ശുശ്രുതനോട് ധന്വന്തരി മഹർഷി സ്നേഹപൂർവ്വം പറഞ്ഞു: “സ്ത്രീരോഗങ്ങളുടെ ചികിത്സയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ഇനി വിശദീകരിക്കാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണം. ഗർഭാശയത്തിൽ വാതദോഷം ബാധിച്ചാൽ വാതശമന ചികിത്സകൾ പ്രധാനമാണ്. ശതമൂലി, ആമത്തണ്ടു, ചക്രാ, വ്യാഘ്രി, പാലാശം എന്നിവ ചേർത്ത് എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്ത് നാസികയിലൂടെ ഇടുമ്പോൾ മൂക്കിന്റെ വരണ്ടതും കഫവും ഇരുണ്ടതും മുകളിലെ രോഗങ്ങളും മാറും. നാസ്യത്തിന് ജഗ്ഗറി ഉപയോഗിച്ചോ പിപ്പലിയും കല്ലുപും ചേർത്തോ ചെയ്താൽ കൈമാറ്റം പോയതും മുകളിൽ ബാധിക്കുന്ന എല്ലാ രോഗങ്ങളും ശമിക്കും. സൂര്യൻ ചുറ്റുന്ന ദിശയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദോഷങ്ങൾക്കായി നാസ്യചികിത്സയും മറ്റു ഔഷധങ്ങളും നൽകണം. ദശമൂല കഷായം നെയ്യും കല്ലുപും ചേർത്ത് നാസ്യമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ സൂര്യന്റെ ചലനത്തിൽ നിന്നുള്ള തലവേദനയും അവയവങ്ങൾ പിളർന്നുപോകുന്നതും ശമിക്കും. വായുവോ രക്തദോഷമോ ബാധിച്ച സ്ത്രീ തൈര്, കറുത്ത ഉപ്പ്, അജ്വൈൻ, മധുക, നീലോത്പലം, തേൻ എന്നിവ ചേർത്ത് കഴിക്കണം. പിത്തദോഷം ഉള്ളവർ വാസകയുടെയോ ഗുഡൂചിയുടെയോ പുതിയ രസം, അല്ലെങ്കിൽ ആമലകിയുടെ വിത്ത് വെള്ളത്തിൽ അരച്ച് വാസ, പഞ്ചസാര, തേൻ എന്നിവയുമായി കഴിക്കണം. പാണ്ഡു രോഗത്തിലും അമിത സ്രാവത്തിലും ആമലകിയുടെ മധുരരസം അല്ലെങ്കിൽ പരുത്തി വേരും അരിപ്പാനിയും ചേർത്ത് കഴിച്ചാൽ ശമനം ലഭിക്കും. തണ്ടുലീയക വേരും തേനും പുതിയ രസം ചേർത്തും അരിപ്പാനിയും ചേർത്ത് കഴിക്കുമ്പോൾ അമിത രക്തസ്രാവം മാറും; കുശ വേരും അരിപ്പാനിയും ചേർത്തും അതേ ഫലം ലഭിക്കും. ഗർഭാശയരോഗങ്ങളിൽ വാതശമന ഔഷധങ്ങൾ പ്രധാനമാണ്. വച, പകുഞ്ചിക, ജാതി, കൃഷ്ണ, വാസക, കല്ലുപ്പു, അജമോദ, യവക്ഷാരം, ചിത്രകം, പഞ്ചസാര എന്നിവ ചേർത്ത് വെള്ളത്തിലും മറ്റു ദ്രാവകങ്ങളിലും അരച്ച് നെയ്യിൽ വറുത്ത് കഴിക്കുമ്പോൾ ഗർഭാശയ, വശം, ഹൃദയം, കുടൽ അർബുദം, അർശസ് എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വേദന ശമിക്കും. ബദരിയിലയുടെ ലേപം ഗർഭാശയം പൊട്ടിയപ്പോൾ ശമനമാകും; ലോധ്രയും തുമ്പി പഴവും ചേർത്തുവച്ചാൽ ഗർഭാശയത്തിന് ദൃഢത ലഭിക്കും. അഞ്ചു ഇലകളും മാലതി പൂവും ചേർത്ത് നെയ്യിൽ പാകം ചെയ്ത് സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ ഒരുക്കിയാൽ അസാധാരണ ഗർഭശയരക്തസ്രാവവും