഗുഡൂചി പോലെ ശതാവരി, അശ്വഗന്ധ എന്നിവയ്ക്കും അളവ് മധ്യസ്ഥര്ക്ക് നാല് അല്ലെങ്കില് മൂന്ന് പല, കുറഞ്ഞവയ്ക്ക് അതനുസരിച്ച് നല്കണം. കാരണമില്ലാതെ എല്ലാ മൃഗങ്ങളും ഒരുപോലെ കാണപ്പെടുകയും അപ്രത്യക്ഷരായി മരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോള് അതിനെ മഹാമാരി എന്നു തിരിച്ചറിയണം. ഹോമം, ബ്രാഹ്മണഭക്ഷണം, ഹവനം തുടങ്ങിയ സംരക്ഷണ കര്മങ്ങള് ചെയ്തു ഹരീതകി മുതലായ ഔഷധങ്ങള് ഉപയോഗിക്കണം. ഹരീതകി, പശുവിന്റെ മൂത്രം, എണ്ണ, ഉപ്പ് എന്നിവ ചേര്ത്ത് ആദ്യം അഞ്ച്, പിന്നെ അഞ്ചെണ്ണം കൂടി കൂട്ടി, ഒടുവില് നൂറ് വരെ നല്കണം; ഏറ്റവും ഉത്തമം നൂറ്, അല്ലെങ്കില് എൺപത്, അല്ലെങ്കില് അറുപത്. ഇനി ആനകളുടെ ചികിത്സാശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കാം. ആനകള്ക്ക് quadruple അളവില് ഔഷധം നല്കണം; ഇതു ആനയുടെ രോഗങ്ങള് ഭേദമാക്കും. ആനയില് മഹാമാരി ശമിപ്പിക്കാന് ദേവതാപൂജയും ബ്രാഹ്മണപൂജയും രത്നങ്ങള് നല്കിയും കന്യക പശു സമര്പ്പിച്ചും ചെയ്യണം. ഉപവാസം പാലിച്ച്, ആനയുടെ രണ്ട് ദന്തത്തിനിടയില് പുഷ്പമാല കെട്ടി, വൈദ്യന്മാര് മന്ത്രങ്ങള് ജപിച്ച് ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുക്കള് നല്കണം. സൂര്യന്, ശിവന്, ദുർഗ, ശ്രീ, വിഷ്ണു എന്നിവരുടെ സ്തോത്രങ്ങള് ജപിച്ചാല് ആന സംരക്ഷിക്കപ്പെടും; ഭൂതങ്ങള്ക്ക് ഹോമം അർപ്പിക്കുകയും, നാലു കലശം വെള്ളം കൊണ്ട് ആനയെ സ്നാനിപ്പിക്കുകയും വേണം. ഇങ്ങനെ ധന്വന്തരി മഹർഷി കുതിരയുടെയും ആനയുടെയും ആയുര്വേദശാസ്ത്രം ശിഷ്യന്മാരെ പഠിപ്പിച്ചു.