ധന്വന്തരി മഹർഷി, ആയുര്വേദത്തിന്റെ മഹാ സിദ്ധൻ, രോഗങ്ങൾക്കും ദോഷങ്ങൾക്കും ഔഷധങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ നിർബന്ധിതനായി, ജ്യോതിഷ്മതി മുതലായ വേരുകളുടെ എണ്ണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് കൃത്യമായി പല രോഗങ്ങൾക്കും ചികിത്സ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ജ്യോതിഷ്മതിയുടെ എണ്ണവും മറ്റു വേരുകളുടെ എണ്ണവും കൃത്യമായ രീതിയിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ കൃതിമം, ചർമ്മരോഗങ്ങൾ, മൂത്രസംബന്ധമായ അസുഖങ്ങൾ, വാതം, കഫം, തലവേദന എന്നിവയും മാറും. പിന്നീട്, ധന്വന്തരി പുനർവരുന്നു: ദ്രാക്ഷ, അമലകി, കോല, കരമദ, പിയാല, ജംബിര, നാഗംഗ, അമ്രതക, കപിത്ത എന്നിവ ഔഷധസാമഗ്രികൾക്കിടയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇവ പിത്തം കുറയ്ക്കുകയും വാതം ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കും. ജിമുതക, ഇക്ഷ്വാകു, കുതജ എന്നിവ ചേർത്ത വെള്ളം ഉറച്ചതായിരിക്കും. ധമാർഗവയും അർകയും എപ്പോഴും ചേർത്താണ് വമനം നടത്തേണ്ടത്. രാവിലെ വമനം നടത്താൻ മദന, ഇന്ദ്രവ, വാച എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശീതളമായ പൂർവവയവമുള്ളവർ പിത്തം ബാധിച്ചവരാണ്; കഠിനവയവമുള്ളവർ വാത-കഫം ബാധിച്ചവരാണ്; മിതമായ ദോഷമുള്ളവർ ത്രിവൃതിനാൽ ശോധനം ചെയ്യാവുന്നതാണ്. ത്രിവൃതിനെ പഞ്ചസാരയും തേനും, സൈന്ധവ ഉപ്പും, നാഗര, ഹരിതകി, വിഹാന എന്നിവ ചേർത്ത് പശുവിന്റെ മൂത്രത്തിൽ കലർത്തി കൊടുത്താൽ ശോധനം ഉണ്ടാക്കാം. വാതം അധികം ബാധിച്ചവർക്കു, ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം, ത്രിഫലയുടെ കഷായം ഇരട്ട അളവിൽ ചേർത്ത എരണ്ടയുടെ എണ്ണ കൊടുക്കണം. ശരീരത്തിൽ കഷായം കയറ്റാൻ, കർകന്ധു ഫലത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള ഒരു കുഴൽ, അഷ്ടം അല്ലെങ്കിൽ പന്ത്രണ്ടു വിരൽ നീളത്തിൽ, ബാംബു കൊണ്ട് നിർമ്മിക്കണം; രോഗി പുറംതള്ളുമ്പോൾ അതിലൂടെ കഷായം കയറ്റാം. കഷായം കയറ്റാനുള്ള അളവ് — അൽപം, മിതം, ശക്തം — അർധപല, മൂവാറ്, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു പലയായി വേണം. ആക്ഷവത്രി, രുഗർദന, ശതാവരി, സൃത, ഭൃംഗ, സിന്ദുവര തുടങ്ങിയ ഔഷധങ്ങൾ ചേർത്തു, ഒന്നോ, രണ്ടോ, നാലോ ഭാഗങ്ങൾ ചേർത്ത് ഉപയോഗിക്കാം. ഇതിനു ശേഷം, ധന്വന്തരി മധുരം രസമുള്ള, രാഗം കളയുന്ന ഔഷധങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു: ശാലി, ശഷ്ടിക, ഗോതുമ, പാൽ, നെയ്യ്, രസങ്ങൾ, തേൻ — ഇവയാണ് ആദ്യം. മജ്ജ, ശ്രിംഗടക, യവ, ഉരുഗി, ക്ഷുര, ഗംഭാരി, പുഷ്കര വിത്ത്, ദ്രാക്ഷ, ഖജൂർ, ബാല എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. തെങ്ങ്, ഇക്ഷ്വാകു, ആത്മനുപ്ത, വിദാരി, പ്രിയാല, യസ്തിമധു, പന, കുമ്പളങ്ങ — ഇവയാണ് പ്രധാന മധുര രസങ്ങൾ. ഇവ അക്ഷമതയും, ദഹനവും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശുദ്ധമാക്കുകയും, കൃതിമം, കഫം ഉണ്ടാക്കുകയും, അതികമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ ദോഷം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ആസ്ത്മ, ചുമ, പ്രമേഹം, ശബ്ദക്ഷയം, ഗ്രന്ഥി, കണ്ഠവൃദ്ധി, മഹോദരം എന്നിവയ്ക്കു, വേള, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയുടെ ലേപം ഉപയോഗിക്കണം. പുനർ, ധന്വന്തരി പുനർവരുന്നു: ദ്രാക്ഷ, അമലകി, മാവു, കപിത്ത, കരമദ, മത്തുലുങ്ക, അമ്രതക, ബദര, പുളി — ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. തൈറ, മോർ, പുഴുങ്ങിയ കഞ്ഞി, ലക്ഷുക, മറ്റ് പുളി ഫലങ്ങൾ — ഉപ്പും ഇഞ്ചിയും ചേർന്ന പുളി രസം ദഹനത്തിനും ദാഹം കുറയ്ക്കുന്നതിനും ഉത്തമമാണ്. പുളി രസം ശരീരത്തിൽ ഈരൽ വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, വാതം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, തീക്ഷ്ണതയും, ദഹനവും, അഗ്നി ചലനവും ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതികമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ പല്ലിൽ ചൊറിവുണ്ടാക്കും. അതികമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ ശരീരത്തിൽ ഈരൽ, ശബ്ദക്ഷയം, കണ്ഠ-വാക-ഹൃദ്രോഗം, മുറിവുകൾ, വ്രണങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കു ദഹനം വരും. ഉപ്പുകൾ — സാമാന്യ ഉപ്പ്, യവക്ഷാര, സര്ജിക തുടങ്ങിയവ — ഉപ്പു രസം ശുദ്ധീകരണവും ദഹനവുമാണ്; ഈരൽ വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, വേർപാടും വ്യാപനവും ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉപ്പു മാത്രം ഉപയോഗിച്ചാൽ ശരീരത്തിലെ ചാനലുകൾ തടസ്സപ്പെടും, ഈരൽ ഉണ്ടാകും, കഠിനതയും, ചൊറിവും, വയറ് വൃദ്ധിയും, വർണ്ണക്ഷയം, രക്തദോഷം, വാത-പിത്ത-രക്തദോഷം, വന്ധ്യത, ഇന്ദ്രിയരോഗം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. പിപ്പലി, ഹോഴ്സ്റാഡിഷ് വേരുകൾ, ദേവദാരു, കുഷ്ഠം, വെളുത്തുള്ളി, വൽഗുജി, മുഷ്താ, ഗുഗ്ഗുലു, ലാങ്കലി — ഇവ ഉത്തമ തിക്തം രസങ്ങൾ. കഠിന രസം ദഹനവും, ശുദ്ധീകരണവും, ചർമ്മരോഗം, ചൊറിവ്, കഫം, സ്ഥൂലത, മന്ദത, കൃതിമം, ശുക്ലം, മേദം എന്നിവയെ ഇല്ലാക്കുന്നു; അതികമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ തലചുറ്റൽ, ദഹനം, വേദന എന്നിവ വരും. കൃതമാല, കീറാണി, മഞ്ഞൾ, യവ, മധുരം, വെട്രം, ബ്രഹതീ, ശങ്കിനി — ഇവയും ഉത്തമ തിക്തം രസങ്ങൾ. ഗുഡൂചി, ദ്രവന്തി, ത്രിവൃത, മണ്ടൂകപർണി, കാരവെല്ല, വാഴ, കറവീര, വാസക — ഇവയും ഉത്തമ തിക്തം രസങ്ങൾ. റോഹിണി, ശംഖ ചൂർണ്ണം, കർകോട, ജയന്തിക, ജാതി, വാരുണക, നിമ്ബു, ജ്യോതിഷ്മതി, പുനർനവ — ഇവയും തിക്തം രസങ്ങൾ. തിക്തം രസം, കൃതനം, ശുദ്ധീകരണം, ദഹനം, ജ്വരം, ദാഹം, അക്ഷമത, കണ്ഠവേദന, തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് ഉത്തമമാണ്. അതികമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ മലമൂത്രം ഉണങ്ങും, താടിയിൽ കഠിനത, കംപനം, വേദന, തലവേദന, മുറിവ് എന്നിവ വരും. ത്രിഫല, സല്ലകി, ജമ്പു, അമ്രതക, വാച, തിന്ദുക, വാകുല, ശാല, പാലങ്കി, മുത്ഗ, ചില്ലക — ഇവ ഉത്തമ കഷായ രസങ്ങൾ. കഷായ രസം, ആഗ്രഹം, ഹേലിംഗ്, ഉറച്ചത, ഈരൽ ഉണങ്ങൽ, അതികമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ ഹൃദയവേദന, വായ് ഉണങ്ങൽ, ജ്വരം, വയറ് വൃദ്ധി, കഠിനത എന്നിവ വരും. മഞ്ഞൾ, കുഷ്ഠം, കല്ല് ഉപ്പ്, മെഷശൃംഗി, രണ്ടു ബല, കച്ചുര, സല്ലകി, പാഠാ, പുനർനവ, ശതാവരി — ഇവയും ഉത്തമ കഷായ രസങ്ങൾ. അഗ്നിമന്ത, ബ്രഹ്മദണ്ടി, ശ്വദംഷ്ട്ര, എരണ്ട, യവ, കോല, കുലത്ത, കർഷാശി, ദശമൂല — ഓരോന്നും, എല്ലാം ചേർന്നും, വാതം, പിത്തം എന്നിവയുടെ രോഗം മാറ്റും. ശതാവരി, വിദാരി, ബാലക, ശീരം, ചന്ദനം, ദൂർവ, വട, പിപ്പലി, ബദരി, സല്ലകി — ഇവയും ഉത്തമ കഷായ രസങ്ങൾ. വാഴ, താമര, ചുവന്ന താമര, ഉദുംബര, പടോല, കഫം മാറ്റുന്ന കൂട്ടം — മഞ്ഞൾ, വേള, കുഷ്ഠം. ശതപുഷ്പി, ജാതി, വ്യോഷ, അരഗ്വധ, ലാങ്കലി, നെയ്യ്, എണ്ണ, മാംസം, മജ്ജ — ഇവ ഉത്തമ സ്നേഹപദാർത്ഥങ്ങൾ. നെയ്യ്, ബുദ്ധി, സ്മൃതി, വിവേക, അഗ്നി, പിത്തം, വാതം, കഫം എന്നിവയ്ക്കു അനുസൃതമായി, വ്യോശം, ഉപ്പ്, ആൽക്കലൈൻ പദാർത്ഥങ്ങൾ എന്നിവ ചേർത്ത് കൊടുക്കണം. എണ്ണ, കഠിനവയവമുള്ളവർക്ക് ലഘുതയും, ദൃഢതയും നൽകുന്നു; വാതം, സൂര്യൻ, ജല, ഭാരങ്ങൾ, സ്ത്രീകൾ, അധിക വ്യായാമം എന്നിവയാൽ ക്ഷയിച്ചവർക്ക് കൊടുക്കണം. ഉണങ്ങൽ, വേദന, ക്ഷയം, അധിക അഗ്നി, വാതം ചാനലുകൾ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നവർക്ക്, ശിരാസംഘം ദാഹിപ്പിച്ച ശേഷം, ഗർഭാശയ, തലവേദന എന്നിവയ്ക്ക് ചികിത്സ നൽകണം. ഊറ്റം കഷായങ്ങൾക്കും, മരുന്നുകൾക്കും, ഏറ്റവും ഉത്തമം — ഒരു പലയാണ് അളവ്; മധ്യത്തിൽ — മൂന്ന് അക്ഷ; ഏറ്റവും കുറഞ്ഞത് — അര പലയാണ്. ഈ പ്രമാണങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ധന്വന്തരി മഹർഷി ഔഷധങ്ങൾ, രസങ്ങൾ, സ്നേഹപദാർത്ഥങ്ങൾ, കഷായങ്ങൾ, കഷായം കയറ്റാനുള്ള വിധികൾ, ദോഷങ്ങൾ, രോഗങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചികിത്സ വിശദീകരിച്ചു.