ദുർഗന്ധവും മാറും. ജപപൂവ്, പുളിച്ച കഞ്ഞി, ജ്യോതിഷ്മതി ഇല, ദൂർവ ലേപം, ചിത്രകം, പഞ്ചസാര എന്നിവ ചേർത്ത് കഴിക്കണം. ധാത്രി, അഞ്ജനം, അഭയ എന്നിവയുടെ ചൂർണ്ണം വെള്ളത്തിൽ കഴിച്ചാൽ മാസവൈകല്യം മാറും. ലക്ഷ്മണാ മുല്ലേരിയുമായി പാൽ ചേർത്തോ, ഉത്പത്തിസമയത്ത് നാസ്യമായി ഉപയോഗിച്ചോ കഴിച്ചാൽ സന്താനലാഭം ലഭിക്കും. പാൽ, നെയ്, അശ്വഗന്ധ എന്നിവ അര അഢ്ഢകം എടുത്ത് കഴിച്ചാൽ സന്താനലാഭം ലഭിക്കും; സന്താനഹീന സ്ത്രീ ഇതു നെയ്, വ്യോപകേശരയുമായി കഴിച്ചാൽ പുത്രലാഭം ഉണ്ടാകും. കുശ, കാശ, ഉരുചൃക, മൃല, ഗോക്ഷുരക എന്നിവയുടെ കഷായം പാൽ, പഞ്ചസാര എന്നിവയുമായി ഗർഭിണികൾക്ക് വയറുവേദനയിലേയ്ക്ക് ഉത്തമം. പാഠ, അലങ്ങലി, സിംഹാ, മയൂറ, കൂടജ എന്നിവ വേർതിരിച്ച് നാഭിയിൽ, മൂത്രാശയത്തിൽ, യോനിയിൽ പുരട്ടുമ്പോൾ പ്രസവം സുഗമമാകും. പ്രസവസഹായിക്കു ഹൃദയം, തല, മൂത്രാശയം എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദനയുണ്ടെങ്കിൽ യവക്ഷാരം മോറയോ ചൂടുവെള്ളമോ ചേർത്ത് കുടിക്കണം. ദശമൂല കഷായം നെയ്യുമായി കഴിച്ചാൽ ഗർഭാശയ വേദന മാറും; ശാതില ചോറും ചോറും ചേർത്ത് പാൽകൊണ്ടും കഴിച്ചാൽ പാൽ വർദ്ധിക്കും. വിദാരി വേരിന്റെ രസം, പരുത്തിവേറും ധാത്രിയുമൊക്കെ ചേർത്താൽ പാൽ ശുദ്ധീകരിക്കും; മുട്ഗസൂപ്പും അതിനു ഗുണകരമാണ്. ബാലരോഗം ബാധിച്ച കുട്ടികൾക്ക് കുഷ്ഠ, വച, അഭയ, ബ്രാഹ്മി, മധുര എന്നിവ തേനും നെയ്യുമായി ലേഹ്യമായി കൊടുത്താൽ വർണ്ണം, ആയുര്, കാന്തി എന്നിവ ലഭിക്കും. പാൽകിട്ടാത്തപ്പോൾ ആടിൻപാലോ പശുപാലോ കൊടുക്കാം; ഇവയ്ക്ക് സമാനഗുണങ്ങളുണ്ട്. ചൂടില്ലാത്ത വീക്കം ഉള്ളവർക്ക് തീയിൽ ചൂടാക്കിയ മണ്ണ് ഉപയോഗിച്ച് സ്വേദനം വേണം. മുസ്ത, വിപായക എന്നിവയുടെ ലേഹ്യം ഛർദി, ജ്വരം എന്നിവയ്ക്കും, ചുക്ക്, വിഷ, വില്വ, കൂടജ എന്നിവ ചേർത്ത മിശ്രിതം അതിസാരത്തിനും ഫലപ്രദമാണ്. തേൻ, വ്യോഷം, മാതുലുങ്കം എന്നിവ വാമനത്തിനും ഛർദിക്കും ഉത്തമം. കുഷ്ഠ, ഇന്ദ്രയവ, സിദ്ധാർത്ഥക, നിശ, ദൂർവ എന്നിവ ചർമ്മരോഗങ്ങൾക്ക് ഗുണം ചെയ്യും. മഹാമുഞ്ച, തിക്ത, ജീച്യ എന്നിവയുടെ കഷായത്തിൽ കുളിച്ചാൽ ഗ്രഹദോഷങ്ങൾ മാറും; സപ്തച്ഛദ, അമയ, നിശ, ചന്ദനം എന്നിവയുടെ ലേപനം ശമനത്തിന് ഉത്തമം. ശംഖ്, താമരക്കുരു, രുദ്രാക്ഷ, വച, ഇരുമ്പ് എന്നിവ ധരിക്കണം. 'ഓം കം ടം യം ഗം വൈനതേയായ നമഃ, ഓം ഹോം ഹാം ഹഃ' എന്ന മന്ത്രം ജലത്തിൽ തളിച്ച് താടികൾ കെട്ടുമ്പോൾ കുട്ടികൾക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കും. 'ഓം ഹ്രീം ബാലംരഹാദ്വലിം ഗൃഹ്ണീത ബാലം മുഞ്ചത സ്വാഹാ' എന്ന മന്ത്രവും ഉപയോഗിക്കണം. ശിരീഷം അര പള അരിപ്പാനിയുമായി കഴിച്ചാൽ വിഷം മാറും; അരിപ്പാനി വർഷാഭ്വയോ ശുക്ലയോ ചേർത്താൽ പാമ്പുകടിയിലും ഗുണം ചെയ്യും. തൈര്, നെയ്യ്, അരിപ്പാനി, ഗൃഹധൃമ, നിശ, തേൻ എന്നിവയുടെ ലേപമോ പാനമോ സിന്ദൃത്ഥ വിഷത്തിൽ ഗുണം ചെയ്യും. അങ്കോട്ടവേരിന്റെ കഷായം നെയ്യുമായി കുടിച്ചാൽ വിഷം മാറും; ഈ ഔഷധം വൃദ്ധിയും രോഗവും ഇല്ലാതാക്കും, രസായനമായും കണക്കാക്കുന്നു. സിന്ദൂതി, അരാർക്ക, രാശുന്ഠി, കണ, തേൻ, ജഗ്ഗരി എന്നിവ ക്രമത്തിൽ കഴിക്കണം; അഭയയും ചേർത്താൽ രസായനഗുണങ്ങൾ നേടാം. ജ്വരം അവസാനിച്ചപ്പോൾ ഒരു അഭയയും രണ്ട് വിഭീതകയും കഴിക്കണം; തേൻ, നെയ്യ്, ആമലകി, ധാത്രി എന്നിവ ചേർത്ത് നാലും കഴിച്ചാൽ നൂറുവർഷം ആയുസ്സു കിട്ടും. അശ്വഗന്ധ പാൽ, നെയ്യ് എന്നിവയുമായി കഴിച്ചാൽ ശുക്രദോഷങ്ങൾ മാറും; മണ്ടൂകപർണി, വിദാരി എന്നിവയുടെ പുതിയ രസം അമൃതസമം. എള്ള്, ധാത്രി, ഭൃംഗരാജ എന്നിവ കഴിച്ചാൽ നൂറുവർഷം ജീവിക്കാം; ത്രികടു, ത്രിഫല, വഹ്നി, ഗുഡൂചി, ശതാവരി എന്നിവയും ഉപയോഗിക്കണം. വിഡംഗം, ഇരുമ്പ് എന്നിവയുടെ ചൂർണ്ണം തേനുമായി കഴിച്ചാൽ രോഗങ്ങൾ മാറും; ത്രിഫല, കണ, ചുക്ക്, ഗുഡൂചി, ശതാവരി എന്നിവയും ഉത്തമം. വിഡംഗം, ഭൃംഗരാജം മുതലായവയുടെ ചൂർണ്ണം തേനും നെയ്യുമായി കഴിച്ചാൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും ഇല്ലാതാകും; ഇത് ലേഹ്യമായി കഴിച്ച ശേഷം പുരുഷൻ പത്ത് സ്ത്രീകളെ സമീപിക്കാം. ശതാവരി പെയ്സ്റ്റ് പത്ത് മടങ്ങ് പാൽ ചേർത്ത് നെയ്യിൽ പാകം ചെയ്ത് പഞ്ചസാര, പിപ്പലി, തേൻ എന്നിവ ചേർത്താൽ ജാരകം എന്ന ഔഷധം ലഭിക്കും. പ്രതിമർശ, അവപീഡ, നസ്യ, പ്രവപനം, ശിരോവിരേചനം എന്നിങ്ങനെ അഞ്ച് വിധമായ ചികിത്സകളാണ് പഞ്ചകർമ്മ. മാഘം മുതലുള്ള ആറു ঋതുക്കൾ ഓരോന്നും രണ്ട് മാസം വീതം കണക്കാക്കണം; ഈ കാലങ്ങളിൽ തീയും പാൽപാനീയങ്ങളും തൈരും ഒഴിവാക്കണം. ശീതകാലത്ത് സ്ത്രീയോടൊപ്പം ഉറങ്ങണം; വസന്തത്തിൽ പകൽ ഉറക്കം ഒഴിവാക്കണം. മഴക്കാലത്ത് ഉറക്കം, അതുപോലുള്ള ശീലങ്ങൾ, ശരത്കാല ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കണം. ആഹാരത്തിൽ ഉത്തമം അരി, മുദ്ര ദള, മഴവെള്ളം, പാകം ചെയ്ത പാലു, കൂടാതെ അരിയവ, അതസി, കുസുംബ, ശിഗ്രു, കടുക് എന്നിവയും ഉത്തമമാണ്. ഇങ്ങനെ ധന്വന്തരി മഹർഷി ശുശ്രുതനോട് സ്ത്രീരോഗങ്ങൾ മുതൽ ബാലചികിത്സ, വിഷചികിത്സ, രസായനം, പഞ്ചകർമ്മം, കാലചര്യ, ആഹാരക്രമം എന്നിവയുടെ മഹത്തരമായ ഉപദേശങ്ങൾ നൽകി.